Sociologie
H1 De sociologische verzuchting
Sociologie: wetenschap van stabiele structuren en processen van sociale aard
Alles is contingent, maar daarom niet arbitrair:
- Contingent = had ook anders kunnen zijn
- Niet arbitrair = niet zomaar willekeurig
- > Sociale dingen hadden anders kunnen zijn, maar zijn daarom niet zomaar toevallig
Verlichting:
- verwerping religie als orde haver
- mens moet naar zijn natuur leren leven
- kennis van natuur via wetenschap
- die kennis zal redelijk gedrag bevorderen
- dat zal bijdragen tot geluk
Tegen-verlichting:
- geen positief beeld van menselijke natuur
- vooral handelen uit eigenbelang
- egoïsme en onrecht
- limieten opleggen
- zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie
- manipuleren met rituelen…
Sociologie = verlichting + tegen-verlichting
Comte: wou sociologie als echte wetenschap definieren en bestuderen met objectieve,
wetenschappelijke methoden
- twee grote krachten in menselijk handelen en geschiedenis
- rede: gericht door wetenschap
- emotie: gericht door religie
Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als samenleving) zonder dat hun samenleving
steunt op macht of misleiding
-> maw: hoe kunnen we een rechtvaardige en stabiele samenleving opbouwen die zichzelf
bestuurt door kennis en inzicht ipv door onderdrukking of misleiding
-> door wetenschap + moraliteit + sociale samenhang
-> als basis voor bestuur en verandering
*Comte wilde het probleem van contingente oplossen door de samenleving te baseren op
wetenschappelijke kennis (positivisme) en sociale orde zodat deze voorspelbaar/stabiel werd en niet
willekeurig
Hoe leven met contingente
Habermans: samenleving draait om mensen, communicatie en consensus
-> democratie, dialoog, begrip…
- hoe-vraag vs waarom-vraag
- methode van de wetenschap
- project nog onvoldragen
- open communicatie
- redelijke, eerlijke mensen worden het eens
- het arbitraire verdwijnt
- > niet arbitrair omdat mensen door dialoog betekenis en legitimiteit geven aan regels
,Luhmann: samenleving draait om autonome systemen die volgens hun eigen logica functioneren
-> complexiteit, systemen, zelforganisatie
- geraken het nooit eens
- moeten dus met het arbitraire leren leven
- bijvoorbeeld, meerderheidsregels of rechtspositivisme
- aanvaard het contingente
- > niet arbitrair omdat systemen structuur en eigen logica opleggen, niet omdat
mensen het rationeel legitimeren
sociologie = een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde mogelijk
maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept
Sociale orde
NIET: behoud bestaande machtsverhoudingen, status quo
WEL: de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen
-> bv verkeersregels, maakt niet uit of we links of rechts rijden
-> wel dat we daarrond een afspraak maken die iedereen naleeft
Orde:
- voorspelbaarheid
- berekenbaarheid
Bronnen van niet-contingentie: factoren die ervoor zorgen dat sociale orde, gedrag of structuren
niet zomaar veranderlijk of toevallig zijn
- Natuur: natuur bepaald wat kan en niet kan -> eten, slapen, ouder worden, lichamelijke
beperkingen
- > natuurlijke grenzen liggen vast en sturen gedrag
- Geschiedenis: wat mensen in het verleden deden beïnvloedt sterk wat vandaag mogelijk is
- > het verleden stuurt ons in een bepaalde richting
- Samenhang: sociale fenomenen beïnvloeden elkaar, als je een veranderd beïnvloedt dat de
rest
- > deze onderlinge afhankelijkheid maakt het geheel voorspelbaar en stabiel
Legitimerende derde: bron van legitimiteit die bepaalt waarom regels gelden en waarom we ze
moeten volgen
-> omdat een samenleving niet stabiel kan functioneren als regels volledig willekeurig
(arbitrair) lijken
-> het LD geeft stabiliteit en betekenis aan sociale normen
-> het “derde” omdat het buiten de directe interactie tussen mensen staat
- het moeilijke leven met het contingente
- ontkennen van het contingente via verwijzing naar ‘legitimerende derde’: niet waterdicht
- niet-arbitraire: regelmaten die kunnen bestudeerd worden
