Algemeen rechtsleer (4 SP)
1 INHOUDSOPGAVE
INTRODUCTIE ................................................................................................................. 4
DEEL 1: WAT IS RECHT? (4 LESSEN) .................................................................................. 5
1 WAAROM IS DE VRAAG ‘WAT IS RECHT’ EEN MOEILIJKE VRAAG?.................................................. 5
1.1 DE ULTIEME DEFINITIE ONTBREEKT ......................................................................................... 5
1.2 HEBBEN WE WEL EEN DIFINITIE NODIG? .................................................................................. 5
1.3 DEFINITIES VAN HET RECHT .................................................................................................. 6
1.3.1 Vele vormen ............................................................................................................... 6
1.3.2 In het verleden werd RECHT vergeleken met families .................................................... 6
1.4 ‘RECHT’? GEEN ESSENTIËLE KENMERKEN ............................................................................... 6
1.5 RECHT = STANPUNTAFHANKELIJKHEID OF MAATSCHAPPELIJKAFHANKELIJKHEID ................................ 7
1.6 GEVOLGEN CONVENTIONELE OPVATTINGEN ............................................................................ 7
2 WELKE FUNDAMENTELE TRANSFORMATIES KUNNEN PLAATSVINDEN IN MENSENMAATSCHAPPIJEN? .... 8
2.1 MENSEN ZIJN SOCIALE WEZENS ............................................................................................ 8
2.2 JAGER-VOEDSELVERZAMELAARS ........................................................................................... 9
2.2.1 Hoezo: uithuwelijk = uitgesteld wederkerig? ............................................................... 10
2.2.2 Chiefdoms ............................................................................................................... 11
2.2.3 Rijken ....................................................................................................................... 12
2.2.4 Moderne staten ........................................................................................................ 13
2.2.5 Government -> governance (machtspositie onder druk).............................................. 15
3 KENMERKEN VAN HET RECHT .......................................................................................... 17
3.1 TWEE BENADERINGEN (RODE DRAAD)................................................................................... 17
3.1.1 Regelgeorienteerde benadering ................................................................................. 17
3.1.2 Gedragsgeorienteerde benadering............................................................................. 17
3.2 GERICHT OP OF VOORTVLOEIEND UIT NORMATIEVE ORDENING ................................................... 18
3.2.1 Begrip ‘ordening’ en centrale rol van normatieve verwachtingen ................................. 18
3.2.2 Ordening en soorten samenleving ............................................................................. 20
3.2.3 Concurrerende ordeningen: rechtspluralisme (RP) ..................................................... 21
3.3 HEEFT RECHT EEN INSTITUTIONELE OORSPRONG? ................................................................... 22
3.3.1 Waar komt recht vandaan?........................................................................................ 22
3.4 AFDWINGBAAR ............................................................................................................... 22
3.4.1 Zijn enkel afdwingbare regels rechtsregels? ............................................................... 22
3.4.2 Gb: zo eenvoudig is het niet ....................................................................................... 23
3.4.3 Is internationaal recht wel recht?............................................................................... 24
3.4.4 Rol effectieve naleving? ............................................................................................ 24
3.5 JUISTE ORDENING: ........................................................................................................... 25
3.5.1 Grondslag van regels ................................................................................................ 25
3.5.2 Het begrip ‘rechtvaardigheid’ .................................................................................... 27
3.5.3 Dieverse stromingen in een rivier van rechtvaardigheid ............................................... 30
1
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
DEEL 2: FUNCTIES EN FINALITEIT VAN RECHT (2 LESSEN) ................................................ 44
1 FUNCTIES VAN HET RECHT.............................................................................................. 45
1.1 GEDRAGSAFSTEMMING ..................................................................................................... 45
1.1.1 Bevordering groepscohesie ....................................................................................... 46
1.1.2 Conflictvermijding .................................................................................................... 46
1.1.3 Conflictverwerking .................................................................................................... 48
1.2 BESLUITVORMING BINNEN DE GROEP ................................................................................... 52
2 FINANLITEIT VAN HET RECHT ........................................................................................... 53
2.1 CODIFICATIE .................................................................................................................. 54
2.1.1 Het recht dringt zich aan ons op ................................................................................ 54
2.1.2 Kentering door positivisme ........................................................................................ 55
2.2 MODIFICATIE .................................................................................................................. 55
2.2.1 Opkomst, technieken en orientatie ............................................................................ 55
2.2.2 Welvaart en welbevinden .......................................................................................... 57
2.2.3 Limieten ................................................................................................................... 58
DEEL 3: NORMEN EN HUN SAMENHANG (WAARUIT BESTAAT RECH?) .............................. 63
