Hoofdstuk 3: personen met fysieke beperking
1. Geschiedenis
Ideeën over de zorg aan personen met een fysieke beperking zijn sterk geëvolueerd.
- In pre-christelijke gemeenschappen in Europa: kinderen met aangeboren beperkingen vaak
gedood of uitgestoten (vaak door Pater familias)
- klassieke oudheid: fysieke beperking gezien als een teken van lafheid of als een moreel
slecht teken (kalogathia = streefdoel naar mooiheid).
- middeleeuwen: beperking beschouwd als een vloek of teken vd duivel.
- Verlichting: ontstonden fundamenten van Behindertepädagogik of orthopedagogiek, mede
beïnvloed door denkers als John Locke en Jean-Jacques Rousseau, die zorgden dat de zorg
voor personen met een beperking begon te verschuiven naar een concept van
menswaardigheid en sociaal nut.
● belang van onderwijs & opvoeding, medische discipline en onderzoek naar
geneeskunde
18e en 19e eeuw -> Johann Heinrich Pestalozzi en Friedrich Fröbel pioniers in het (ortho)pedagogisch
onderwijs aan kinderen met een fysieke beperking.
- Fröbel benadrukte belang van creativiteit, spontaniteit en de hele persoon.
Industriële revolutie: slechte werkomstandigheden en arbeidsongelukken nemen toe -> meer
kinderen met beperkingen in verwaarloosde toestanden.
Vanaf 1850 kwamen religieuze verzorgingsinstellingen op en later ook medische en paramedische
zorg zoals de caritas catholica en Zusters van Liefde.
De evolutietheorie van Darwin en sociaal-darwinisme zorgden er in de 19e en 20e eeuw voor dat
personen met een beperking vaak als minderwaardig/Untermensch werden gezien.
- nazi-Duitsland leidde dit tot het ‘Aktion T4’-programma, waarbij mensen met beperkingen
systematisch werden gedood onder excuus van genetische zuiverheid
● leidde tot miljoenen doden onder mensen met beperkingen in concentratiekampen.
● Werden aangeduid met zwarte driehoek
● Genadedoding -> verlos deze zieken met hun ‘zinloos bestaan’ uit hun ‘zinloos lijden’
● Gedwongen sterilisatie
- Na WOII: meer ondersteuning want veel gewonde soldaten
● bvb. nepbenen
● start van sociale reclassering van oorlogsinvaliden en slachtoffers van
arbeidsongevallen
- = hen helpen terug in de samenleving te laten meedraaien
● voorlopers van VAPH
In België: vanaf 1890 wetteksten rond “sociale reclassering” en medische zorg voor slachtoffers van
arbeidsongevallen en personen met een beperking.
-> Het Vlaams Fonds voor Personen met een Handicap (VAPH) werd in 2006 opgericht als opvolger
van eerdere instanties, om zorg en ondersteuning te bieden.
,Tegen einde 20ste eeuw -> nadruk in het Globale Noorden op de uitvoering van het VN-Verdrag
inzake de Rechten van Personen met een Handicap (2006).
- recht op onderwijs met een focus op een inclusief onderwijssysteem zonder discriminatie.
- leidde tot invoering van het M-decreet in Vlaanderen, dat sinds 2015 ouders stimuleert hun
kinderen zo veel mogelijk naar het reguliere onderwijs te sturen met de juiste ondersteuning.
Vanaf 2022 Decreet Leersteun toegepast in Vlaanderen (vervangt vroegere M-decreet)
- decreet focust op de haalbaarheid en financiering van ondersteuning in het reguliere
onderwijs.
- Vooral leerlingen met een fysieke (neuromotore) beperking krijgen nood aan uitgebreide,
multidisciplinaire ondersteuning, zodat hun comfort en veiligheid continu gegarandeerd
wordt.
- Voor sommige kinderen is positionering en pijnbestrijding van groot belang, terwijl anderen
specifieke medische zorg, zoals sondevoeding, nodig hebben.
Geschiedenis toont verschuiving van uitsluiting en stigmatisering naar het streven naar gelijke
rechten, participatie en inclusie van personen met een fysieke beperking.
Termen ‘participatie’ en ‘inclusie’ beïnvloeden sinds 21ste eeuw het beleid en onderwijs voor
personen met een beperking, gericht op gelijke kansen en het vermijden van discriminatie.
2. Begrippenkader
2.1 Handicap, beladen woord
‘handicap’ = beladen en veranderlijk
- oorsprong begrip in een 17de-eeuws kansspel en later paardenraces
- komt van ‘hand in cap’ -> vroegere bedelaars
-> begrip verwijst naar het gelijk maken van kansen.
Door de opkomst van Disability Studies en het VN-Verdrag (2009) ivm Rechten van Personen met
een Handicap verschuift focus van individu (medisch model) naar maatschappelijke obstakels en
sociale drempels (sociaal-relationeel model).