H2 De taak en houding van de socioloog
Taak van de socioloog
Cijferaar: de empirisch-analytische taak
Mythejager: de kritische taak
Levenskunstenaar: de praktische taak
De houding van de socioloog
- de belangstelling voor samenhang
- afstandelijke betrokkenheid
- empirisch gezind
- respectvol
,H3 De ontdekking van de samenleving
Mensbeeld van de verlichting
- belang van individu -> positief mensbeeld
- individu is drager van universele natuur
- universele rede is onderdeel van natuur
- afwijking van universele rede is gevolg van traditie, geloof, bijgeloof
- de universele rede moet de traditie vervangen en nieuwe instellingen scheppen
Sociologie van de verlichting
- alle mensen zijn drager van dezelfde natuur
- het is best die natuur te volgen bij het leven en bij het inrichten van de samenleving
Utilitarisme: denkrichting die gedrag van mensen verklaart obv nut of voordeel
Utilitaristen:
- streven naar plezier en vermijden van pijn, haalt het altijd op de rede
- Daarom: rede inzetten om nut te maximaliseren
- Nut = plezier - pijn
Empiricisme: niet a priori aannemen wat de mens en doet, maar observeren
- samenleving verwerven op zichzelf
Mensbeeld in twijfel getrokken:
- belang van ‘gewoonte’ ipv ‘rationele berekening’
- mensen worden meer bepaald door omstandigheden dan het mensbeeld van utilitaristen doet
vermoeden
Mensbeeld utilitaristen in twijfel getrokken:
- Empiricisme toonde relevantie omstandigheden
- empirisme toont aan dat sociaal gedrag afhangt van concrete omstandigheden
- want observatie laat zien dat situaties en contexten menselijk handelen bepalen
- dus mensen maximaliseren niet altijd rationeel nut
- ‘Mens als drager rede’ -> ‘mens gedetermineerd door omgeving’
- door materiële omstandigheden
- door culturele omstandigheden
- Denkwijze snel verspreid via romans
Twee paden naar de sociologie
- We willen de mens wetenschappelijk begrijpen
- Het menselijk handelen wordt bepaald door de menselijke natuur (rede) / door de
omstandigheden waaronder de mens leeft
- De sociologie is een poging om de mens te begrijpen vanuit zijn ware motivaties / vanuit de
omstandigheden waaronder hij leeft
1ste pad: vertrekkend van universele en bepalende menselijke natuur
- Uitgangspunt: de samenleving is de optelsom van de individuele leden
- Wat we moeten bestuderen zijn de motieven en handelingen van individuen
- Science fiction
- Samuel Butler: Erewhon’ omgekeerde moraal
1ste pad naar het sociale
-> hoe sociologen kijken naar sociale processen ipv individuele bedoelingen
- Robert Merton
- Als mensen samen handelen heeft dit effecten die aan de individuele bedoelingen
ontsnappen
- Boudon, onbedoelede perverse effecten
- Mattheus-effect (pervers effect)
, - Mattheus-effect: laat zien dat voordelen zichzelf kunnen versterken binnen sociale
systemen
- > ongelijkheid wordt versterkt: wie al voordeel heeft, krijgt er meer bij
- > Bv scholen die extra uitdagend materiaal geven aan leerlingen die het goed
doen
- > Deze leerlingen worden nog beter en zwakkere leerlingen raken verder
achter
- Pervers effect: laat zien dat goede bedoelingen slechte uitkomsten kunnen hebben
- > overheid controleert extra op uitkeringen om fraude te voorkomen
- > mensen die echt recht hebben haken af, maken fouten of vragen niet meer
aan
- > gevolg is meer armoede en schulden
- > goedbedoelde maatregel -> tegenovergesteld resultaat
Individueel intentioneel (+redelijk) handelen + andere mensen die intentioneel (+redelijk) handelen =
onbedoelde (mogelijk perverse) effecten
Onbedoelde en perverse effecten
Robert Merton:
- zelf-vernietigende voorspelling: een voorspelling die niet uitkomt omdat mensen erdoor
gewaarschuwd worden en hun gedrag aanpassen om het te voorkomen
- Bv file op route x -> mensen nemen andere route -> geen file
- zelf-bevestigende voorspelling: een voorspelling die waar wordt omdat mensen zich ernaar
gaan gedragen
- Bv een bank zou failliet gaan -> mensen halen geld weg -> bank gaat failliet
- het moet gaan om samen handelen!
