MENSENRECHTEN
GITTE DEKENS
UGENT 2024-2025
Yves Haeck
,MENSENRECHTEN
Modern concept
Vb.: staking op de luchthaven → vakbonden maken claims aan de hand van mensenrechten
Dominante, normatieve discours geworden
Waarom succesvol?
➔ Zowat alle maatschappijen over de continenten heen gebruiken de termen waardigheid en
rechtvaardigheid (niet altijd geformuleerd als individuele rechten)
Mensenrechten is uitvinding uit de 17e/ 18e eeuw → claims tegen bestaande klassieke orde (tegen
absolutisme) = revolutionair concept, maar ook emanciperend
! ook mensenrechten hebben beperkingen, niet alles kan je ermee oplossen
Het zijn vertegenwoordigers van staten die de mensenrechten opstellen en als zij niet bereid zijn om
grote bescherming te bieden
Mensen die mensenrechten inroepen zijn vaak tegen tradities
BEGRIP, KENMERKEN, SOORTEN, HISTORIEK EN KRITIEK
DEFINITIE
Filosofisch oogpunt: morele claims die alle mensen mogen inroepen
Juridisch oogpunt: rechten van mensen die zijn opgenomen in bronnen van recht → kan variëren van
internationale verdragen tot gewoonterecht
= geheel van inherente en universele rechten die tot doel hebben de voorwaarden te creëren en te
blijven garanderen opdat personen, ongeacht hun geslacht, nationaliteit kleur, religie, taal, afkomst
en economische achtergrond op vrije en menswaardige wijze kunnen functioneren
Heel veel definities (VN hoge commissaris voor mensenrechten) → 3 kenmerken uithalen
Theorieën inzake mensenrechten:
- Vrijheidstheorie (common law landen) dit houdt in dat een individu vrij moet zijn van
willekeurige inmenging vanwege de staat
- Rechten-gebaseerde theorie: impliceert dat personen inherente rechten hebben die
de staat moet respecteren
Kenmerken (volgens Hunt)
• Inherent
= gelinkt aan mensen en voor iedereen aanwezig
Vanuit moreel oogpunt zijn de dus onvervreemdbaar
Gelinkt aan filosofische stroming → natuurrecht
Rechten hebt u en worden niet toegekend
Nuancering: bedrijven, entiteiten, geloofsgemeenschappen kunnen ook
mensenrechten hebben (wel niet allemaal)
+ basisrechten van dieren (vb.: Argentinië heeft gezegd dat bepaalde dieren ook
rechten kunnen hebben zoals recht op vrijheid, maar ook in India heeft het
hoogste gerechtshof dit erkend)
Vandaag de dag: natuur kan rechten hebben (Ecuador heeft dit erkend in zijn
grondwet, maar ook Bolivia en Uganda)
! ook Westelijke landen beschermen ecosystemen zoals Nieuw-Zeeland
+ proliferatie van mensenrechten (te veel)
• Gelijkheid
Gelinkt aan inherent karakter
1
, Gelijke rechten ≠ kwetsbare personen geen extra rechten (zoals bijvoorbeeld
kinderen hebben het VN Kinderrechtenverdrag)
• Universeel karakter
= alle mensen, overal en te allen tijde (zouden) moeten hebben
Uit inherent karakter → zou je niet kunnen verliezen of zelf afstand van doen?
