STRAFRECHT
1
,DEEL I. STRAFRECHT
JURIDISCHE SITUERING
BEGRIP
Het geheel van rechtsregels dat bepaalt:
1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven zijn
2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld
4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
5) hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf
Misdrijf: afwijking van de norm die een reactie in de vorm van een straf verantwoordt. Wat een misdrijf
is, verschilt in tijd en ruimte. Wat is een misdrijf (algemeen) en welke gedragingen zijn een misdrijf
(bijzonder)?
Algemeen misdrijf = onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven kunnen zijn en de
noodzakelijke bestanddelen ervan
Bijzonder misdrijf = welke gedragingen misdrijven zijn (de specifieke misdrijfomschrijvingen,
strafbaarstellingen of incriminaties)
Dader: wie wordt als pleger(s) van een misdrijf aanzien en wie draagt voor dat misdrijf strafrechtelijke
verantwoordelijkheid
Straf: wettelijk bepaalde vorm van leed door de rechter opgelegd als sanctie voor een misdrijf. Wat is
een straf (algemeen) en met welke straf wordt een bepaald misdrijf bestraft (bijzonder)?
Beveiligingsmaatregelen zijn geen straffen (maar vallen wel binnen het strafrecht) en beogen geen
leed maar wel een ‘veiligstelling’ (die nadelige gevolgen kan hebben) naar aanleiding van het plegen
van een misdrijf (bv. rijbewijs een maand kwijt door drugsgebruik)
PUBLIEK RECHT
Geen privaat recht: het plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tot stand tussen
dader en de staat. Het recht om strafbaar te stellen en om te straffen is voorbehouden aan de staat
De (private) belangen van en geschillen tussen burgers zijn hier vreemd aan.
Afhankelijk van de omstandigheden (en nagestreefde belangen) kan een geschil een privaat dan wel
publiek (strafbaar) karakter krijgen:
Familieverlating (art. 676 N.Sw.) vs. invorderen achterstallen
Misbruik van vertrouwen – bedrog (art. 475 N.Sw.) vs. niet terugbetalen lening
Openbare orde: strafwetten zijn van dwingend recht. Burgers kunnen geen afspraken maken over de
inhoud, reikwijdte en toepassing van de strafwet. Toestemming is geen rechtvaardiging (tenzij
wettelijk bepaald). Wel kan een ‘overeenkomst’ bepalen dat er geen openbaarheid gegeven wordt aan
een strafbare gedraging (en het dus een private kwestie blijft). Verder zijn overeenkomsten (dading)
mogelijk over de burgerrechtelijke gevolgen van een misdrijf
2
,Slachtoffers: slachtoffers hebben geen recht om te straffen en zijn ook niet nodig om te straffen (geen
klachtmisdrijven meer)
Kunnen wel deelnemen aan de strafprocedure en daarin via burgerlijke partijstelling privaatrechtelijk
belang nastreven (schadevergoeding bekomen). Onder bepaalde voorwaarden kunnen slachtoffers de
strafprocedure zelfs opstarten (om een misdrijf bewezen te doen verklaren en schadevergoeding voor
de strafrechter te bekomen), maar…
Geen recht om de strafvordering uit te oefenen en (mee) te beslissen over straf en strafuitvoering
Wel geleidelijk meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen, gehoord
en geïnformeerd worden,…)
MATERIEEL EN FORMEEL
Materieel strafrecht: rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van strafbare
gedragingen, daderschap, straffen en voorwaarden om straffen op te leggen en uit te voeren
Formeel strafrecht (‘strafvordering’, ‘strafprocesrecht’): Procedureregels over de toepassing van het
materieel strafrecht. Wettelijk bepaald voor elke fase van de strafrechtspleging: door wie en op welke
manier worden misdrijven vastgesteld of opgespoord (vooronderzoek), vervolgd, bewezen en berecht
(onderzoek ten gronde), en uitgevoerd
Strafuitvoeringsrecht is materieel en formeel strafrecht
NATIONAAL EN INTERNATIONAAL
Nationaal strafrecht: strafrecht is hoofdzakelijk nationaal recht. Er is federaal strafrecht, maar ook
strafrecht van gemeenschappen, gewesten, provincies en gemeenten
Internationaal strafrecht: hybride rechtstak tussen internationaal recht (tussen staten) en strafrecht
(tussen staat en personen), met verschillende componenten:
Nationaal materieel strafrecht met internationale achtergrond: Internationale organisaties en
samenwerkingsverbanden stimuleren staten om misdrijven en straffen op elkaar af te stemmen.