1 WAT IS EEN (RECHTS)NORM? .......................................................................................... 63
1.1 DESCRIPTIEVE VS PRESCRIPTIEVE NORMEN ........................................................................... 63
1.1.1 Descriptieve normen (dn) .......................................................................................... 64
1.1.2 Prescriptieve normen (pn) ......................................................................................... 65
1.1.3 Verschil tussen Rb en gb ........................................................................................... 66
1.1.4 Verbanden tussen dn en pn ....................................................................................... 66
1.2 TALIGE UITDRUKKINGEN VAN NORMEN.................................................................................. 67
1.2.1 Verifieerbare uitspraken ............................................................................................ 67
1.2.2 Geloofsuitspraken .................................................................................................... 68
1.2.3 Waarderingsuitspraken ............................................................................................. 69
1.2.4 Performatieve uitspraken .......................................................................................... 72
2 ALGEMENE BESTANDDELEN VAN RECHTSREGELS ................................................................. 73
2.1 NORMSTELLER................................................................................................................ 73
2.1.1 Geen imperatief zonder imperator ............................................................................. 73
2.1.2 Afwezigheid normsteller: geen gebrek ........................................................................ 74
2.2 NORMBESTEMMELING ...................................................................................................... 74
2.2.1 Ook gericht aan bepaalde personen .......................................................................... 74
2.2.2 Gedrags VS beslissingsnorm ..................................................................................... 74
2.3 VOORGESCHREVEN GEDRAGING ......................................................................................... 75
2.3.1 Volledige en onvolledige rechtsregels ........................................................................ 75
2.3.2 Regulatieve uitspraken .............................................................................................. 76
2.3.3 Verduidelijkende uitspraken (definities) ..................................................................... 77
2.3.4 Veranderende en verwijzende uitspraken ................................................................... 82
2.3.5 Constitutieve uitspraken ........................................................................................... 83
2.4 MODALITEITEN................................................................................................................ 84
2.4.1 Vier modaliteiten ...................................................................................................... 84
2.4.2 Rechten en plichten .................................................................................................. 89
2.5 GEVISEERDE FEITELIJKE SITUATIE ......................................................................................... 91
2.5.1 Algemene en absolute normen .................................................................................. 92
2
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
2.5.2 Principe VS uitzondering ........................................................................................... 92
2.6 CONCRETISERINGSGRADATIES ........................................................................................... 92
2.6.1 Gesloten normen ...................................................................................................... 92
2.6.2 Open normen ........................................................................................................... 92
2.6.3 Algemene rechtsbeginselen ...................................................................................... 94
2.6.4 Adagia ...................................................................................................................... 94
3 DE SAMENHANG VAN RECHTSREGELS: RECHT ALS SYSTEEM? .................................................. 95
3.1 RECHT ALS DOGMATISCH SYSTEEM ...................................................................................... 95
3.1.1 Uitwendig systeem ................................................................................................... 95
3.1.2 Inwendig systeem ..................................................................................................... 98
3.2 RECHT ALS SOCIAAL SYSTEEM ............................................................................................ 99
3.2.1 Ook in GB is recht mogelijk ‘systeem’ ........................................................................ 99
3.2.2 ‘Systeem’ ................................................................................................................. 99
3.2.3 Deelsystemen (van maatschappij) ............................................................................. 99
3.2.4 Verhouding politiek en recht (deelsystemen) ............................................................ 100
3.2.5 Recht als ‘autopoietisch’ systeem ........................................................................... 100
3.3 RECHT ALS CHAOTISCHE JANBOEL (GEEN SYSTEEM) ............................................................... 102
3.3.1 Kritiek op recht als ‘dogmatisch systeem’ ................................................................ 102
3.3.2 Kritiek op recht als ‘sociaal systeem’ ....................................................................... 102
3.4 TWEE METAFOREN ......................................................................................................... 103
3.4.1 Recht als taal.......................................................................................................... 103
3.4.2 Recht als stad ......................................................................................................... 103
DURF DENKEN: ............................................................................................................ 105
3
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
INTRODUCTIE
Bonuspunt -> leerpad -> online
Rechtsgeleerde discussie -> aspecten van recht
- Wat doen we als juristen? Hoe kunnen we dat beter doen?