- mensenrechtenverdrag in 1948 opgemaakt, pas in 2009 toepassing in België
● Bvb. artikel 24: recht op onderwijs
● Goede zorg voor kinderen
● genoeg geld als je arbeid verricht
Mensenrechtenbewegingen/Disability rights movement vinden het woord ‘handicap’ belangrijk om
aandacht te vestigen op maatschappelijke uitsluiting en ongelijkheid
- Disability rights movement = politieke actie voor gelijke rechten, meer inspraak, participatie
en inclusie
● vanaf 1960
● zowel in wonen, werken, vrije-tijd en relaties
In het Globale Zuiden is het begrip vaak een geïmporteerd beleidswoord, met nadruk op praktische
beperkingen en minder op maatschappelijke belemmeringen.
, 2.2 Classificatiesystemen
2.2.1 World Health Organization (WHO): International Classification of functioning
WHO heeft wereldwijd classificatiesystemen ontwikkeld om communicatie over gezondheid en ziekte
te verbeteren
- voorloper van ICF
- gebruikt begrip ‘handicap’
- voornaamste instrument: International Classification of Diseases (ICD) voor
ziekte-inventarisatie, inventaris van alle mogelijke ziekten in menselijk lichaam.
- International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) voor het functioneren
en beperkingen van het menselijk lichaam.
● drie componenten onderscheiden bij het diagnosticeren van een beperking:
- stoornissen/impairment in anatomische/medische functies
- beperkingen/disability in activiteiten
- maatschappelijke participatieproblemen = handicap
Deze tonen vaak interactie en worden beïnvloed door contextfactoren
2.2.2 Vlaanderen: het VAPH
= Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)
- gebruikt de ICF voor de definitie van handicap
- legt de nadruk op drie kernbegrippen:
● stoornis
● beperking
● participatieprobleem
Definitie VAPH: elk langdurig en belangrijk participatieprobleem van een persoon dat te wijten is aan
het samenspel tussen functiestoornissen van mentale, psychische, lichamelijke of zintuiglijke aard,
beperkingen bij het uitvoeren van activiteiten en persoonlijke en externe factoren
Impact van een beperking hangt sterk af van hoe toegankelijk en aangepast de maatschappij is, en
dat cultuur en omgeving een grote rol spelen in het ervaren van beperkingen.
(Enkel bij diagnose onder de 65 jaar, bij 65+ wordt het gezien als ouderdom)
2.2.3 Focus steeds op het geheel
Belang van holistische benadering:
- focussen op de medische aspecten van fysieke beperkingen
- EN op sociale en functionele gevolgen
- kijken naar ‘volledig persoon’
We moeten steeds het geheel van de persoon zien en optimaliseren, met aandacht voor lichamelijke
klachten, pijn, vermoeidheid en bijkomende moeilijkheden.
- rekening houden met de interactie tussen medische, sociale, culturele en
omgevingsfactoren.
Multidisciplinaire samenwerking en een brede, genuanceerde beeldvorming zijn essentieel.
1. Geschiedenis
Ideeën over de zorg aan personen met een fysieke beperking zijn sterk geëvolueerd.
- In pre-christelijke gemeenschappen in Europa: kinderen met aangeboren beperkingen vaak
gedood of uitgestoten (vaak door Pater familias)
- klassieke oudheid: fysieke beperking gezien als een teken van lafheid of als een moreel
slecht teken (kalogathia = streefdoel naar mooiheid).
- middeleeuwen: beperking beschouwd als een vloek of teken vd duivel.
- Verlichting: ontstonden fundamenten van Behindertepädagogik of orthopedagogiek, mede
beïnvloed door denkers als John Locke en Jean-Jacques Rousseau, die zorgden dat de zorg
voor personen met een beperking begon te verschuiven naar een concept van
menswaardigheid en sociaal nut.
● belang van onderwijs & opvoeding, medische discipline en onderzoek naar
geneeskunde
18e en 19e eeuw -> Johann Heinrich Pestalozzi en Friedrich Fröbel pioniers in het (ortho)pedagogisch
onderwijs aan kinderen met een fysieke beperking.
- Fröbel benadrukte belang van creativiteit, spontaniteit en de hele persoon.
Industriële revolutie: slechte werkomstandigheden en arbeidsongelukken nemen toe -> meer
kinderen met beperkingen in verwaarloosde toestanden.
Vanaf 1850 kwamen religieuze verzorgingsinstellingen op en later ook medische en paramedische
zorg zoals de caritas catholica en Zusters van Liefde.
De evolutietheorie van Darwin en sociaal-darwinisme zorgden er in de 19e en 20e eeuw voor dat
personen met een beperking vaak als minderwaardig/Untermensch werden gezien.
- nazi-Duitsland leidde dit tot het ‘Aktion T4’-programma, waarbij mensen met beperkingen
systematisch werden gedood onder excuus van genetische zuiverheid
● leidde tot miljoenen doden onder mensen met beperkingen in concentratiekampen.
● Werden aangeduid met zwarte driehoek
● Genadedoding -> verlos deze zieken met hun ‘zinloos bestaan’ uit hun ‘zinloos lijden’
● Gedwongen sterilisatie
- Na WOII: meer ondersteuning want veel gewonde soldaten
● bvb. nepbenen
● start van sociale reclassering van oorlogsinvaliden en slachtoffers van
arbeidsongevallen
- = hen helpen terug in de samenleving te laten meedraaien
● voorlopers van VAPH
In België: vanaf 1890 wetteksten rond “sociale reclassering” en medische zorg voor slachtoffers van
arbeidsongevallen en personen met een beperking.