Vooral bij transnationale en complexe fenomenen (terrorisme, mensenhandel, drugs,…). Blijft in
essentie nationaal (bijzonder) strafrecht
Internationale strafbaarstellingen: afspraken gemaakt tussen landen (bij verdrag) over
(internationale) misdrijven, hun vervolging en bestraffing. Gericht op berechting van daders voor
internationale strafrechtbanken (bv. Verdrag van Rome: ISH)
Rechtsmachtrecht: bevoegdheid van de staat om het toepassingsbereik van de strafwet te bepalen
(ook buiten het eigen grondgebied). Vooral (materieel) nationaal recht
Formeel internationaal strafrecht: procedureregels voor de behandeling van internationale
misdrijven voor internationale strafrechtbanken en internationale rechtshulp in strafzaken
(gericht op bewijsverzameling, uitlevering/overlevering,…)
3
, ALGEMEEN EN BIJZONDER
ALGEMEEN STRAFRECHT BIJZONDER STRAFRECHT
Onder welke voorwaarden gedragingen Welke gedragingen misdrijven zijn
misdrijven zijn (misdrijfspecifiek)
Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke
verantwoordelijkheid draagt
Welke straffen bestaan Welke straffen op de (specifieke) misdrijven
worden gesteld
Onder welke voorwaarden straffen aan daders
kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
Algemeen materieel strafrecht
Boek I Nieuw Strafwetboek: ‘algemene regels van het strafrecht’ met zeven hoofdstukken
Complementaire wetten: na Strafwetboek 1867 ter aanvulling van boek I Strafwetboek (bv.
internering, strafuitvoeringswetten)
Bijzonder (materieel) strafrecht
Het bijzonder strafrecht omvat het geheel aan regels waarin specifieke gedragingen strafbaar gesteld
worden en vermeld wordt welke straffen daarop van toepassing zijn
Het bijzonder strafrecht zit vervat in Boek II Strafwetboek (art. 79 tot 691 N.Sw.) en in heel veel
bijzondere strafwetten. Bijzondere strafwetten kunnen de vorm aannemen van wetten, decreten,
ordonnanties of provinciale en gemeentelijke verordeningen
Toepassing algemeen strafrecht op het bijzonder strafrecht
Algemeen strafrecht uit boek I Nieuw Strafwetboek: “Bij gebreke van andersluidende bepalingen
in boek II en in de bijzondere wetten en verordeningen, worden de bepalingen van dit boek
toegepast op de misdrijven die bij boek II alsook bij die bijzondere wetten en verordeningen
strafbaar zijn gesteld.” (Art. 77 N.Sw.)
Bijzondere strafwetten (bv. Drugwet) worden dus samen met boek I N.Sw. toegepast
Toepassingsbereik complementaire wetten blijkt uit complementaire wet zelf (bv. Interneringswet
bepaalt zelf voor welke misdrijven dit mogelijk is)
Boek I Nieuw Sw. is van toepassing op bijzondere wetten in de vorm van decreten en ordonnanties,
behoudens de uitzonderingen die voor bijzondere inbreuken door een decreet kunnen worden
gesteld (Bijzondere Wet 8 augustus 1980 tot hervorming van de instellingen). Wanneer bij decreet
of ordonnantie straffen of vormen van strafbaarstellingen worden ingevoerd die boek II Nieuw Sw.
niet kent, is een eensluidend advies van de federale ministerraad vereist
FUNCTIES EN ACHTERGRONDEN
WORTELS
Straffen is geen exclusief menselijk gedrag
4
1
,DEEL I. STRAFRECHT
JURIDISCHE SITUERING
BEGRIP
Het geheel van rechtsregels dat bepaalt:
1) onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven zijn en welke gedragingen misdrijven zijn
2) wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke verantwoordelijkheid draagt
3) welke straffen bestaan en welke straffen op de misdrijven worden gesteld
4) onder welke voorwaarden straffen aan daders kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
5) hoe de bevoegde instanties oordelen over misdrijf, dader en straf
Misdrijf: afwijking van de norm die een reactie in de vorm van een straf verantwoordt. Wat een misdrijf
is, verschilt in tijd en ruimte. Wat is een misdrijf (algemeen) en welke gedragingen zijn een misdrijf
(bijzonder)?