- “Hart-Dworkin debate”
• Herbert Hart + Ronald Dworkin: tweede helft 20e eeuw verschillende visies over
(o.m.)
o Grondslag van regels
o Functie van recht
o Objectiviteit van waardeoordelen
o Vaagheid van concepten
o Aard van juridisch redeneren
o Mogelijkheid van neutrale rechtstheorie
o Rechterlijke discretie en beleid
- Leerpad (=leerstof!): drie redenen
• Juridische cultuur: algemeen gekend debat
• Kennismaking academische discussies over rechtstheorie (geen Vaardigheden
II)
Proefexamen: 18/10 – 26/10 -> over de eerste 4 lessen -> online
Jaartallen: personen moet je kunnen situeren in juiste helft van eeuw
Inzicht + toepassingen
Deel meerkeuzevragen
- In principe maximaal op 10 punten
- Hogere cesuur (dus geen giscorrectie) – wiskundige cesuur (afhankelijk van aantal
antwoordmogelijkheden)
- Zowel theorie als casussen
Deel open vragen
- In principe minimaal op 10 punten (uiteraard)
- Vier soorten vragen
• Juist-of-fout, en waarom?
• Toepassing van theorie op casus
• Vergelijkingsvraag (bv. ‘geef drie punten waarop X en Y van elkaar verschillen en
licht elk verschilpunt toe’)
• Situeer (personen, gebeurtenissen, begrippen)
Concrete puntenverdeling tussen meerkeuze- en open vragen wordt op het einde van het semester
meegedeeld
Teksten op Ufora die tot de leerstof behoren (bv. tekst over ‘Positivisme’)
Wat niet in les wordt gezegd -> is ook te kennen, maar minder belangrijk -> essentie wordt gezegd in de
les.
4
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
DEEL 1: WAT IS RECHT? (4 LESSEN)
- Waarom is de vraag ‘wat is recht’ een moeilijke vraag?
- Welke fundamentele transformaties kunnen plaatsvinden in mensenmaatschappijen?
- Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen samenlevingen van jager-voedselverzamelaars
en chiefdoms?
- In welk soort samenleving tref je de Codex Hammurabi aan? Motiveer je antwoord.
- In welk soort samenleving valt politieke macht samen met territoriale grenzen? Waarom
gaat dat gepaard met een sterke ontwikkeling van bestuurlijke instellingen?
- …
1 WAAROM IS DE VRAAG ‘WAT IS RECHT’ EEN MOEILIJKE VRAAG?
1.1 DE ULTIEME DEFINITIE ONTBREEKT
De ultieme definitie ontbreekt
Volgens Immanuel Kant (2e helft 18e eeuw) zoeken juristen nog steeds naar een definitie van het
rechtsbegrip.
Ook de definitie uit Baisisbegrippen is niet perfect. Het is een definitie die werkt bij positivistische
takken van recht, maar niet noodzakelijk bij rechtstheoretische vakken.
