Samenvatting IPAG
Les 1: Introduction Health - Illness (behaviour)
Algemene Inleiding
Cursusinformatie: Alle cursusmaterialen en belangrijke
communicatie via Ufora. Evaluatie bestaat uit een schriftelijk
examen met open en multiple choice vragen.
Leerdoelen:
o Belang van een uitgebreid kader voor het bestuderen van
gezondheid en ziekte.
o Kritisch reflecteren op de relatie tussen werk, gezondheid en
samenleving.
o Inzicht in en toepassing van conceptuele modellen uit
verschillende disciplines zoals psychologie, sociologie,
epidemiologie en
arbeidsgeneeskunde.
Inhoud
Determinanten van
Gezondheid:
o Dahlgren-Whitehead
model/ rainbow
model:
Gezondheidsdeterminanten als concentrische cirkels die
verschillende invloeden op de gezondheid van een individu
vertegenwoordigen. Complexe interactie tussen verschillende
lagen die een hollistische benadering benadrukken.
Hollistisch perspectief
Multisectorieel
o Alternatieve modellen: Ecologisch model, levensloopmodel.
Modellen van Gezondheid en Ziekte:
o Biomedisch model: Ziekte heeft een enkele onderliggende
oorzaak die altijd een specifieke pathogene oorsprong heeft.
Werkt ideaal voor infectieuze ziektes.
Gezondheid is afwezigheid van ziekte
Reductionisme: Alle gedragsmanifestaties van ziekte
moeten worden gezien in termen van fysisch-chemische
principes (inclusief mentale ziekten).
Exclusionisme: Wat niet kan worden verklaard door
fysisch-chemische principes, kan niet als een ziekte
worden beschouwd. (chronische vermoeidheid).
, Mind/body dualism: geest en lichaam apart behandeld
worden
o Biopsychosociaal model: Ziekte moet worden gezien als een
resultaat van interacties tussen biologische, psychologische en
sociale factoren. Het gaat hier meer over hoe de pt zich voelt.
Persoonlijke ervaring (bron van info)
Lichamelijke disfunctie is niet voldoende om
meeste ziekte te genezen.
Dokter-patiënt relatie (genezing is sterk afhankelijk
van de relatie)
o Ecologisch model: Benadrukt de contextuele en compositie-
effecten op de gezondheid van populaties.
Compositieverklaringen: Effecten van de verdeling
van individuele oorzaken binnen een populatie.
Contextuele verklaringen: Effecten van de contexten
waarin mensen leven.
o Sociologische Perspectieven: ziekte en gezondheid zijn
geproduceerd en gedistribueert, gaat verder dan individuele
leefstijlkeuzes en genetische voorbeschiktheid.
Sociale constructie (perspectieven) van ziekte: Ziekte wordt
niet alleen bepaald door fysieke realiteiten maar ook door sociale en
culturele contexten.
o Medicalisatie: Proces waarbij menselijke ervaringen worden
gedefinieerd en behandeld vanuit een medisch perspectief.
o Ziekte-ervaring: Hoe patiënten ziekte ervaren en ermee
omgaan, inclusief concepten zoals "biografische verstoring".
o Stigma van mentale ziekte: Impact van stigma op
individueel en maatschappelijk niveau, inclusief persoonlijke,
publieke, zelf-stigma en associatieve stigma.
Belangrijke Concepten en Theorieën
Talcott Parsons' Ziekterol: Ziekte als een sociale rol met rechten
en verplichtingen om de sociale orde te handhaven. Centrale focus
ligt op de “sickness” (label dat samenleving geeft aan iemand die
ziek is).
o Structureel functionisme
Basis uitgangspunt: de maatschappij heeft een
bepaald niveau van sociale cohesie, solidariteit of
integratie nodig om te kunnen functioneren.
Sociale institutie: nodig voor goede samenhang
Culturele en sociale normen: bepalen wat
ziekte is.
Society: sociaal systeem met inter-related sociale
structuren
Sociale structuren: samengesteld uit een reeks
van rollen
Sick role: rechten en verplichtingen die een ziek
persoon krijgt.
, Rechten: niet verantwoordelijk en privileges
om taken tijdelijk niet te moeten doen.
Plichten: wil beter worden, zoekt medisch
advies.