➔ Onvervreemdbaar karakter
Absolute mensenrechten kunnen niet beperkt worden
Relatieve mensenrechten kunnen wel beperkt worden onder bepaalde voorwaarden
Wanneer: noodzakelijk, legitiem belang nastreven, in de wet voorzien
U kunt afstand doen van bepaalde rechten (rechtspraak EHRM)
Soorten mensenrechten: je kan het onderverdelen in zowel categorieën als generaties
Categorieën (4):
1) Burgerlijke rechten
= rechten die de burger beschermen tegen onrechtmatig en ongeoorloofd optreden van de
overheid
Men spreek ook wel over afweerrechten
Oorsprong: FR
2) Politieke rechten
= rechten die bedoeld zijn om de burger deel te laten nemen aan het staatsgezag
Oorsprong: FR
3) Economische, sociale en culturele rechten
= scheppen een aantal voorwaarden opdat de burger in waardigheid zou leven
Oorsprong: Mexicaanse revolutie, Ierse revolutie, Russische revolutie
Meer recent onderzoek: sociale rechten vinden hun oorsprong in de Middeleeuwen
(liefdadigheid)
4) Solidariteitsrechten
= strekken ertoe om ten aanzien van bepaalde groepen van personen een bepaalde globale
toestand te waarborgen en hebben een collectief karakter
Meestal is de actieve medewerking van de gemeenschap vereist
Generaties (3):
1) Eerste generatie
Betreft de burgerlijke + de politieke rechten
Als reactie tegen vorstelijk absolutisme van voor de FR
2) Tweede generatie
Betreft de economische, sociale en culturele rechten
3) Derde generatie
Betreft de solidariteitsrechten
Gevolg van drang naar verdere ontvoogding en emancipatie van de derdewereldlanden ten
aanzien van de westerse industrielanden = intellectueel neokolonialisme
Eventueel 4e generatie? Namelijk de communicatie-en informatierechten
Anderzijds rechten van genetische manipulatie
Proliferatie van mensenrechten
Gevolg: risico van verzwakking van bestaande mensenrechten
2
, DE HISTORIEK
Factoren die de opgang van mensenrechten hebben beïnvloed:
RELIGIEUZE BASIS
De voornaamste wereldgodsdiensten beklemtonen de intrinsieke, inherente waarde van alle
mensen en leggen de mens op een of andere wijze morele regels en verantwoordelijkheden
op ten aanzien van de mens
= gelijkheid, waardigheid, vrijheid
The golden rule: behandel iemand zoals je zelf zou willen behandeld worden
Fout om aan te nemen dat mensen geen gemene basis hebben over continenten heen →
meer dan Westers concept
Hindoeïsme: noodzaak van moreel gedrag en het belang van een verplichting van goed
gedrag ten aanzien van het lijden van personen
Boeddhisme: leven respecteren en mededogen betonen en aan liefdadigheid te doen
Islam: liefdadigheid ten aanzien van de minderbedeelden
Christendom: nadruk op heilig karakter van de gelijkheid tussen individuen
! let op: deze regels kunnen niet als moderne mensenrechten worden gecatalogeerd
FILOSOFISCHE BASIS
Niet-Westers
Vb.: Chinese filosoof HSun Tzu → je bent als overheid verplicht om individuele rechten aan
onderdanen te geven om geordende samenleving te hebben (angst en strijd wegnemen)
Gebaseerd op erkenning van individuele rechten
Wel Westers:
• Natuurrechtfilosofie
In eerste instantie bedacht door Griekse filosofen en erkent het bestaan van een
alomvattende, eeuwige, universele en objectieve natuurwet
Die universele wet van de natuur of God bevat regels om te handelen als goede mensen
! gaat nog steeds niet over mensenrechten: niet iedereen was gelijk toen
Vonden wel dat slaven op goede manier behandeld moesten worden
Overgenomen door Romeinen
Plato: poneerde dat de natuur normatieve standaarden voor menselijk gedrag creëert en dat
universele juridische en morele zodanig met elkaar verbonden zijn dat ze niet van elkaar
gescheiden kunnen worden
het doel van wetgeving is volgens hem de mensen te laten handelen met rede, deugd en
rechtvaardigheid
Aristoteles: benadrukte dat de rechtsstaat noodzakelijk is ter bescherming van de belangen
van individuen en dat er een intieme band bestond tussen rechtvaardigheid en wetgeving
Stoïcijnen uit Griekenland: natuurrecht bevatte principes gebaseerd op gelijkheid
Hugo de Groot: haalde aan dat de natuurwet bestond en boven elke door de mens gemaakte
overheid stond (kwam voort uit de rede)
De natuurwet kent alle mensen bepaalde natuurlijke rechten toe die hen beschermen en een
recht op rechtvaardige en gelijke behandeling garanderen
Thomas Hobbes: volgens hem komt de natuurwet voort uit een natuurlijke chaos
Stelt dat iedereen vrij is en dat de mens egoïstisch is omdat hij op alles recht heeft
Om de chaos een hoofd te bieden treden mensen vrijwillig toe tot een sociaal contract
De Leviathan (opperheerser) kan dwang gebruiken om naleving te eisen
3
GITTE DEKENS
UGENT 2024-2025
Yves Haeck
,MENSENRECHTEN
Modern concept
Vb.: staking op de luchthaven → vakbonden maken claims aan de hand van mensenrechten
Dominante, normatieve discours geworden
Waarom succesvol?