Definitie nooit volledig à er moeten keuzes gemaakt worden: Steeds wanneer je het recht probeert te
omschrijven, maak je bepaalde keuzes. Kiezen is verliezen en dus kun je nooit een perfecte
omschrijving van recht bekomen.
1.2 HEBBEN WE WEL EEN DIFINITIE NODIG?
De noodzaak van een definitie?
In sommige vakgebieden is een definitie niet noodzakelijk. Een chemicus kan bijvoorbeeld perfect
werken zonder zich ooit af te vragen wat ‘de chemie’ precies is, zolang hij begrijpt hoe het werkt.
Binnen het recht is er wel behofte aan een definitie.
- Een rechter moet ‘het recht’ toepassen en moet dus weten wat ‘het recht’ juist inhoudt. Zonder
begripsomschrijving is onduidelijk wat juristen moeten doen.
- Onderzoekers zijn geinteresseerd in de rol die het recht speelt in de maatschappij à zonder
definitie kunnen onderzoeksresulstaten verkeerd worden begrepen.
Probleem: verschillende definities van recht zijn deels overlapend, deels uitsluitend
à Ze zijn verwant aan elkaar, MAAR niet 1 kenmerk die ze allemaal gemeenschappelijk hebben.
Er zijn twee opvattingen binnen de beschouwing van het recht:
- Essentialistische opvatting: recht heeft een essentie (=kernelement dat altijd en overal
aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere fenomenen).
Deze opvattingen die proberen 1 uniek kenmerk van recht te benoemen (als iets voldoet aan
kenmerk, dan is het recht). Probleem: die essentie is tot nu toe niet gevonden.
5
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
- Conventionalistische opvatting: wat telt als ‘recht’ en wat niet, is een conventie (=afspraak
tussen mensen) waarvan de inhoud niet op voorhand vastligt.
Hoe men recht invullen, is kwestie van keuzes uit mensen (wat mensen als recht noemen) ->
niet overaal hetzelfde.
1.3 DEFINITIES VAN HET RECHT
1.3.1 RECHT KENT VELE VORMEN
Deze kunnen in verloop van tijd wijzigen als gevolg van sociale – culturele – economische – politieke –
ecologische en technologische ontwikkelingen.
Statelijk recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat door statelijke actoren is
uitgevaardigd (zoals wetgevers, rechters…).
Gewoonterecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat tot stand komt doordat deelnemers
aan het rechtsverkeer die voorschriften als verbindend beschouwen.
Gewoonterecht wordt niet door concrete personen uitgevaardigd, maar is
het gevolg van langdurig gebruik door die deelnemers in de praktijk.
Religieus recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat binnen een bepaalde religie geldt
Bv. Onmogelijkheid tot scheiding in katholiek kerkelijk recht; tien geboden;
613 voorschriften in de Thora…
Natuurrecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat afgeleid wordt uit een nauwkeurige
observatie van de menselijke natuur en dat geldt onafhankelijk van
menselijke afspraken (vb. mensenrecht: inherent verbonden aan kenmerk
van een mens te zijn)
Internationaal recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat de internationale betrekking regelt
(dus tussen staten en andere actoren, zoals de Verenigde Naties en de
Europese Unie)
1.3.2 IN HET VERLEDEN WERD RECHT VERGELEKEN MET FAMILIES
Die vormen zijn als familieleden van elkaar
1.4 ‘RECHT’? GEEN ESSENTIËLE KENMERKEN
Maar: Er is geen essentieel kenmerk binnen die familie die ze allemaal gemeen hebben.
