Samenva'ng
Ethiek
1. Inleiding: Wat is ethiek?
Ethische vraagstelling: de vraag naar het goede handelen, de vraag naar hoe we dienen te leven om een goed
mens te zijn of de vraag naar wat het betekent om menselijk met elkaar en het ons omringende om te gaan.
• Wijsgerige vragen
• De vragen drukken het wezen uit van wat het betekent mens te zijn en de opgave om mens te worden.
• ‘Hoe moet ik leven om goed te leven?’ maakt deel uit van het mens zijn.
De ethiek is een van de tradiAonele hoofddisciplines van de wijsbegeerte.
Een lange en rijke geschiedenis met verschillende en tegenstrijdige visies op het goede en het goede handelen.
• Verschillende perspecAeven: historisch, cultureel, sociologisch, antropologisch en biologisch.
• De perspecAeven bieden een specifieke inschaGng van wat het betekent om ‘goed’ te handelen.
• Het Ajdsgewricht, de samenleving, de cultuur, de religieuze beleving de geografische situering kunnen
opvaGngen over het goede handelen doen verschillen en ze kunnen elkaar uitsluiten.
Ontwikkeling verschillende zienswijzen om ethische specificiteit te bespreken en ethisch reflecteren (individueel).
Voorbeelden: inschaGngen en oordelen over zelfmoord, abortus, euthanasie, seksualiteit, homoseksualiteit,
geneAsche manipulaAe en klonen.
1
, 2. Moraal, moraliteit en ethiek
Het onderscheid tussen ‘éthos’ – ‘èthos’
Belangrijke begrippen:
• Zedelijkheid
• Moraliteit
• Ethiek
Komen van het Griekse woord êthikos – ethos (twee betekenissen): moraliteit en ethiek.
Éthos (moraal) Èthos (moraliteit)
Een verblijfplaats voor dieren en een geheel van Het karakter of de grondhouding van het menselijke
gewoontes, regels en gedragsvormen eigen aan een handelen,
“Zich bewust dit is schoonheid
van zijn de gezindheid
rept [hetvan waaruit
paard] de het
knieën naar de malse weide der paarden [éthos]…”
welbepaalde groep. handelen tot stand komt.
(Homeros, Ilias & Odyssee)
“Er zijn dus twee soorten voortreffelijkheid: die van het
“Zich bewust van zijn schoonheid rept [het paard] de intellect en die van het karakter. Intellectuele
knieën naar de malse weide der paarden [éthos]…” voortreffelijkheid ontstaat en ontwikkelt zich vooral door
(Homeros, Ilias & Odyssee)
onderricht; daar zijn bijgevolg ervaring en tijd voor
nodig. Voortreffelijkheid van karakter [èthos] is
“Er zijn dus twee soorten voortreffelijkheid: die van het daarentegen het resultaat van gewoonte; vandaar ook
intellect en die van het karakter. Intellectuele dat haar naam in het Grieks maar weinig verschilt van
voortreffelijkheid ontstaat en ontwikkelt zich vooral door het begrip gewoonte [éthos]. Het is dan ook duidelijk
onderricht; daar zijn bijgevolg ervaring en tijd voor
dat geen enkele voortreffelijkheid van karakter door
nodig. Voortreffelijkheid van karakter [èthos] is
daarentegen het resultaat van gewoonte; vandaar ook natuurlijke aanleg in ons ontstaat.”
dat haar naam in het Grieks maar weinig verschilt van (Aristoteles, Ethica)
het begrip gewoonte [éthos]. Het is dan ook duidelijk 4
dat geen enkele voortreffelijkheid van karakter door
Op een plaats waar dieren en mensen samenkomen
natuurlijke aanleg in ons ontstaat.” Het ontstaan van een soort reflecAe die handelen en
(Aristoteles, Ethica)
ontstaan vanzelf gedragspatronen en (impliciete) 4 gewoontes aan de “rechte rede” toetst.
afspraken die de kudde of de groep structureren en • Een midden (tussen extreme gedragingen).
van stabiliteit voorzien en het overleven ervan • Een vaste, onveranderlijke innerlijke
bevorderen. houding.
Graad van reflexiviteit: een essenAeel verschil in de bespreking van het (goede) handelen van de mens.
3. Moraal
Moraal: het geheel van gedragsregels, normen en waarden die binnen een bepaalde groep of gemeenschap
gelden en waaraan leden van die groep zich dienen te conformeren om als volwaardig lid van die groep te kunnen
worden beschouwd (gedragsregulering).
• De gedragsregulering wordt vanzelfsprekend ervaren en is opgenomen in de context van de hisorisch
gegroeide gewoontes die er leven.
• AXeuren van gedragingen (vb. slavernij, het mishandelen van dieren en kinderarbeid).