➔ Zowat alle maatschappijen over de continenten heen gebruiken de termen waardigheid en
rechtvaardigheid (niet altijd geformuleerd als individuele rechten)
Mensenrechten is uitvinding uit de 17e/ 18e eeuw → claims tegen bestaande klassieke orde (tegen
absolutisme) = revolutionair concept, maar ook emanciperend
! ook mensenrechten hebben beperkingen, niet alles kan je ermee oplossen
Het zijn vertegenwoordigers van staten die de mensenrechten opstellen en als zij niet bereid zijn om
grote bescherming te bieden
Mensen die mensenrechten inroepen zijn vaak tegen tradities
BEGRIP, KENMERKEN, SOORTEN, HISTORIEK EN KRITIEK
DEFINITIE
Filosofisch oogpunt: morele claims die alle mensen mogen inroepen
Juridisch oogpunt: rechten van mensen die zijn opgenomen in bronnen van recht → kan variëren van
internationale verdragen tot gewoonterecht
= geheel van inherente en universele rechten die tot doel hebben de voorwaarden te creëren en te
blijven garanderen opdat personen, ongeacht hun geslacht, nationaliteit kleur, religie, taal, afkomst
en economische achtergrond op vrije en menswaardige wijze kunnen functioneren
Heel veel definities (VN hoge commissaris voor mensenrechten) → 3 kenmerken uithalen
Theorieën inzake mensenrechten:
- Vrijheidstheorie (common law landen) dit houdt in dat een individu vrij moet zijn van
willekeurige inmenging vanwege de staat
- Rechten-gebaseerde theorie: impliceert dat personen inherente rechten hebben die
de staat moet respecteren
Kenmerken (volgens Hunt)
• Inherent
= gelinkt aan mensen en voor iedereen aanwezig
Vanuit moreel oogpunt zijn de dus onvervreemdbaar
Gelinkt aan filosofische stroming → natuurrecht
Rechten hebt u en worden niet toegekend
Nuancering: bedrijven, entiteiten, geloofsgemeenschappen kunnen ook
mensenrechten hebben (wel niet allemaal)
+ basisrechten van dieren (vb.: Argentinië heeft gezegd dat bepaalde dieren ook
rechten kunnen hebben zoals recht op vrijheid, maar ook in India heeft het
hoogste gerechtshof dit erkend)
Vandaag de dag: natuur kan rechten hebben (Ecuador heeft dit erkend in zijn
grondwet, maar ook Bolivia en Uganda)
! ook Westelijke landen beschermen ecosystemen zoals Nieuw-Zeeland
+ proliferatie van mensenrechten (te veel)
• Gelijkheid
Gelinkt aan inherent karakter
1
, Gelijke rechten ≠ kwetsbare personen geen extra rechten (zoals bijvoorbeeld
kinderen hebben het VN Kinderrechtenverdrag)
• Universeel karakter
= alle mensen, overal en te allen tijde (zouden) moeten hebben
Uit inherent karakter → zou je niet kunnen verliezen of zelf afstand van doen?