Gevolg: “recht heeft geen essentiële kenmerken die altijd en overal waar zijn” -> dus ruimer gaan
omschrijven
“Recht is eender wat mensen door hun sociale praktijken identificeren en behandelen als ‘recht’” -
Brian Tamanaha. -> variabel begrip
Recht = een conventie
à Voor de recht: “wat is een statelijk recht?” -> te nuanceren
6
1 INHOUDSOPGAVE
INTRODUCTIE ................................................................................................................. 4
DEEL 1: WAT IS RECHT? (4 LESSEN) .................................................................................. 5
1 WAAROM IS DE VRAAG ‘WAT IS RECHT’ EEN MOEILIJKE VRAAG?.................................................. 5
1.1 DE ULTIEME DEFINITIE ONTBREEKT ......................................................................................... 5
1.2 HEBBEN WE WEL EEN DIFINITIE NODIG? .................................................................................. 5
1.3 DEFINITIES VAN HET RECHT .................................................................................................. 6
1.3.1 Vele vormen ............................................................................................................... 6
1.3.2 In het verleden werd RECHT vergeleken met families .................................................... 6
1.4 ‘RECHT’? GEEN ESSENTIËLE KENMERKEN ............................................................................... 6
1.5 RECHT = STANPUNTAFHANKELIJKHEID OF MAATSCHAPPELIJKAFHANKELIJKHEID ................................ 7
1.6 GEVOLGEN CONVENTIONELE OPVATTINGEN ............................................................................ 7
2 WELKE FUNDAMENTELE TRANSFORMATIES KUNNEN PLAATSVINDEN IN MENSENMAATSCHAPPIJEN? .... 8
2.1 MENSEN ZIJN SOCIALE WEZENS ............................................................................................ 8
2.2 JAGER-VOEDSELVERZAMELAARS ........................................................................................... 9
2.2.1 Hoezo: uithuwelijk = uitgesteld wederkerig? ............................................................... 10
2.2.2 Chiefdoms ............................................................................................................... 11
2.2.3 Rijken ....................................................................................................................... 12
2.2.4 Moderne staten ........................................................................................................ 13
2.2.5 Government -> governance (machtspositie onder druk).............................................. 15
3 KENMERKEN VAN HET RECHT .......................................................................................... 17
3.1 TWEE BENADERINGEN (RODE DRAAD)................................................................................... 17
3.1.1 Regelgeorienteerde benadering ................................................................................. 17
3.1.2 Gedragsgeorienteerde benadering............................................................................. 17
3.2 GERICHT OP OF VOORTVLOEIEND UIT NORMATIEVE ORDENING ................................................... 18
3.2.1 Begrip ‘ordening’ en centrale rol van normatieve verwachtingen ................................. 18
3.2.2 Ordening en soorten samenleving ............................................................................. 20
3.2.3 Concurrerende ordeningen: rechtspluralisme (RP) ..................................................... 21
3.3 HEEFT RECHT EEN INSTITUTIONELE OORSPRONG? ................................................................... 22
3.3.1 Waar komt recht vandaan?........................................................................................ 22
3.4 AFDWINGBAAR ............................................................................................................... 22
3.4.1 Zijn enkel afdwingbare regels rechtsregels? ............................................................... 22
3.4.2 Gb: zo eenvoudig is het niet ....................................................................................... 23
3.4.3 Is internationaal recht wel recht?............................................................................... 24
3.4.4 Rol effectieve naleving? ............................................................................................ 24
3.5 JUISTE ORDENING: ........................................................................................................... 25
3.5.1 Grondslag van regels ................................................................................................ 25
3.5.2 Het begrip ‘rechtvaardigheid’ .................................................................................... 27
3.5.3 Dieverse stromingen in een rivier van rechtvaardigheid ............................................... 30
1
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
DEEL 2: FUNCTIES EN FINALITEIT VAN RECHT (2 LESSEN) ................................................ 44
1 FUNCTIES VAN HET RECHT.............................................................................................. 45
1.1 GEDRAGSAFSTEMMING ..................................................................................................... 45
1.1.1 Bevordering groepscohesie ....................................................................................... 46
1.1.2 Conflictvermijding .................................................................................................... 46
1.1.3 Conflictverwerking .................................................................................................... 48
1.2 BESLUITVORMING BINNEN DE GROEP ................................................................................... 52
2 FINANLITEIT VAN HET RECHT ........................................................................................... 53
2.1 CODIFICATIE .................................................................................................................. 54
2.1.1 Het recht dringt zich aan ons op ................................................................................ 54
2.1.2 Kentering door positivisme ........................................................................................ 55
2.2 MODIFICATIE .................................................................................................................. 55
2.2.1 Opkomst, technieken en orientatie ............................................................................ 55
2.2.2 Welvaart en welbevinden .......................................................................................... 57
2.2.3 Limieten ................................................................................................................... 58
