,Bouwstenen van de Literaire Analyse Nene Bernaerts
Bouwstenen van de Literaire Analyse
prof. Inge Arteel, prof. Elisabeth Bekers en prof. Janine Hauthal
1.Literatuur(?)
Rode draad:
1. Literatuur is moeilijk te definiëren: definities en criteria zijn historisch, cultureel
en contextueel bepaald.
2. Van mimesis naar poiesis: niet enkel imitatie, maar creatie en wereldopbouw.
3. Fictionaliteit, poëtische functie, leeseffecten, ambiguïteit en artistieke waarde
maken literatuur “anders” dan andere teksten.
4. Analyse en interpretatie: systematische, intersubjectieve benadering met
academische metataal.
5. Literatuur = communicatie en sociaal systeem, ingebed in bredere context.
6. Genres bieden een praktisch houvast, maar zijn fluïde en historisch veranderlijk.
1.1 Wat is literatuur?
Brede definitie: alle geschreven teksten (littera = letter).
Problemen met brede definitie:
● Niet alle geschreven teksten zijn literair (bv. boodschappenlijst).
● Niet alle literaire teksten zijn geschreven (orale literatuur).
Geen eenduidige definitie:
● Historisch en cultureel variabel.
● Afhankelijk van medium en context (bv. middeleeuwse orale teksten →
internetromans → coronagedichten).
→ Literatuur is moeilijk strikt af te bakenen.
Normatieve vs. descriptieve definities
● Normatief = waardeoordelend, onderscheid Literatuur (highbrow) vs. literatuur
(lowbrow). → Steeds minder aanvaard.
● Descriptief = kijkt niet naar “kwaliteit”, maar naar functie en kenmerken:
○ Relatie tot realiteit (fictioneel i.p.v. waarheidsclaims).
○ Andere leesconventies.
○ Specifieke leeseffecten.
○ Meerduidigheid/ambiguïteit.
○ Artistieke waarde.
1
, Bouwstenen van de Literaire Analyse Nene Bernaerts
1.2 Literatuur en haar kenmerken
a. Poiesis (creatie) vs. mimesis (imitatie)
● Oudheid: nadruk op mimesis = imitatie van werkelijkheid.
● Moderne visie: nadruk op poiesis = creatie van iets nieuws.
● Literatuur vormt “models of/for the world” (McHale, Goodman).
● Focus verschuift van wat wordt afgebeeld → naar hoe werkelijkheid omgevormd
wordt.
b. Fictionaliteit als esthetische conventie
● Lat. fingere = verzinnen/doen alsof.
● Literaire werelden = geconstrueerd, niet beoordeeld op waarheid.
● Fictionaliteit = leesstrategie: conventies bepalen hoe we een tekst lezen.
○ Voorbeeld: een roman als handleiding lezen zou indruisen tegen literaire
conventies.
● Coleridge: willing suspension of disbelief.
Poëtische functie van taal
● Afwijking van alledaags taalgebruik: ostranenie (Shklovsky) = vervreemding,
deautomatisatie.
● Zelf-referentialiteit, aandacht voor de vorm (klank, stijl, ritme).
● Geen sluitend criterium (ook aanwezig in reclame, journalistiek).
c. Leeseffecten
● Literatuur beoogt specifieke effecten (vaak genregebonden):
○ Vermaak, escapisme + Horror + Catharsis (tragedie) +
Moraliserend/opvoedend (bildungsroman) + Politiek (feministische,
postkoloniale literatuur)
● Effecten kunnen gecombineerd worden (bv. Robinson Crusoe = vermaak én
instructie).
d. Meerduidigheid/ambiguïteit
● Literatuur ≠ eenduidig, ruimte voor interpretatie
● Polyvalentie wordt als kwaliteit gezien
● Lezer is relatief vrij in betekenisconstructie
e. Artistieke waarde
● Literatuur = niet-pragmatisch (geen directe instructie).
MAAR: sommige teksten hebben wel een doel (politieke romans).