Probleem van collectieve actie
-> Moeilijkheden om mensen of groepen te laten samenwerken aan een gemeenschappelijk doel
-> zelfs wanneer iedereen daar baat bij heeft
-> individueel voordeel vs collectieve kost
-> meedoen kost moeite, tijd, geld… maar als het lukt, profiteert iedereen, ook wie niet
meedeed
Bv klimaatverandering -> landen willen uitstoot doen dalen, maar niemand wil als eerste streng beleid
dat veel kost
Bv staken -> werknemers profiteren van betere voorwaarden, maar sommigen willen niet staken om
geen salaris te missen -> toch profiteren ze van betere resultaten
Bv buurtveiligheid -> iedereen wil een veilige buurt, maar weinige nemen deel aan de buurtpreventie
Maar waarom zoveel collectieve acties?:
- De redenering klopt niet
- Het uitgangspunt klopt niet: mensen handelen niet (altijd) uit eigenbelang
- Andere verklaring -> dwang, particulariseren van voordelen
Van zelfregelende naar geregelde samenleving:
- intentioneel, individueel handelen
- kansen op geïnformeerde en rationeel handelen
- onbedoelde, perverse effecten
- als mensen uit eigenbelang handelen en een gemeenschappelijk belang hebben organiseren
ze zich niet spontaan
- samenlevingen: nood aan regulerende instellingen (markt en staat)
Rationele keuzetheorie: mensen zullen bewuste, berekende keuzes maken om hun eigen voordeel
te maximaliseren
H1 De sociologische verzuchting
Sociologie: wetenschap van stabiele structuren en processen van sociale aard
Alles is contingent, maar daarom niet arbitrair:
- Contingent = had ook anders kunnen zijn
- Niet arbitrair = niet zomaar willekeurig
- > Sociale dingen hadden anders kunnen zijn, maar zijn daarom niet zomaar toevallig
Verlichting:
- verwerping religie als orde haver
- mens moet naar zijn natuur leren leven
- kennis van natuur via wetenschap
- die kennis zal redelijk gedrag bevorderen
- dat zal bijdragen tot geluk
Tegen-verlichting:
- geen positief beeld van menselijke natuur
- vooral handelen uit eigenbelang
- egoïsme en onrecht
- limieten opleggen
- zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie
- manipuleren met rituelen…
Sociologie = verlichting + tegen-verlichting
Comte: wou sociologie als echte wetenschap definieren en bestuderen met objectieve,
wetenschappelijke methoden
- twee grote krachten in menselijk handelen en geschiedenis
- rede: gericht door wetenschap
- emotie: gericht door religie
Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als samenleving) zonder dat hun samenleving
steunt op macht of misleiding
-> maw: hoe kunnen we een rechtvaardige en stabiele samenleving opbouwen die zichzelf
bestuurt door kennis en inzicht ipv door onderdrukking of misleiding
-> door wetenschap + moraliteit + sociale samenhang
-> als basis voor bestuur en verandering
*Comte wilde het probleem van contingente oplossen door de samenleving te baseren op
wetenschappelijke kennis (positivisme) en sociale orde zodat deze voorspelbaar/stabiel werd en niet
willekeurig
Hoe leven met contingente
Habermans: samenleving draait om mensen, communicatie en consensus
-> democratie, dialoog, begrip…
- hoe-vraag vs waarom-vraag
- methode van de wetenschap
- project nog onvoldragen
- open communicatie
- redelijke, eerlijke mensen worden het eens
- het arbitraire verdwijnt
- > niet arbitrair omdat mensen door dialoog betekenis en legitimiteit geven aan regels
,Luhmann: samenleving draait om autonome systemen die volgens hun eigen logica functioneren
-> complexiteit, systemen, zelforganisatie
- geraken het nooit eens
- moeten dus met het arbitraire leren leven
