Forensische psychiatrie
Hoofdstuk 1: Inleiding
Wat is forensische psychiatrie?
Forensische psychiatrie = raakvlak tussen psychiatrie en recht
➔ doel : veiligheid vd samenleving bevorderen en recidive voorkomen
Artikel 71 Strafwetboek:
“Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan
een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan,
of wanneer hij gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”
Een stukje geschiedenis
→Hoe is aparte vakgebied van forensische psychiatrie ontstaan?
Aangezien het een multidisciplinair vakgebied is, is het ook belangrijk te kijken naar de
grondleggers van de verschillende vakgebieden die hebben bijgedragen aan het ontstaan.
- Lombroso: grondlegger criminologie → biologische benadering van criminaliteit
o Ook zijn dochter Gina Lombroso had zelfde ideeën
- Emil Kraeplin: 1 van de grondleggers psychologie
- Broadmoor: 1 van de eerste (grote) psychiatrische ziekenhuizen (Londen)
Therapeutic jurisprudence
= therapeutische of anti-therapeutische effect van rechtssysteem
= benadering binnen recht waarbij men kijkt naar invloed van wetten, procedures en
beslissingen op het welzijn en de gezondheid van betrokkenen
Medisch vs. Juridisch
Beide domeinen hebben andere cultuur:
➔ Medische wereld kijkt meer genuanceerd naar vooruitgang en herstel
➔ Justitie werkt zwart-wit (behandeling geslaagd of niet, regels overtreden of niet)
Daardoor asymmetrische relatie: hulpverleners kunnen advies geven, maar uiteindelijk beslist
justitie wat er met verdachte of patiënt gebeurt, maar advies niet altijd gevolgd
Beroepsgeheim belangrijk voor zorgverleners: zij moeten de privacy van patiënten beschermen.
- Zorgverlener mag niet aan buitenstaanders zeggen dat iemand is opgenomen
- Uitzonderingen: bv wanneer iemand opgelegde voorwaarden of justitieregels schendt,
mag zorgverlener informatie delen met justitie (justitie kan bij gesprekken aanwezig zijn)
1
,Medisch vs. Maatschappelijk
- Stigma: patiënten worden anders bekeken en krijgen daardoor minder kansen
- Publieke opinie beïnvloedt hoeveel middelen (geld) vakgebied krijgt en hoe ernaar
gekeken/beoordeeld wordt
- Politieke schommelingen bepalen hoe forensische psychiatrie wordt georganiseerd en
gefinancierd
- Bescherming van de maatschappij is ook doel van forensische psy
o Daarom risicotaxaties om in te schatten welke risico’s iemand vormt, maar
heeft grote gevolgen wanneer deze fout zijn ingeschat
Taken forensisch psychiater
2 belangrijke taken: Expertises + Behandeling (grootste deel van takenpakket)
1) EXPERTISES
➔ Forensisch psychiaters voeren expertises uit op verschillende niveaus van het
rechtssysteem, zowel strafrechtelijk als niet-strafrechtelijk.
Vredegerecht:
• Beschermende observatiemaatregel (BOM):
o Residentieel of ambulant
o drie criteria: 1) iemand met psychiatrische aandoening, 2) risico voor zichzelf of
anderen, 3) geen alternatieve hulp mogelijk
o twee procedures: gewone procedure (duurt lang, dus minder vaak) en
spoedprocedure (op aanvraag van familie of politie)
o maatregel duurt 14 dagen (mogelijkheid tot verkorting of verlenging)
• Bewindvoering:
o wanneer iemand tijdelijk of permanent niet in staat is voor zichzelf te zorgen,
financieel (goederen) of persoonlijk (beslissingen over woonsituatie, huwelijk, …)
o bewindvoerder (familielid of advocaat): bijstand of volledige vertegenwoordiging
Correctionele rechtbank:
• Toerekeningsvatbaarheid:
o Deskundigenonderzoek uitgevoerd om te bepalen of iemand toerekeningsvatbaar is
en of interneringswetgeving van toepassing is.