Sociale constructie van “illness” (hoe je zelf ziekte
ervaart)
Sociale Constructie Benadering
o Betekenis van vanzelfsprekende, schijnbaar natuurlijke
fenomenen: Deze gaat verder dan een vaste objectieve
realiteit en is ingebed in en gevormd door sociale en culturele
contexten. Voorbeelden hiervan zijn gender en afwijkend
gedrag als sociale constructies. Cross-cultureel en
historisch-vergelijkend onderzoek: Onderzoek dat kijkt
naar hoe deze constructies verschillen tussen culturen en door
de tijd heen.
Sociale Constructie van Ziekte
o Perceptie, begrip en reactie op ziekte: Dit gebeurt op
individueel, institutioneel en maatschappelijk niveau en is niet
puur gebaseerd op fysieke realiteiten, maar wordt gevormd
door sociale ervaringen en gedeelde culturele tradities.
Tegen biomedisch model: Deze benadering gaat in
tegen het biomedische model en kan worden
teruggevoerd op Talcott Parsons' concept van de
ziekterol.
“Reëel” en “sociaal geconstrueerd” zijn niet
wederzijds exclusief: Dit betekent dat iets zowel een
echte fysieke basis kan hebben als sociaal
geconstrueerd kan zijn.
o 1) Medicalisering proces
Menselijke ervaringen die gedefinieerd en behandeld
worden vanuit een medisch perspectief.
Dokters zijn niet neutraal (macht over wat normaal is)
Je hebt verschillende graden in medicalisering
Medicalisatie <-> demedicalisatie
Betwiste ziektes
Geen medische consensus over biologische natuur
van ziekte: diagnose door exclusie (waste basket)
Patienten vragen om medicalisering
Internet wordt hun belangrijkste bron van info
o 2) Illness experience
Sympbolic interactionism: menselijke acties komen
vanuit zaken die betekenisvol zijn voor hun.
Biographical disruption: hoe de diagnose van
chronische ziekte het dagelijkse leven verstoord.
hangt van persoon af en hoe die bronnen inzet. (ook het
niet aanwezig zijn van diagnose kan verstorend zijn)
o 3) Stigma of mental illness
, een negatief label of vooroordeel dat aan een persoon of
groep wordt gekoppeld vanwege bepaalde kenmerken,
gedragingen of omstandigheden.
Soorten: persoonlijk-, publiek-, zelf-, iatrogeen- en
associoatief stigma.
Symbolisch Interactionisme: Menselijke acties zijn gebaseerd op de
betekenissen die dingen voor hen hebben, die ontstaan uit sociale
interacties.
Les 2 gezondheidsgedrag
Inleiding en Definities
Gezondheidsgedrag: Activiteiten die individuen ondernemen om
hun gezondheid te behouden of te verbeteren,
gezondheidsproblemen te voorkomen of een positief lichaamsbeeld
te bereiken (Cockerham, 2017).
Health Lifestyles: Collectieve patronen van gezondheidsgedrag,
gebaseerd op keuzes uit de opties die mensen hebben volgens hun
levensmogelijkheden.
Types Gezondheidsgedrag (Alonzo, 1993)
1. Preventie: Gezondheidsbeschermend gedrag (bijv. voedzaam dieet,
veiligheidsgordel dragen).
1. Prescriptief: gedrag dat we moeten doen (dieet)
2. Proscriptief: gedrag dat we moeten vermijden (roken)
2. Detectie: Acties om ziekte op te sporen voordat symptomen
verschijnen.
3. Promotie: Inspanningen om individuen aan te moedigen deel te
nemen aan gezondheidsbeschermend gedrag en
gezondheidsbedreigend gedrag te vermijden.
4. Bescherming: Inspanningen om de omgeving waarin mensen leven
zo gezond mogelijk te maken.
Relevantie en Historische Veranderingen
Toegenomen focus op Health Lifestyles door veranderingen in
ziektepatronen, gezondheid als prestatie, de overgang naar een
nieuwe moderniteit en veranderingen in vormingen sociale
identiteit.
Gezondheid als een prestatie: Grote persoonlijke
verantwoordelijkheid, maar ook risico op slachtoffer-blaming.
Gezondheid als gedeelde beslissing: Mensen willen meer
controle over hun gezondheid (wederzijdse participatiemodel).
Gezondheidsgedrag als sociale identiteit:
Theorieën over Gezondheidsgedrag
Individuele verklaringen: Health Belief Model (HBM), Theory of
Reasoned Action (TRA), Theory of Planned Behavior (TPB).
Contextuele verklaringen: Sociale ongelijkheden en macro-
verklaringen (bijv. Cockerham, institutionele factoren).