• Goedkeuren van gedragingen (vb. gelijke behandeling van man en vrouw, schoolplicht,
verdraagzaamheid en het verlenen van bijstand van hulpbehoevenden).
Moraalwetenschap: de sociaal gevesAgde overtuigingen zijn zichtbaar en vaststelbaar (objecAef beschrijYaar)
en zijn het voorwerp van onderzoek in de sociologie, de (culturele) antropologie, de psychologie en de historische
wetenschap.
2
,De moraal komt tot stand via gewoontes en zeden die ‘heersen’ binnen de gemeenschap (gesocialiseerd), ‘a
priori’ en niet ten volle gereflecteerd.
De moraal is bovenpersoonlijk en het oversAjgen van de mens als louter natuurwezen.
Moreel gedragen: de menselijke gedragingen worden in overeenstemming gebracht met de gangbare zeden en
gewoonten van die gemeenschap (vb. eetgewoontes, begroeAngen, klederdracht en omgang tussen personen).
Het ethos van een groep wordt weerspiegeld in de instellingen en insAtuAes.
Binnen een samenleving kunnen er ook verschillen bestaan met betrekking tot de geldigheid en naleving van
bepaalde waarden en normen.
• Verschillende perspecAeven op waarden en normen: religieuze achtergronden, socio-culturele
afstamming, migraAe, klimatologische wijzigingen en wetenschappelijke ontdekkingen.
• Het ethos is veranderlijk (subAel).
4. Moraliteit
Moraliteit: de norm en verplichAng houden hier verband met het standpunt van het handelende subject zelf en
het bewustzijn of de reflexiviteit die er mee gepaard gaan (= een specifiek handelingsbewustzijn).
Moraliteit begint pas echt wanneer iemand zelf nadenkt over wat goed is en niet gewoon klakkeloos volgt wat de
groep vindt of alAjd hee^ gedaan.
• De moraliteit oversAjgt de moraal: de normen en we_en die als individu laten gelden zijn meer dan de
verinnerlijkte wet van de gemeenschap, en vinden hun grondslag in een persoonlijke reflecAe omtrent
het goede handelen.
• Een persoonlijke ontwikkelde, bewuste en gereflecteerde vorm van moreel besef (= graad van
reflexiviteit).
Geweten: een ‘mee-weten’ dat waakt over ons doen en laten. We zijn op een manier iets te ‘weten’ gekomen en
aan dat weten toetsen we de moAeven voor de gevolgen van onze handelingen.
3
, 5. Ethiek
Ethiek: een kriAsch en systemaAsche reflecAe over moraal en moraliteit.
De is ethiek is methodisch van aard en neemt afstand van elke overgeleverde of persoonlijke overtuiging omtrent
het goede handelen, om tot algemene theorievorming te kunnen komen met betrekking wat gedaan of gelaten
moet worden.
• Ontstaat daar waar de vanzelfsprekende moraal ter discussie staat door culturele verschuivingen,
technologische ontwikkelingen en poliAeke gebeurtenissen.
• Onderzoeken van conflicterende normen door de verschillende argumentaAes kriAsch met elkaar te
vergelijken.
• Doel: op basis van redelijke argumenten ethische regels formuleren met een zo ruim mogelijke
consensus, die in een pluriforme en steeds veranderende samenleving acceptabel en hanteerbaar zijn.
Ethische theorieën: oriëntaAe voor toekomsAge handelingen en criteria waaraan eerder gestelde handelingen
kunnen worden afgetoetst.
6. Niet – normaGeve vs. normaGeve ethiek
Niet – normaGeve ethiek: descripGeve ethiek
Descrip=eve ethiek: de verschillende vormen van moraal worden beschreven zonder daaraan een evaluaAef of
beoordelend moment te koppelen.
• Een evaluaAef moment op funcAoneel vlak: een analyse van de werkzaamheid van voorschri^en of
regels.
• Doel: evalueren of een systeem van morele regels coherent is, of het zijn doel bereikt, of en hoe het
inspeelt op andere voorschri^en en hoe het in de wetgeving verankerd is (vb. intrestverbod in de
Middeleeuwen, eerwraak, overspel en monogamie).
Empirische menswetenschappen: het onderzoek naar het menselijk gedrag in zijn uiteenlopende vormen.
Voorbeelden: de sociologie, de culturele antropologie, de psychologie en de (mentaliteit) geschiedenis.
De externe beschrijvingen binnen de menswetenschappen worden aangevuld met een poging tot het
verhelderen van de moAeven voor het betreffende handelen.
Het gedrag van een individu, een volk of stam wordt gekaderd in een ruimere context of verbonden met objecAef
vaststelbare oorzaken en omstandigheden (vb. sociale context, geneAsche oorzaken, biologische factoren,
poliAeke situaAes, geografische en klimatologische elementen en opvoeding).
Link met de normaAeve ethiek en dogmaAek.