DEEL 3: NORMEN EN HUN SAMENHANG (WAARUIT BESTAAT RECH?) .............................. 63
1 WAT IS EEN (RECHTS)NORM? .......................................................................................... 63
1.1 DESCRIPTIEVE VS PRESCRIPTIEVE NORMEN ........................................................................... 63
1.1.1 Descriptieve normen (dn) .......................................................................................... 64
1.1.2 Prescriptieve normen (pn) ......................................................................................... 65
1.1.3 Verschil tussen Rb en gb ........................................................................................... 66
1.1.4 Verbanden tussen dn en pn ....................................................................................... 66
1.2 TALIGE UITDRUKKINGEN VAN NORMEN.................................................................................. 67
1.2.1 Verifieerbare uitspraken ............................................................................................ 67
1.2.2 Geloofsuitspraken .................................................................................................... 68
1.2.3 Waarderingsuitspraken ............................................................................................. 69
1.2.4 Performatieve uitspraken .......................................................................................... 72
2 ALGEMENE BESTANDDELEN VAN RECHTSREGELS ................................................................. 73
2.1 NORMSTELLER................................................................................................................ 73
2.1.1 Geen imperatief zonder imperator ............................................................................. 73
2.1.2 Afwezigheid normsteller: geen gebrek ........................................................................ 74
2.2 NORMBESTEMMELING ...................................................................................................... 74
2.2.1 Ook gericht aan bepaalde personen .......................................................................... 74
2.2.2 Gedrags VS beslissingsnorm ..................................................................................... 74
2.3 VOORGESCHREVEN GEDRAGING ......................................................................................... 75
2.3.1 Volledige en onvolledige rechtsregels ........................................................................ 75
2.3.2 Regulatieve uitspraken .............................................................................................. 76
2.3.3 Verduidelijkende uitspraken (definities) ..................................................................... 77
2.3.4 Veranderende en verwijzende uitspraken ................................................................... 82
2.3.5 Constitutieve uitspraken ........................................................................................... 83
2.4 MODALITEITEN................................................................................................................ 84
2.4.1 Vier modaliteiten ...................................................................................................... 84
2.4.2 Rechten en plichten .................................................................................................. 89
2.5 GEVISEERDE FEITELIJKE SITUATIE ......................................................................................... 91
2.5.1 Algemene en absolute normen .................................................................................. 92
2
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
2.5.2 Principe VS uitzondering ........................................................................................... 92
2.6 CONCRETISERINGSGRADATIES ........................................................................................... 92
2.6.1 Gesloten normen ...................................................................................................... 92
2.6.2 Open normen ........................................................................................................... 92
2.6.3 Algemene rechtsbeginselen ...................................................................................... 94
2.6.4 Adagia ...................................................................................................................... 94
3 DE SAMENHANG VAN RECHTSREGELS: RECHT ALS SYSTEEM? .................................................. 95
3.1 RECHT ALS DOGMATISCH SYSTEEM ...................................................................................... 95
3.1.1 Uitwendig systeem ................................................................................................... 95
3.1.2 Inwendig systeem ..................................................................................................... 98
3.2 RECHT ALS SOCIAAL SYSTEEM ............................................................................................ 99
3.2.1 Ook in GB is recht mogelijk ‘systeem’ ........................................................................ 99
3.2.2 ‘Systeem’ ................................................................................................................. 99
3.2.3 Deelsystemen (van maatschappij) ............................................................................. 99
3.2.4 Verhouding politiek en recht (deelsystemen) ............................................................ 100
3.2.5 Recht als ‘autopoietisch’ systeem ........................................................................... 100
3.3 RECHT ALS CHAOTISCHE JANBOEL (GEEN SYSTEEM) ............................................................... 102
3.3.1 Kritiek op recht als ‘dogmatisch systeem’ ................................................................ 102
3.3.2 Kritiek op recht als ‘sociaal systeem’ ....................................................................... 102
3.4 TWEE METAFOREN ......................................................................................................... 103
3.4.1 Recht als taal.......................................................................................................... 103
3.4.2 Recht als stad ......................................................................................................... 103
DURF DENKEN: ............................................................................................................ 105
3
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
INTRODUCTIE
Bonuspunt -> leerpad -> online
Rechtsgeleerde discussie -> aspecten van recht
- Wat doen we als juristen? Hoe kunnen we dat beter doen?