2
,2) BEHANDELING
Verschillende stelsels of behandelingen:
• vrijheid onder voorwaarden
• probatie-uitstel
• voorwaardelijke invrijheidsstelling/vrijlating
• internering
• maatregelen als reactie op een jeugddelict
→ De exacte keuze hangt af van de situatie en het juridisch kader.
Verschillende aanpakken:
• RNR en GLM
1. RNR (Risk-Needs-Responsivity)
o Risk: behandeling afstemmen op recidiverisico (hoog risico intensieve
behandeling)
o Needs: behandeling afstemmen op specifieke noden vd persoon
o Responsivity: behandeling afstemmen aan mogelijkheden van de
persoon (bijvoorbeeld bij mentale beperking of taalbarrière)
2. GLM (Good Lives Model)
o Richt zich op positieve aspecten vd persoon ipv alleen op risico’s.
o doel is hetzelfde als RNR, maar door sterke kanten te versterken (bv
goed sociaal netwerk of persoonlijke vaardigheden)
• Residentieel of ambulante behandelingen
• Individueel (persoonlijk proces ondersteunen) of in groep (om van elkaar te leren)
• Verschillende therapievormen:
o Farmacotherapie: behandeling via medicatie bij bepaalde aandoeningen.
o Psychotherapie: therapeutische interventies om trauma’s, emotieregulatie
problemen of relatieproblemen aan te pakken, inzicht geven in eigen gedrag.
o Psycho-educatie: bijleren wat bepaalde emoties zijn (aanvullend ingezet)
Verschillende doelgroepen:
→behandeling afgestemd op specifieke kenmerken van elke groep:
• Minderjarige plegers: krijgen apart stelsel en traject, omdat bepaalde diagnoses pas
vanaf bepaalde leeftijd gesteld kunnen worden en ouders nog betrokken zijn
• Vrouwelijke plegers: hebben soms andere zorgnoden en er worden andere diagnoses
gesteld (hangt samen met classificatiesysteem en maatschappelijke kijk op gender)
3
, • Laagbegaafde plegers: aangepaste aanpak nodig, die rekening houdt met hun
mogelijkheden en specifieke problemen.
• Personen die zedenfeiten hebben gepleegd: krijgen een specifieke behandeling,
aangepast aan type delict en risico dat ze vormen
Erkenning van forensisch psychiater
• Sinds 2016 pas officiële erkenning in België
• Verankerd in de interneringswet, wat het beroep wettelijk beschermt
• Bijzondere beroepsbekwaamheid: je moet eerst psychiater zijn en daarna specialisatie
volgen in forensische werkveld (sinds 2016 maar 1 forensisch psychiater officieel erkend)
• Groot tekort aan forensisch psychiaters → door onwetendheid over beroep
• Organisatorische problemen: complexiteit van deskundigenverslagen en moeizaam
erkenningsproces
Wetenschappelijk onderzoek
Verschillende uitdagingen voor wetenschappelijk onderzoek in forensische psychiatrie:
• Weinig financiële steun van farmaceutische sponsors want weinig voordeel voor hen
• Weinig politieke interesse, wat het onderzoek beperkt
• Ethische beperkingen: Patiënten moeten beschermd worden: persoonsgegevens niet
gelekt worden en deelname aan onderzoek is vaak afhankelijk van vrijwillige instemming.
• Praktische beperkingen: Forensisch onderzoek vereist samenwerking tussen versch
sectoren (bv data over recidive en lange-termijn effectiviteit van behandelingen te
verzamelen) → moeilijk want communicatie tussen sectoren vaak beperkt
• Gebrek aan langdurige opvolging → moeilijk om effectiviteit van interventies te
beoordelen
4
Hoofdstuk 1: Inleiding
Wat is forensische psychiatrie?