4
Ethiek
1. Inleiding: Wat is ethiek?
Ethische vraagstelling: de vraag naar het goede handelen, de vraag naar hoe we dienen te leven om een goed
mens te zijn of de vraag naar wat het betekent om menselijk met elkaar en het ons omringende om te gaan.
• Wijsgerige vragen
• De vragen drukken het wezen uit van wat het betekent mens te zijn en de opgave om mens te worden.
• ‘Hoe moet ik leven om goed te leven?’ maakt deel uit van het mens zijn.
De ethiek is een van de tradiAonele hoofddisciplines van de wijsbegeerte.
Een lange en rijke geschiedenis met verschillende en tegenstrijdige visies op het goede en het goede handelen.
• Verschillende perspecAeven: historisch, cultureel, sociologisch, antropologisch en biologisch.
• De perspecAeven bieden een specifieke inschaGng van wat het betekent om ‘goed’ te handelen.
• Het Ajdsgewricht, de samenleving, de cultuur, de religieuze beleving de geografische situering kunnen
opvaGngen over het goede handelen doen verschillen en ze kunnen elkaar uitsluiten.
Ontwikkeling verschillende zienswijzen om ethische specificiteit te bespreken en ethisch reflecteren (individueel).
Voorbeelden: inschaGngen en oordelen over zelfmoord, abortus, euthanasie, seksualiteit, homoseksualiteit,
geneAsche manipulaAe en klonen.
1
, 2. Moraal, moraliteit en ethiek
Het onderscheid tussen ‘éthos’ – ‘èthos’
Belangrijke begrippen:
• Zedelijkheid
• Moraliteit
• Ethiek
Komen van het Griekse woord êthikos – ethos (twee betekenissen): moraliteit en ethiek.
Éthos (moraal) Èthos (moraliteit)
Een verblijfplaats voor dieren en een geheel van Het karakter of de grondhouding van het menselijke
gewoontes, regels en gedragsvormen eigen aan een handelen,
“Zich bewust dit is schoonheid
van zijn de gezindheid
rept [hetvan waaruit
paard] de het
knieën naar de malse weide der paarden [éthos]…”
welbepaalde groep. handelen tot stand komt.
(Homeros, Ilias & Odyssee)
“Er zijn dus twee soorten voortreffelijkheid: die van het
“Zich bewust van zijn schoonheid rept [het paard] de intellect en die van het karakter. Intellectuele
knieën naar de malse weide der paarden [éthos]…” voortreffelijkheid ontstaat en ontwikkelt zich vooral door
(Homeros, Ilias & Odyssee)
onderricht; daar zijn bijgevolg ervaring en tijd voor
nodig. Voortreffelijkheid van karakter [èthos] is
“Er zijn dus twee soorten voortreffelijkheid: die van het daarentegen het resultaat van gewoonte; vandaar ook
intellect en die van het karakter. Intellectuele dat haar naam in het Grieks maar weinig verschilt van
voortreffelijkheid ontstaat en ontwikkelt zich vooral door het begrip gewoonte [éthos]. Het is dan ook duidelijk
onderricht; daar zijn bijgevolg ervaring en tijd voor
dat geen enkele voortreffelijkheid van karakter door
nodig. Voortreffelijkheid van karakter [èthos] is
daarentegen het resultaat van gewoonte; vandaar ook natuurlijke aanleg in ons ontstaat.”
dat haar naam in het Grieks maar weinig verschilt van (Aristoteles, Ethica)
het begrip gewoonte [éthos]. Het is dan ook duidelijk 4
dat geen enkele voortreffelijkheid van karakter door
Op een plaats waar dieren en mensen samenkomen
natuurlijke aanleg in ons ontstaat.” Het ontstaan van een soort reflecAe die handelen en
(Aristoteles, Ethica)
ontstaan vanzelf gedragspatronen en (impliciete) 4 gewoontes aan de “rechte rede” toetst.
afspraken die de kudde of de groep structureren en • Een midden (tussen extreme gedragingen).
van stabiliteit voorzien en het overleven ervan • Een vaste, onveranderlijke innerlijke
bevorderen. houding.
Graad van reflexiviteit: een essenAeel verschil in de bespreking van het (goede) handelen van de mens.
3. Moraal
Moraal: het geheel van gedragsregels, normen en waarden die binnen een bepaalde groep of gemeenschap
gelden en waaraan leden van die groep zich dienen te conformeren om als volwaardig lid van die groep te kunnen
worden beschouwd (gedragsregulering).
• De gedragsregulering wordt vanzelfsprekend ervaren en is opgenomen in de context van de hisorisch
gegroeide gewoontes die er leven.
• AXeuren van gedragingen (vb. slavernij, het mishandelen van dieren en kinderarbeid).