- “Hart-Dworkin debate”
• Herbert Hart + Ronald Dworkin: tweede helft 20e eeuw verschillende visies over
(o.m.)
o Grondslag van regels
o Functie van recht
o Objectiviteit van waardeoordelen
o Vaagheid van concepten
o Aard van juridisch redeneren
o Mogelijkheid van neutrale rechtstheorie
o Rechterlijke discretie en beleid
- Leerpad (=leerstof!): drie redenen
• Juridische cultuur: algemeen gekend debat
• Kennismaking academische discussies over rechtstheorie (geen Vaardigheden
II)
Proefexamen: 18/10 – 26/10 -> over de eerste 4 lessen -> online
Jaartallen: personen moet je kunnen situeren in juiste helft van eeuw
Inzicht + toepassingen
Deel meerkeuzevragen
- In principe maximaal op 10 punten
- Hogere cesuur (dus geen giscorrectie) – wiskundige cesuur (afhankelijk van aantal
antwoordmogelijkheden)
- Zowel theorie als casussen
Deel open vragen
- In principe minimaal op 10 punten (uiteraard)
- Vier soorten vragen
• Juist-of-fout, en waarom?
• Toepassing van theorie op casus
• Vergelijkingsvraag (bv. ‘geef drie punten waarop X en Y van elkaar verschillen en
licht elk verschilpunt toe’)
• Situeer (personen, gebeurtenissen, begrippen)
Concrete puntenverdeling tussen meerkeuze- en open vragen wordt op het einde van het semester
meegedeeld
Teksten op Ufora die tot de leerstof behoren (bv. tekst over ‘Positivisme’)
Wat niet in les wordt gezegd -> is ook te kennen, maar minder belangrijk -> essentie wordt gezegd in de
les.
4
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
DEEL 1: WAT IS RECHT? (4 LESSEN)
- Waarom is de vraag ‘wat is recht’ een moeilijke vraag?
- Welke fundamentele transformaties kunnen plaatsvinden in mensenmaatschappijen?
- Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen samenlevingen van jager-voedselverzamelaars
en chiefdoms?
- In welk soort samenleving tref je de Codex Hammurabi aan? Motiveer je antwoord.
- In welk soort samenleving valt politieke macht samen met territoriale grenzen? Waarom
gaat dat gepaard met een sterke ontwikkeling van bestuurlijke instellingen?
- …
1 WAAROM IS DE VRAAG ‘WAT IS RECHT’ EEN MOEILIJKE VRAAG?
1.1 DE ULTIEME DEFINITIE ONTBREEKT
De ultieme definitie ontbreekt
Volgens Immanuel Kant (2e helft 18e eeuw) zoeken juristen nog steeds naar een definitie van het
rechtsbegrip.
Ook de definitie uit Baisisbegrippen is niet perfect. Het is een definitie die werkt bij positivistische
takken van recht, maar niet noodzakelijk bij rechtstheoretische vakken.