● Artistieke waarde is dus geen absoluut criterium.
2
Bouwstenen van de Literaire Analyse
prof. Inge Arteel, prof. Elisabeth Bekers en prof. Janine Hauthal
1.Literatuur(?)
Rode draad:
1. Literatuur is moeilijk te definiëren: definities en criteria zijn historisch, cultureel
en contextueel bepaald.
2. Van mimesis naar poiesis: niet enkel imitatie, maar creatie en wereldopbouw.
3. Fictionaliteit, poëtische functie, leeseffecten, ambiguïteit en artistieke waarde
maken literatuur “anders” dan andere teksten.
4. Analyse en interpretatie: systematische, intersubjectieve benadering met
academische metataal.
5. Literatuur = communicatie en sociaal systeem, ingebed in bredere context.
6. Genres bieden een praktisch houvast, maar zijn fluïde en historisch veranderlijk.
1.1 Wat is literatuur?
Brede definitie: alle geschreven teksten (littera = letter).
Problemen met brede definitie:
● Niet alle geschreven teksten zijn literair (bv. boodschappenlijst).
● Niet alle literaire teksten zijn geschreven (orale literatuur).
Geen eenduidige definitie:
● Historisch en cultureel variabel.
● Afhankelijk van medium en context (bv. middeleeuwse orale teksten →
internetromans → coronagedichten).
→ Literatuur is moeilijk strikt af te bakenen.
Normatieve vs. descriptieve definities
● Normatief = waardeoordelend, onderscheid Literatuur (highbrow) vs. literatuur
(lowbrow). → Steeds minder aanvaard.
● Descriptief = kijkt niet naar “kwaliteit”, maar naar functie en kenmerken:
○ Relatie tot realiteit (fictioneel i.p.v. waarheidsclaims).
○ Andere leesconventies.
○ Specifieke leeseffecten.
○ Meerduidigheid/ambiguïteit.
○ Artistieke waarde.
1
, Bouwstenen van de Literaire Analyse Nene Bernaerts
1.2 Literatuur en haar kenmerken
a. Poiesis (creatie) vs. mimesis (imitatie)
● Oudheid: nadruk op mimesis = imitatie van werkelijkheid.
● Moderne visie: nadruk op poiesis = creatie van iets nieuws.
● Literatuur vormt “models of/for the world” (McHale, Goodman).
● Focus verschuift van wat wordt afgebeeld → naar hoe werkelijkheid omgevormd
wordt.
b. Fictionaliteit als esthetische conventie
● Lat. fingere = verzinnen/doen alsof.
● Literaire werelden = geconstrueerd, niet beoordeeld op waarheid.
● Fictionaliteit = leesstrategie: conventies bepalen hoe we een tekst lezen.
○ Voorbeeld: een roman als handleiding lezen zou indruisen tegen literaire
conventies.
● Coleridge: willing suspension of disbelief.
Poëtische functie van taal
● Afwijking van alledaags taalgebruik: ostranenie (Shklovsky) = vervreemding,
deautomatisatie.
● Zelf-referentialiteit, aandacht voor de vorm (klank, stijl, ritme).
● Geen sluitend criterium (ook aanwezig in reclame, journalistiek).
c. Leeseffecten
● Literatuur beoogt specifieke effecten (vaak genregebonden):
○ Vermaak, escapisme + Horror + Catharsis (tragedie) +
Moraliserend/opvoedend (bildungsroman) + Politiek (feministische,
postkoloniale literatuur)
● Effecten kunnen gecombineerd worden (bv. Robinson Crusoe = vermaak én
instructie).
d. Meerduidigheid/ambiguïteit
● Literatuur ≠ eenduidig, ruimte voor interpretatie
● Polyvalentie wordt als kwaliteit gezien
● Lezer is relatief vrij in betekenisconstructie
e. Artistieke waarde
● Literatuur = niet-pragmatisch (geen directe instructie).
MAAR: sommige teksten hebben wel een doel (politieke romans).
● Artistieke waarde is dus geen absoluut criterium.
2