- bijvoorbeeld, meerderheidsregels of rechtspositivisme
- aanvaard het contingente
- > niet arbitrair omdat systemen structuur en eigen logica opleggen, niet omdat
mensen het rationeel legitimeren
sociologie = een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde mogelijk
maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept
Sociale orde
NIET: behoud bestaande machtsverhoudingen, status quo
WEL: de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen
-> bv verkeersregels, maakt niet uit of we links of rechts rijden
-> wel dat we daarrond een afspraak maken die iedereen naleeft
Orde:
- voorspelbaarheid
- berekenbaarheid
Bronnen van niet-contingentie: factoren die ervoor zorgen dat sociale orde, gedrag of structuren
niet zomaar veranderlijk of toevallig zijn
- Natuur: natuur bepaald wat kan en niet kan -> eten, slapen, ouder worden, lichamelijke
beperkingen
- > natuurlijke grenzen liggen vast en sturen gedrag
- Geschiedenis: wat mensen in het verleden deden beïnvloedt sterk wat vandaag mogelijk is
- > het verleden stuurt ons in een bepaalde richting
- Samenhang: sociale fenomenen beïnvloeden elkaar, als je een veranderd beïnvloedt dat de
rest
- > deze onderlinge afhankelijkheid maakt het geheel voorspelbaar en stabiel
Legitimerende derde: bron van legitimiteit die bepaalt waarom regels gelden en waarom we ze
moeten volgen
-> omdat een samenleving niet stabiel kan functioneren als regels volledig willekeurig
(arbitrair) lijken
-> het LD geeft stabiliteit en betekenis aan sociale normen
-> het “derde” omdat het buiten de directe interactie tussen mensen staat
- het moeilijke leven met het contingente
- ontkennen van het contingente via verwijzing naar ‘legitimerende derde’: niet waterdicht
- niet-arbitraire: regelmaten die kunnen bestudeerd worden
H2 De taak en houding van de socioloog
Taak van de socioloog
Cijferaar: de empirisch-analytische taak
Mythejager: de kritische taak
Levenskunstenaar: de praktische taak
De houding van de socioloog
- de belangstelling voor samenhang
- afstandelijke betrokkenheid
- empirisch gezind
- respectvol
,H3 De ontdekking van de samenleving
Mensbeeld van de verlichting
- belang van individu -> positief mensbeeld
- individu is drager van universele natuur
- universele rede is onderdeel van natuur
- afwijking van universele rede is gevolg van traditie, geloof, bijgeloof
- de universele rede moet de traditie vervangen en nieuwe instellingen scheppen
Sociologie van de verlichting
- alle mensen zijn drager van dezelfde natuur
- het is best die natuur te volgen bij het leven en bij het inrichten van de samenleving
Utilitarisme: denkrichting die gedrag van mensen verklaart obv nut of voordeel
Utilitaristen:
- streven naar plezier en vermijden van pijn, haalt het altijd op de rede
- Daarom: rede inzetten om nut te maximaliseren
- Nut = plezier - pijn
Empiricisme: niet a priori aannemen wat de mens en doet, maar observeren
- samenleving verwerven op zichzelf
Mensbeeld in twijfel getrokken:
- belang van ‘gewoonte’ ipv ‘rationele berekening’
- mensen worden meer bepaald door omstandigheden dan het mensbeeld van utilitaristen doet
vermoeden
Mensbeeld utilitaristen in twijfel getrokken:
- Empiricisme toonde relevantie omstandigheden
- empirisme toont aan dat sociaal gedrag afhangt van concrete omstandigheden
- want observatie laat zien dat situaties en contexten menselijk handelen bepalen
- dus mensen maximaliseren niet altijd rationeel nut
- ‘Mens als drager rede’ -> ‘mens gedetermineerd door omgeving’
- door materiële omstandigheden
- door culturele omstandigheden