Forensische psychiatrie = raakvlak tussen psychiatrie en recht
➔ doel : veiligheid vd samenleving bevorderen en recidive voorkomen
Artikel 71 Strafwetboek:
“Er is geen misdrijf wanneer de beschuldigde of de beklaagde op het tijdstip van de feiten leed aan
een geestesstoornis die zijn oordeelsvermogen of de controle over zijn daden heeft tenietgedaan,
of wanneer hij gedwongen werd door een macht die hij niet heeft kunnen weerstaan.”
Een stukje geschiedenis
→Hoe is aparte vakgebied van forensische psychiatrie ontstaan?
Aangezien het een multidisciplinair vakgebied is, is het ook belangrijk te kijken naar de
grondleggers van de verschillende vakgebieden die hebben bijgedragen aan het ontstaan.
- Lombroso: grondlegger criminologie → biologische benadering van criminaliteit
o Ook zijn dochter Gina Lombroso had zelfde ideeën
- Emil Kraeplin: 1 van de grondleggers psychologie
- Broadmoor: 1 van de eerste (grote) psychiatrische ziekenhuizen (Londen)
Therapeutic jurisprudence
= therapeutische of anti-therapeutische effect van rechtssysteem
= benadering binnen recht waarbij men kijkt naar invloed van wetten, procedures en
beslissingen op het welzijn en de gezondheid van betrokkenen
Medisch vs. Juridisch
Beide domeinen hebben andere cultuur:
➔ Medische wereld kijkt meer genuanceerd naar vooruitgang en herstel
➔ Justitie werkt zwart-wit (behandeling geslaagd of niet, regels overtreden of niet)
Daardoor asymmetrische relatie: hulpverleners kunnen advies geven, maar uiteindelijk beslist
justitie wat er met verdachte of patiënt gebeurt, maar advies niet altijd gevolgd
Beroepsgeheim belangrijk voor zorgverleners: zij moeten de privacy van patiënten beschermen.
- Zorgverlener mag niet aan buitenstaanders zeggen dat iemand is opgenomen
- Uitzonderingen: bv wanneer iemand opgelegde voorwaarden of justitieregels schendt,
mag zorgverlener informatie delen met justitie (justitie kan bij gesprekken aanwezig zijn)
1
,Medisch vs. Maatschappelijk
- Stigma: patiënten worden anders bekeken en krijgen daardoor minder kansen
- Publieke opinie beïnvloedt hoeveel middelen (geld) vakgebied krijgt en hoe ernaar
gekeken/beoordeeld wordt
- Politieke schommelingen bepalen hoe forensische psychiatrie wordt georganiseerd en
gefinancierd
- Bescherming van de maatschappij is ook doel van forensische psy
o Daarom risicotaxaties om in te schatten welke risico’s iemand vormt, maar
heeft grote gevolgen wanneer deze fout zijn ingeschat
Taken forensisch psychiater
2 belangrijke taken: Expertises + Behandeling (grootste deel van takenpakket)
1) EXPERTISES
➔ Forensisch psychiaters voeren expertises uit op verschillende niveaus van het
rechtssysteem, zowel strafrechtelijk als niet-strafrechtelijk.
Vredegerecht:
• Beschermende observatiemaatregel (BOM):
o Residentieel of ambulant
o drie criteria: 1) iemand met psychiatrische aandoening, 2) risico voor zichzelf of
anderen, 3) geen alternatieve hulp mogelijk
o twee procedures: gewone procedure (duurt lang, dus minder vaak) en
spoedprocedure (op aanvraag van familie of politie)
o maatregel duurt 14 dagen (mogelijkheid tot verkorting of verlenging)
• Bewindvoering:
o wanneer iemand tijdelijk of permanent niet in staat is voor zichzelf te zorgen,
financieel (goederen) of persoonlijk (beslissingen over woonsituatie, huwelijk, …)
o bewindvoerder (familielid of advocaat): bijstand of volledige vertegenwoordiging
Correctionele rechtbank:
• Toerekeningsvatbaarheid:
o Deskundigenonderzoek uitgevoerd om te bepalen of iemand toerekeningsvatbaar is
en of interneringswetgeving van toepassing is.