Les 1: Introduction Health - Illness (behaviour)
Algemene Inleiding
Cursusinformatie: Alle cursusmaterialen en belangrijke
communicatie via Ufora. Evaluatie bestaat uit een schriftelijk
examen met open en multiple choice vragen.
Leerdoelen:
o Belang van een uitgebreid kader voor het bestuderen van
gezondheid en ziekte.
o Kritisch reflecteren op de relatie tussen werk, gezondheid en
samenleving.
o Inzicht in en toepassing van conceptuele modellen uit
verschillende disciplines zoals psychologie, sociologie,
epidemiologie en
arbeidsgeneeskunde.
Inhoud
Determinanten van
Gezondheid:
o Dahlgren-Whitehead
model/ rainbow
model:
Gezondheidsdeterminanten als concentrische cirkels die
verschillende invloeden op de gezondheid van een individu
vertegenwoordigen. Complexe interactie tussen verschillende
lagen die een hollistische benadering benadrukken.
Hollistisch perspectief
Multisectorieel
o Alternatieve modellen: Ecologisch model, levensloopmodel.
Modellen van Gezondheid en Ziekte:
o Biomedisch model: Ziekte heeft een enkele onderliggende
oorzaak die altijd een specifieke pathogene oorsprong heeft.
Werkt ideaal voor infectieuze ziektes.
Gezondheid is afwezigheid van ziekte
Reductionisme: Alle gedragsmanifestaties van ziekte
moeten worden gezien in termen van fysisch-chemische
principes (inclusief mentale ziekten).
Exclusionisme: Wat niet kan worden verklaard door
fysisch-chemische principes, kan niet als een ziekte
worden beschouwd. (chronische vermoeidheid).
, Mind/body dualism: geest en lichaam apart behandeld
worden
o Biopsychosociaal model: Ziekte moet worden gezien als een
resultaat van interacties tussen biologische, psychologische en
sociale factoren. Het gaat hier meer over hoe de pt zich voelt.
Persoonlijke ervaring (bron van info)
Lichamelijke disfunctie is niet voldoende om
meeste ziekte te genezen.
Dokter-patiënt relatie (genezing is sterk afhankelijk
van de relatie)
o Ecologisch model: Benadrukt de contextuele en compositie-
effecten op de gezondheid van populaties.
Compositieverklaringen: Effecten van de verdeling
van individuele oorzaken binnen een populatie.
Contextuele verklaringen: Effecten van de contexten
waarin mensen leven.
o Sociologische Perspectieven: ziekte en gezondheid zijn
geproduceerd en gedistribueert, gaat verder dan individuele
leefstijlkeuzes en genetische voorbeschiktheid.
Sociale constructie (perspectieven) van ziekte: Ziekte wordt
niet alleen bepaald door fysieke realiteiten maar ook door sociale en
culturele contexten.
o Medicalisatie: Proces waarbij menselijke ervaringen worden
gedefinieerd en behandeld vanuit een medisch perspectief.
o Ziekte-ervaring: Hoe patiënten ziekte ervaren en ermee
omgaan, inclusief concepten zoals "biografische verstoring".
o Stigma van mentale ziekte: Impact van stigma op
individueel en maatschappelijk niveau, inclusief persoonlijke,
publieke, zelf-stigma en associatieve stigma.
Belangrijke Concepten en Theorieën
Talcott Parsons' Ziekterol: Ziekte als een sociale rol met rechten
en verplichtingen om de sociale orde te handhaven. Centrale focus
ligt op de “sickness” (label dat samenleving geeft aan iemand die
ziek is).
o Structureel functionisme
Basis uitgangspunt: de maatschappij heeft een
bepaald niveau van sociale cohesie, solidariteit of
integratie nodig om te kunnen functioneren.
Sociale institutie: nodig voor goede samenhang
Culturele en sociale normen: bepalen wat
ziekte is.
Society: sociaal systeem met inter-related sociale
structuren
Sociale structuren: samengesteld uit een reeks
van rollen
Sick role: rechten en verplichtingen die een ziek
persoon krijgt.
, Rechten: niet verantwoordelijk en privileges
om taken tijdelijk niet te moeten doen.
Plichten: wil beter worden, zoekt medisch
advies.