• Goedkeuren van gedragingen (vb. gelijke behandeling van man en vrouw, schoolplicht,
verdraagzaamheid en het verlenen van bijstand van hulpbehoevenden).
Moraalwetenschap: de sociaal gevesAgde overtuigingen zijn zichtbaar en vaststelbaar (objecAef beschrijYaar)
en zijn het voorwerp van onderzoek in de sociologie, de (culturele) antropologie, de psychologie en de historische
wetenschap.
2
,De moraal komt tot stand via gewoontes en zeden die ‘heersen’ binnen de gemeenschap (gesocialiseerd), ‘a
priori’ en niet ten volle gereflecteerd.
De moraal is bovenpersoonlijk en het oversAjgen van de mens als louter natuurwezen.
Moreel gedragen: de menselijke gedragingen worden in overeenstemming gebracht met de gangbare zeden en
gewoonten van die gemeenschap (vb. eetgewoontes, begroeAngen, klederdracht en omgang tussen personen).
Het ethos van een groep wordt weerspiegeld in de instellingen en insAtuAes.
Binnen een samenleving kunnen er ook verschillen bestaan met betrekking tot de geldigheid en naleving van
bepaalde waarden en normen.
• Verschillende perspecAeven op waarden en normen: religieuze achtergronden, socio-culturele
afstamming, migraAe, klimatologische wijzigingen en wetenschappelijke ontdekkingen.
• Het ethos is veranderlijk (subAel).
4. Moraliteit
Moraliteit: de norm en verplichAng houden hier verband met het standpunt van het handelende subject zelf en
het bewustzijn of de reflexiviteit die er mee gepaard gaan (= een specifiek handelingsbewustzijn).
Moraliteit begint pas echt wanneer iemand zelf nadenkt over wat goed is en niet gewoon klakkeloos volgt wat de
groep vindt of alAjd hee^ gedaan.
• De moraliteit oversAjgt de moraal: de normen en we_en die als individu laten gelden zijn meer dan de
verinnerlijkte wet van de gemeenschap, en vinden hun grondslag in een persoonlijke reflecAe omtrent
het goede handelen.
• Een persoonlijke ontwikkelde, bewuste en gereflecteerde vorm van moreel besef (= graad van
reflexiviteit).
Geweten: een ‘mee-weten’ dat waakt over ons doen en laten. We zijn op een manier iets te ‘weten’ gekomen en
aan dat weten toetsen we de moAeven voor de gevolgen van onze handelingen.
3
, 5. Ethiek
Ethiek: een kriAsch en systemaAsche reflecAe over moraal en moraliteit.
De is ethiek is methodisch van aard en neemt afstand van elke overgeleverde of persoonlijke overtuiging omtrent
het goede handelen, om tot algemene theorievorming te kunnen komen met betrekking wat gedaan of gelaten
moet worden.
• Ontstaat daar waar de vanzelfsprekende moraal ter discussie staat door culturele verschuivingen,
technologische ontwikkelingen en poliAeke gebeurtenissen.
• Onderzoeken van conflicterende normen door de verschillende argumentaAes kriAsch met elkaar te
vergelijken.
• Doel: op basis van redelijke argumenten ethische regels formuleren met een zo ruim mogelijke
consensus, die in een pluriforme en steeds veranderende samenleving acceptabel en hanteerbaar zijn.
Ethische theorieën: oriëntaAe voor toekomsAge handelingen en criteria waaraan eerder gestelde handelingen
kunnen worden afgetoetst.
6. Niet – normaGeve vs. normaGeve ethiek
Niet – normaGeve ethiek: descripGeve ethiek
Descrip=eve ethiek: de verschillende vormen van moraal worden beschreven zonder daaraan een evaluaAef of
beoordelend moment te koppelen.
• Een evaluaAef moment op funcAoneel vlak: een analyse van de werkzaamheid van voorschri^en of
regels.
• Doel: evalueren of een systeem van morele regels coherent is, of het zijn doel bereikt, of en hoe het
inspeelt op andere voorschri^en en hoe het in de wetgeving verankerd is (vb. intrestverbod in de
Middeleeuwen, eerwraak, overspel en monogamie).
Empirische menswetenschappen: het onderzoek naar het menselijk gedrag in zijn uiteenlopende vormen.
Voorbeelden: de sociologie, de culturele antropologie, de psychologie en de (mentaliteit) geschiedenis.
De externe beschrijvingen binnen de menswetenschappen worden aangevuld met een poging tot het
verhelderen van de moAeven voor het betreffende handelen.
Het gedrag van een individu, een volk of stam wordt gekaderd in een ruimere context of verbonden met objecAef
vaststelbare oorzaken en omstandigheden (vb. sociale context, geneAsche oorzaken, biologische factoren,
poliAeke situaAes, geografische en klimatologische elementen en opvoeding).
Link met de normaAeve ethiek en dogmaAek.
4