➔ Onvervreemdbaar karakter
Absolute mensenrechten kunnen niet beperkt worden
Relatieve mensenrechten kunnen wel beperkt worden onder bepaalde voorwaarden
Wanneer: noodzakelijk, legitiem belang nastreven, in de wet voorzien
U kunt afstand doen van bepaalde rechten (rechtspraak EHRM)
Soorten mensenrechten: je kan het onderverdelen in zowel categorieën als generaties
Categorieën (4):
1) Burgerlijke rechten
= rechten die de burger beschermen tegen onrechtmatig en ongeoorloofd optreden van de
overheid
Men spreek ook wel over afweerrechten
Oorsprong: FR
2) Politieke rechten
= rechten die bedoeld zijn om de burger deel te laten nemen aan het staatsgezag
Oorsprong: FR
3) Economische, sociale en culturele rechten
= scheppen een aantal voorwaarden opdat de burger in waardigheid zou leven
Oorsprong: Mexicaanse revolutie, Ierse revolutie, Russische revolutie
Meer recent onderzoek: sociale rechten vinden hun oorsprong in de Middeleeuwen
(liefdadigheid)
4) Solidariteitsrechten
= strekken ertoe om ten aanzien van bepaalde groepen van personen een bepaalde globale
toestand te waarborgen en hebben een collectief karakter
Meestal is de actieve medewerking van de gemeenschap vereist
Generaties (3):
1) Eerste generatie
Betreft de burgerlijke + de politieke rechten
Als reactie tegen vorstelijk absolutisme van voor de FR
2) Tweede generatie
Betreft de economische, sociale en culturele rechten
3) Derde generatie
Betreft de solidariteitsrechten
Gevolg van drang naar verdere ontvoogding en emancipatie van de derdewereldlanden ten
aanzien van de westerse industrielanden = intellectueel neokolonialisme
Eventueel 4e generatie? Namelijk de communicatie-en informatierechten
Anderzijds rechten van genetische manipulatie
Proliferatie van mensenrechten
Gevolg: risico van verzwakking van bestaande mensenrechten
2
, DE HISTORIEK
Factoren die de opgang van mensenrechten hebben beïnvloed:
RELIGIEUZE BASIS
De voornaamste wereldgodsdiensten beklemtonen de intrinsieke, inherente waarde van alle
mensen en leggen de mens op een of andere wijze morele regels en verantwoordelijkheden
op ten aanzien van de mens
= gelijkheid, waardigheid, vrijheid
The golden rule: behandel iemand zoals je zelf zou willen behandeld worden
Fout om aan te nemen dat mensen geen gemene basis hebben over continenten heen →
meer dan Westers concept
Hindoeïsme: noodzaak van moreel gedrag en het belang van een verplichting van goed
gedrag ten aanzien van het lijden van personen
Boeddhisme: leven respecteren en mededogen betonen en aan liefdadigheid te doen
Islam: liefdadigheid ten aanzien van de minderbedeelden
Christendom: nadruk op heilig karakter van de gelijkheid tussen individuen
! let op: deze regels kunnen niet als moderne mensenrechten worden gecatalogeerd
FILOSOFISCHE BASIS
Niet-Westers
Vb.: Chinese filosoof HSun Tzu → je bent als overheid verplicht om individuele rechten aan
onderdanen te geven om geordende samenleving te hebben (angst en strijd wegnemen)
Gebaseerd op erkenning van individuele rechten
Wel Westers:
• Natuurrechtfilosofie
In eerste instantie bedacht door Griekse filosofen en erkent het bestaan van een
alomvattende, eeuwige, universele en objectieve natuurwet
Die universele wet van de natuur of God bevat regels om te handelen als goede mensen
! gaat nog steeds niet over mensenrechten: niet iedereen was gelijk toen
Vonden wel dat slaven op goede manier behandeld moesten worden
Overgenomen door Romeinen
Plato: poneerde dat de natuur normatieve standaarden voor menselijk gedrag creëert en dat
universele juridische en morele zodanig met elkaar verbonden zijn dat ze niet van elkaar
gescheiden kunnen worden
het doel van wetgeving is volgens hem de mensen te laten handelen met rede, deugd en
rechtvaardigheid
Aristoteles: benadrukte dat de rechtsstaat noodzakelijk is ter bescherming van de belangen
van individuen en dat er een intieme band bestond tussen rechtvaardigheid en wetgeving
Stoïcijnen uit Griekenland: natuurrecht bevatte principes gebaseerd op gelijkheid
Hugo de Groot: haalde aan dat de natuurwet bestond en boven elke door de mens gemaakte
overheid stond (kwam voort uit de rede)
De natuurwet kent alle mensen bepaalde natuurlijke rechten toe die hen beschermen en een
recht op rechtvaardige en gelijke behandeling garanderen
Thomas Hobbes: volgens hem komt de natuurwet voort uit een natuurlijke chaos
Stelt dat iedereen vrij is en dat de mens egoïstisch is omdat hij op alles recht heeft
Om de chaos een hoofd te bieden treden mensen vrijwillig toe tot een sociaal contract
De Leviathan (opperheerser) kan dwang gebruiken om naleving te eisen
3