2
,2) BEHANDELING
Verschillende stelsels of behandelingen:
• vrijheid onder voorwaarden
• probatie-uitstel
• voorwaardelijke invrijheidsstelling/vrijlating
• internering
• maatregelen als reactie op een jeugddelict
→ De exacte keuze hangt af van de situatie en het juridisch kader.
Verschillende aanpakken:
• RNR en GLM
1. RNR (Risk-Needs-Responsivity)
o Risk: behandeling afstemmen op recidiverisico (hoog risico intensieve
behandeling)
o Needs: behandeling afstemmen op specifieke noden vd persoon
o Responsivity: behandeling afstemmen aan mogelijkheden van de
persoon (bijvoorbeeld bij mentale beperking of taalbarrière)
2. GLM (Good Lives Model)
o Richt zich op positieve aspecten vd persoon ipv alleen op risico’s.
o doel is hetzelfde als RNR, maar door sterke kanten te versterken (bv
goed sociaal netwerk of persoonlijke vaardigheden)
• Residentieel of ambulante behandelingen
• Individueel (persoonlijk proces ondersteunen) of in groep (om van elkaar te leren)
• Verschillende therapievormen:
o Farmacotherapie: behandeling via medicatie bij bepaalde aandoeningen.
o Psychotherapie: therapeutische interventies om trauma’s, emotieregulatie
problemen of relatieproblemen aan te pakken, inzicht geven in eigen gedrag.
o Psycho-educatie: bijleren wat bepaalde emoties zijn (aanvullend ingezet)
Verschillende doelgroepen:
→behandeling afgestemd op specifieke kenmerken van elke groep:
• Minderjarige plegers: krijgen apart stelsel en traject, omdat bepaalde diagnoses pas
vanaf bepaalde leeftijd gesteld kunnen worden en ouders nog betrokken zijn
• Vrouwelijke plegers: hebben soms andere zorgnoden en er worden andere diagnoses
gesteld (hangt samen met classificatiesysteem en maatschappelijke kijk op gender)
3
, • Laagbegaafde plegers: aangepaste aanpak nodig, die rekening houdt met hun
mogelijkheden en specifieke problemen.
• Personen die zedenfeiten hebben gepleegd: krijgen een specifieke behandeling,
aangepast aan type delict en risico dat ze vormen
Erkenning van forensisch psychiater
• Sinds 2016 pas officiële erkenning in België
• Verankerd in de interneringswet, wat het beroep wettelijk beschermt
• Bijzondere beroepsbekwaamheid: je moet eerst psychiater zijn en daarna specialisatie
volgen in forensische werkveld (sinds 2016 maar 1 forensisch psychiater officieel erkend)
• Groot tekort aan forensisch psychiaters → door onwetendheid over beroep
• Organisatorische problemen: complexiteit van deskundigenverslagen en moeizaam
erkenningsproces
Wetenschappelijk onderzoek
Verschillende uitdagingen voor wetenschappelijk onderzoek in forensische psychiatrie:
• Weinig financiële steun van farmaceutische sponsors want weinig voordeel voor hen
• Weinig politieke interesse, wat het onderzoek beperkt
• Ethische beperkingen: Patiënten moeten beschermd worden: persoonsgegevens niet
gelekt worden en deelname aan onderzoek is vaak afhankelijk van vrijwillige instemming.
• Praktische beperkingen: Forensisch onderzoek vereist samenwerking tussen versch
sectoren (bv data over recidive en lange-termijn effectiviteit van behandelingen te
verzamelen) → moeilijk want communicatie tussen sectoren vaak beperkt
• Gebrek aan langdurige opvolging → moeilijk om effectiviteit van interventies te
beoordelen
4