Sociale constructie van “illness” (hoe je zelf ziekte
ervaart)
Sociale Constructie Benadering
o Betekenis van vanzelfsprekende, schijnbaar natuurlijke
fenomenen: Deze gaat verder dan een vaste objectieve
realiteit en is ingebed in en gevormd door sociale en culturele
contexten. Voorbeelden hiervan zijn gender en afwijkend
gedrag als sociale constructies. Cross-cultureel en
historisch-vergelijkend onderzoek: Onderzoek dat kijkt
naar hoe deze constructies verschillen tussen culturen en door
de tijd heen.
Sociale Constructie van Ziekte
o Perceptie, begrip en reactie op ziekte: Dit gebeurt op
individueel, institutioneel en maatschappelijk niveau en is niet
puur gebaseerd op fysieke realiteiten, maar wordt gevormd
door sociale ervaringen en gedeelde culturele tradities.
Tegen biomedisch model: Deze benadering gaat in
tegen het biomedische model en kan worden
teruggevoerd op Talcott Parsons' concept van de
ziekterol.
“Reëel” en “sociaal geconstrueerd” zijn niet
wederzijds exclusief: Dit betekent dat iets zowel een
echte fysieke basis kan hebben als sociaal
geconstrueerd kan zijn.
o 1) Medicalisering proces
Menselijke ervaringen die gedefinieerd en behandeld
worden vanuit een medisch perspectief.
Dokters zijn niet neutraal (macht over wat normaal is)
Je hebt verschillende graden in medicalisering
Medicalisatie <-> demedicalisatie
Betwiste ziektes
Geen medische consensus over biologische natuur
van ziekte: diagnose door exclusie (waste basket)
Patienten vragen om medicalisering
Internet wordt hun belangrijkste bron van info
o 2) Illness experience
Sympbolic interactionism: menselijke acties komen
vanuit zaken die betekenisvol zijn voor hun.
Biographical disruption: hoe de diagnose van
chronische ziekte het dagelijkse leven verstoord.
hangt van persoon af en hoe die bronnen inzet. (ook het
niet aanwezig zijn van diagnose kan verstorend zijn)
o 3) Stigma of mental illness
, een negatief label of vooroordeel dat aan een persoon of
groep wordt gekoppeld vanwege bepaalde kenmerken,
gedragingen of omstandigheden.
Soorten: persoonlijk-, publiek-, zelf-, iatrogeen- en
associoatief stigma.
Symbolisch Interactionisme: Menselijke acties zijn gebaseerd op de
betekenissen die dingen voor hen hebben, die ontstaan uit sociale
interacties.
Les 2 gezondheidsgedrag
Inleiding en Definities
Gezondheidsgedrag: Activiteiten die individuen ondernemen om
hun gezondheid te behouden of te verbeteren,
gezondheidsproblemen te voorkomen of een positief lichaamsbeeld
te bereiken (Cockerham, 2017).
Health Lifestyles: Collectieve patronen van gezondheidsgedrag,
gebaseerd op keuzes uit de opties die mensen hebben volgens hun
levensmogelijkheden.
Types Gezondheidsgedrag (Alonzo, 1993)
1. Preventie: Gezondheidsbeschermend gedrag (bijv. voedzaam dieet,
veiligheidsgordel dragen).
1. Prescriptief: gedrag dat we moeten doen (dieet)
2. Proscriptief: gedrag dat we moeten vermijden (roken)
2. Detectie: Acties om ziekte op te sporen voordat symptomen
verschijnen.
3. Promotie: Inspanningen om individuen aan te moedigen deel te
nemen aan gezondheidsbeschermend gedrag en
gezondheidsbedreigend gedrag te vermijden.
4. Bescherming: Inspanningen om de omgeving waarin mensen leven
zo gezond mogelijk te maken.
Relevantie en Historische Veranderingen
Toegenomen focus op Health Lifestyles door veranderingen in
ziektepatronen, gezondheid als prestatie, de overgang naar een
nieuwe moderniteit en veranderingen in vormingen sociale
identiteit.
Gezondheid als een prestatie: Grote persoonlijke
verantwoordelijkheid, maar ook risico op slachtoffer-blaming.
Gezondheid als gedeelde beslissing: Mensen willen meer
controle over hun gezondheid (wederzijdse participatiemodel).
Gezondheidsgedrag als sociale identiteit:
Theorieën over Gezondheidsgedrag
Individuele verklaringen: Health Belief Model (HBM), Theory of
Reasoned Action (TRA), Theory of Planned Behavior (TPB).
Contextuele verklaringen: Sociale ongelijkheden en macro-
verklaringen (bijv. Cockerham, institutionele factoren).