Definitie nooit volledig à er moeten keuzes gemaakt worden: Steeds wanneer je het recht probeert te
omschrijven, maak je bepaalde keuzes. Kiezen is verliezen en dus kun je nooit een perfecte
omschrijving van recht bekomen.
1.2 HEBBEN WE WEL EEN DIFINITIE NODIG?
De noodzaak van een definitie?
In sommige vakgebieden is een definitie niet noodzakelijk. Een chemicus kan bijvoorbeeld perfect
werken zonder zich ooit af te vragen wat ‘de chemie’ precies is, zolang hij begrijpt hoe het werkt.
Binnen het recht is er wel behofte aan een definitie.
- Een rechter moet ‘het recht’ toepassen en moet dus weten wat ‘het recht’ juist inhoudt. Zonder
begripsomschrijving is onduidelijk wat juristen moeten doen.
- Onderzoekers zijn geinteresseerd in de rol die het recht speelt in de maatschappij à zonder
definitie kunnen onderzoeksresulstaten verkeerd worden begrepen.
Probleem: verschillende definities van recht zijn deels overlapend, deels uitsluitend
à Ze zijn verwant aan elkaar, MAAR niet 1 kenmerk die ze allemaal gemeenschappelijk hebben.
Er zijn twee opvattingen binnen de beschouwing van het recht:
- Essentialistische opvatting: recht heeft een essentie (=kernelement dat altijd en overal
aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere fenomenen).
Deze opvattingen die proberen 1 uniek kenmerk van recht te benoemen (als iets voldoet aan
kenmerk, dan is het recht). Probleem: die essentie is tot nu toe niet gevonden.
5
, Algemeen rechtsleer (4 SP)
- Conventionalistische opvatting: wat telt als ‘recht’ en wat niet, is een conventie (=afspraak
tussen mensen) waarvan de inhoud niet op voorhand vastligt.
Hoe men recht invullen, is kwestie van keuzes uit mensen (wat mensen als recht noemen) ->
niet overaal hetzelfde.
1.3 DEFINITIES VAN HET RECHT
1.3.1 RECHT KENT VELE VORMEN
Deze kunnen in verloop van tijd wijzigen als gevolg van sociale – culturele – economische – politieke –
ecologische en technologische ontwikkelingen.
Statelijk recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat door statelijke actoren is
uitgevaardigd (zoals wetgevers, rechters…).
Gewoonterecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat tot stand komt doordat deelnemers
aan het rechtsverkeer die voorschriften als verbindend beschouwen.
Gewoonterecht wordt niet door concrete personen uitgevaardigd, maar is
het gevolg van langdurig gebruik door die deelnemers in de praktijk.
Religieus recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat binnen een bepaalde religie geldt
Bv. Onmogelijkheid tot scheiding in katholiek kerkelijk recht; tien geboden;
613 voorschriften in de Thora…
Natuurrecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat afgeleid wordt uit een nauwkeurige
observatie van de menselijke natuur en dat geldt onafhankelijk van
menselijke afspraken (vb. mensenrecht: inherent verbonden aan kenmerk
van een mens te zijn)
Internationaal recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat de internationale betrekking regelt
(dus tussen staten en andere actoren, zoals de Verenigde Naties en de
Europese Unie)
1.3.2 IN HET VERLEDEN WERD RECHT VERGELEKEN MET FAMILIES
Die vormen zijn als familieleden van elkaar
1.4 ‘RECHT’? GEEN ESSENTIËLE KENMERKEN
Maar: Er is geen essentieel kenmerk binnen die familie die ze allemaal gemeen hebben.
Gevolg: “recht heeft geen essentiële kenmerken die altijd en overal waar zijn” -> dus ruimer gaan
omschrijven
“Recht is eender wat mensen door hun sociale praktijken identificeren en behandelen als ‘recht’” -
Brian Tamanaha. -> variabel begrip
Recht = een conventie
à Voor de recht: “wat is een statelijk recht?” -> te nuanceren
6