Algemeen misdrijf = onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven kunnen zijn en de
noodzakelijke bestanddelen ervan
Bijzonder misdrijf = welke gedragingen misdrijven zijn (de specifieke misdrijfomschrijvingen,
strafbaarstellingen of incriminaties)
Dader: wie wordt als pleger(s) van een misdrijf aanzien en wie draagt voor dat misdrijf strafrechtelijke
verantwoordelijkheid
Straf: wettelijk bepaalde vorm van leed door de rechter opgelegd als sanctie voor een misdrijf. Wat is
een straf (algemeen) en met welke straf wordt een bepaald misdrijf bestraft (bijzonder)?
Beveiligingsmaatregelen zijn geen straffen (maar vallen wel binnen het strafrecht) en beogen geen
leed maar wel een ‘veiligstelling’ (die nadelige gevolgen kan hebben) naar aanleiding van het plegen
van een misdrijf (bv. rijbewijs een maand kwijt door drugsgebruik)
PUBLIEK RECHT
Geen privaat recht: het plegen van een misdrijf brengt een verticale rechtsverhouding tot stand tussen
dader en de staat. Het recht om strafbaar te stellen en om te straffen is voorbehouden aan de staat
De (private) belangen van en geschillen tussen burgers zijn hier vreemd aan.
Afhankelijk van de omstandigheden (en nagestreefde belangen) kan een geschil een privaat dan wel
publiek (strafbaar) karakter krijgen:
Familieverlating (art. 676 N.Sw.) vs. invorderen achterstallen
Misbruik van vertrouwen – bedrog (art. 475 N.Sw.) vs. niet terugbetalen lening
Openbare orde: strafwetten zijn van dwingend recht. Burgers kunnen geen afspraken maken over de
inhoud, reikwijdte en toepassing van de strafwet. Toestemming is geen rechtvaardiging (tenzij
wettelijk bepaald). Wel kan een ‘overeenkomst’ bepalen dat er geen openbaarheid gegeven wordt aan
een strafbare gedraging (en het dus een private kwestie blijft). Verder zijn overeenkomsten (dading)
mogelijk over de burgerrechtelijke gevolgen van een misdrijf
2
,Slachtoffers: slachtoffers hebben geen recht om te straffen en zijn ook niet nodig om te straffen (geen
klachtmisdrijven meer)
Kunnen wel deelnemen aan de strafprocedure en daarin via burgerlijke partijstelling privaatrechtelijk
belang nastreven (schadevergoeding bekomen). Onder bepaalde voorwaarden kunnen slachtoffers de
strafprocedure zelfs opstarten (om een misdrijf bewezen te doen verklaren en schadevergoeding voor
de strafrechter te bekomen), maar…
Geen recht om de strafvordering uit te oefenen en (mee) te beslissen over straf en strafuitvoering
Wel geleidelijk meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen, gehoord
en geïnformeerd worden,…)
MATERIEEL EN FORMEEL
Materieel strafrecht: rechtsregels die betrekking hebben op de omschrijving van strafbare
gedragingen, daderschap, straffen en voorwaarden om straffen op te leggen en uit te voeren
Formeel strafrecht (‘strafvordering’, ‘strafprocesrecht’): Procedureregels over de toepassing van het
materieel strafrecht. Wettelijk bepaald voor elke fase van de strafrechtspleging: door wie en op welke
manier worden misdrijven vastgesteld of opgespoord (vooronderzoek), vervolgd, bewezen en berecht
(onderzoek ten gronde), en uitgevoerd
Strafuitvoeringsrecht is materieel en formeel strafrecht
NATIONAAL EN INTERNATIONAAL
Nationaal strafrecht: strafrecht is hoofdzakelijk nationaal recht. Er is federaal strafrecht, maar ook
strafrecht van gemeenschappen, gewesten, provincies en gemeenten
Internationaal strafrecht: hybride rechtstak tussen internationaal recht (tussen staten) en strafrecht
(tussen staat en personen), met verschillende componenten:
Nationaal materieel strafrecht met internationale achtergrond: Internationale organisaties en
samenwerkingsverbanden stimuleren staten om misdrijven en straffen op elkaar af te stemmen.