- Denkwijze snel verspreid via romans
Twee paden naar de sociologie
- We willen de mens wetenschappelijk begrijpen
- Het menselijk handelen wordt bepaald door de menselijke natuur (rede) / door de
omstandigheden waaronder de mens leeft
- De sociologie is een poging om de mens te begrijpen vanuit zijn ware motivaties / vanuit de
omstandigheden waaronder hij leeft
1ste pad: vertrekkend van universele en bepalende menselijke natuur
- Uitgangspunt: de samenleving is de optelsom van de individuele leden
- Wat we moeten bestuderen zijn de motieven en handelingen van individuen
- Science fiction
- Samuel Butler: Erewhon’ omgekeerde moraal
1ste pad naar het sociale
-> hoe sociologen kijken naar sociale processen ipv individuele bedoelingen
- Robert Merton
- Als mensen samen handelen heeft dit effecten die aan de individuele bedoelingen
ontsnappen
- Boudon, onbedoelede perverse effecten
- Mattheus-effect (pervers effect)
, - Mattheus-effect: laat zien dat voordelen zichzelf kunnen versterken binnen sociale
systemen
- > ongelijkheid wordt versterkt: wie al voordeel heeft, krijgt er meer bij
- > Bv scholen die extra uitdagend materiaal geven aan leerlingen die het goed
doen
- > Deze leerlingen worden nog beter en zwakkere leerlingen raken verder
achter
- Pervers effect: laat zien dat goede bedoelingen slechte uitkomsten kunnen hebben
- > overheid controleert extra op uitkeringen om fraude te voorkomen
- > mensen die echt recht hebben haken af, maken fouten of vragen niet meer
aan
- > gevolg is meer armoede en schulden
- > goedbedoelde maatregel -> tegenovergesteld resultaat
Individueel intentioneel (+redelijk) handelen + andere mensen die intentioneel (+redelijk) handelen =
onbedoelde (mogelijk perverse) effecten
Onbedoelde en perverse effecten
Robert Merton:
- zelf-vernietigende voorspelling: een voorspelling die niet uitkomt omdat mensen erdoor
gewaarschuwd worden en hun gedrag aanpassen om het te voorkomen
- Bv file op route x -> mensen nemen andere route -> geen file
- zelf-bevestigende voorspelling: een voorspelling die waar wordt omdat mensen zich ernaar
gaan gedragen
- Bv een bank zou failliet gaan -> mensen halen geld weg -> bank gaat failliet
- het moet gaan om samen handelen!
Probleem van collectieve actie
-> Moeilijkheden om mensen of groepen te laten samenwerken aan een gemeenschappelijk doel
-> zelfs wanneer iedereen daar baat bij heeft
-> individueel voordeel vs collectieve kost
-> meedoen kost moeite, tijd, geld… maar als het lukt, profiteert iedereen, ook wie niet
meedeed
Bv klimaatverandering -> landen willen uitstoot doen dalen, maar niemand wil als eerste streng beleid
dat veel kost
Bv staken -> werknemers profiteren van betere voorwaarden, maar sommigen willen niet staken om
geen salaris te missen -> toch profiteren ze van betere resultaten
Bv buurtveiligheid -> iedereen wil een veilige buurt, maar weinige nemen deel aan de buurtpreventie
Maar waarom zoveel collectieve acties?:
- De redenering klopt niet
- Het uitgangspunt klopt niet: mensen handelen niet (altijd) uit eigenbelang
- Andere verklaring -> dwang, particulariseren van voordelen
Van zelfregelende naar geregelde samenleving:
- intentioneel, individueel handelen
- kansen op geïnformeerde en rationeel handelen
- onbedoelde, perverse effecten
- als mensen uit eigenbelang handelen en een gemeenschappelijk belang hebben organiseren
ze zich niet spontaan
- samenlevingen: nood aan regulerende instellingen (markt en staat)
Rationele keuzetheorie: mensen zullen bewuste, berekende keuzes maken om hun eigen voordeel
te maximaliseren