Vooral bij transnationale en complexe fenomenen (terrorisme, mensenhandel, drugs,…). Blijft in
essentie nationaal (bijzonder) strafrecht
Internationale strafbaarstellingen: afspraken gemaakt tussen landen (bij verdrag) over
(internationale) misdrijven, hun vervolging en bestraffing. Gericht op berechting van daders voor
internationale strafrechtbanken (bv. Verdrag van Rome: ISH)
Rechtsmachtrecht: bevoegdheid van de staat om het toepassingsbereik van de strafwet te bepalen
(ook buiten het eigen grondgebied). Vooral (materieel) nationaal recht
Formeel internationaal strafrecht: procedureregels voor de behandeling van internationale
misdrijven voor internationale strafrechtbanken en internationale rechtshulp in strafzaken
(gericht op bewijsverzameling, uitlevering/overlevering,…)
3
, ALGEMEEN EN BIJZONDER
ALGEMEEN STRAFRECHT BIJZONDER STRAFRECHT
Onder welke voorwaarden gedragingen Welke gedragingen misdrijven zijn
misdrijven zijn (misdrijfspecifiek)
Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke
verantwoordelijkheid draagt
Welke straffen bestaan Welke straffen op de (specifieke) misdrijven
worden gesteld
Onder welke voorwaarden straffen aan daders
kunnen worden opgelegd en uitgevoerd
Algemeen materieel strafrecht
Boek I Nieuw Strafwetboek: ‘algemene regels van het strafrecht’ met zeven hoofdstukken
Complementaire wetten: na Strafwetboek 1867 ter aanvulling van boek I Strafwetboek (bv.
internering, strafuitvoeringswetten)
Bijzonder (materieel) strafrecht
Het bijzonder strafrecht omvat het geheel aan regels waarin specifieke gedragingen strafbaar gesteld
worden en vermeld wordt welke straffen daarop van toepassing zijn
Het bijzonder strafrecht zit vervat in Boek II Strafwetboek (art. 79 tot 691 N.Sw.) en in heel veel
bijzondere strafwetten. Bijzondere strafwetten kunnen de vorm aannemen van wetten, decreten,
ordonnanties of provinciale en gemeentelijke verordeningen
Toepassing algemeen strafrecht op het bijzonder strafrecht
Algemeen strafrecht uit boek I Nieuw Strafwetboek: “Bij gebreke van andersluidende bepalingen
in boek II en in de bijzondere wetten en verordeningen, worden de bepalingen van dit boek
toegepast op de misdrijven die bij boek II alsook bij die bijzondere wetten en verordeningen
strafbaar zijn gesteld.” (Art. 77 N.Sw.)
Bijzondere strafwetten (bv. Drugwet) worden dus samen met boek I N.Sw. toegepast
Toepassingsbereik complementaire wetten blijkt uit complementaire wet zelf (bv. Interneringswet
bepaalt zelf voor welke misdrijven dit mogelijk is)
Boek I Nieuw Sw. is van toepassing op bijzondere wetten in de vorm van decreten en ordonnanties,
behoudens de uitzonderingen die voor bijzondere inbreuken door een decreet kunnen worden
gesteld (Bijzondere Wet 8 augustus 1980 tot hervorming van de instellingen). Wanneer bij decreet
of ordonnantie straffen of vormen van strafbaarstellingen worden ingevoerd die boek II Nieuw Sw.
niet kent, is een eensluidend advies van de federale ministerraad vereist
FUNCTIES EN ACHTERGRONDEN
WORTELS
Straffen is geen exclusief menselijk gedrag
4