-> Het Vlaams Fonds voor Personen met een Handicap (VAPH) werd in 2006 opgericht als opvolger
van eerdere instanties, om zorg en ondersteuning te bieden.
,Tegen einde 20ste eeuw -> nadruk in het Globale Noorden op de uitvoering van het VN-Verdrag
inzake de Rechten van Personen met een Handicap (2006).
- recht op onderwijs met een focus op een inclusief onderwijssysteem zonder discriminatie.
- leidde tot invoering van het M-decreet in Vlaanderen, dat sinds 2015 ouders stimuleert hun
kinderen zo veel mogelijk naar het reguliere onderwijs te sturen met de juiste ondersteuning.
Vanaf 2022 Decreet Leersteun toegepast in Vlaanderen (vervangt vroegere M-decreet)
- decreet focust op de haalbaarheid en financiering van ondersteuning in het reguliere
onderwijs.
- Vooral leerlingen met een fysieke (neuromotore) beperking krijgen nood aan uitgebreide,
multidisciplinaire ondersteuning, zodat hun comfort en veiligheid continu gegarandeerd
wordt.
- Voor sommige kinderen is positionering en pijnbestrijding van groot belang, terwijl anderen
specifieke medische zorg, zoals sondevoeding, nodig hebben.
Geschiedenis toont verschuiving van uitsluiting en stigmatisering naar het streven naar gelijke
rechten, participatie en inclusie van personen met een fysieke beperking.
Termen ‘participatie’ en ‘inclusie’ beïnvloeden sinds 21ste eeuw het beleid en onderwijs voor
personen met een beperking, gericht op gelijke kansen en het vermijden van discriminatie.
2. Begrippenkader
2.1 Handicap, beladen woord
‘handicap’ = beladen en veranderlijk
- oorsprong begrip in een 17de-eeuws kansspel en later paardenraces
- komt van ‘hand in cap’ -> vroegere bedelaars
-> begrip verwijst naar het gelijk maken van kansen.
Door de opkomst van Disability Studies en het VN-Verdrag (2009) ivm Rechten van Personen met
een Handicap verschuift focus van individu (medisch model) naar maatschappelijke obstakels en
sociale drempels (sociaal-relationeel model).
- mensenrechtenverdrag in 1948 opgemaakt, pas in 2009 toepassing in België
● Bvb. artikel 24: recht op onderwijs
● Goede zorg voor kinderen
● genoeg geld als je arbeid verricht
Mensenrechtenbewegingen/Disability rights movement vinden het woord ‘handicap’ belangrijk om
aandacht te vestigen op maatschappelijke uitsluiting en ongelijkheid
- Disability rights movement = politieke actie voor gelijke rechten, meer inspraak, participatie
en inclusie
● vanaf 1960
● zowel in wonen, werken, vrije-tijd en relaties
In het Globale Zuiden is het begrip vaak een geïmporteerd beleidswoord, met nadruk op praktische
beperkingen en minder op maatschappelijke belemmeringen.
, 2.2 Classificatiesystemen
2.2.1 World Health Organization (WHO): International Classification of functioning
WHO heeft wereldwijd classificatiesystemen ontwikkeld om communicatie over gezondheid en ziekte
te verbeteren
- voorloper van ICF
- gebruikt begrip ‘handicap’
- voornaamste instrument: International Classification of Diseases (ICD) voor
ziekte-inventarisatie, inventaris van alle mogelijke ziekten in menselijk lichaam.
- International Classification of Functioning, Disability and Health (ICF) voor het functioneren
en beperkingen van het menselijk lichaam.
● drie componenten onderscheiden bij het diagnosticeren van een beperking:
- stoornissen/impairment in anatomische/medische functies
- beperkingen/disability in activiteiten
- maatschappelijke participatieproblemen = handicap
Deze tonen vaak interactie en worden beïnvloed door contextfactoren
2.2.2 Vlaanderen: het VAPH
= Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)
- gebruikt de ICF voor de definitie van handicap
- legt de nadruk op drie kernbegrippen:
● stoornis
● beperking
● participatieprobleem
Definitie VAPH: elk langdurig en belangrijk participatieprobleem van een persoon dat te wijten is aan
het samenspel tussen functiestoornissen van mentale, psychische, lichamelijke of zintuiglijke aard,
beperkingen bij het uitvoeren van activiteiten en persoonlijke en externe factoren
Impact van een beperking hangt sterk af van hoe toegankelijk en aangepast de maatschappij is, en
dat cultuur en omgeving een grote rol spelen in het ervaren van beperkingen.
(Enkel bij diagnose onder de 65 jaar, bij 65+ wordt het gezien als ouderdom)
2.2.3 Focus steeds op het geheel
Belang van holistische benadering:
- focussen op de medische aspecten van fysieke beperkingen
- EN op sociale en functionele gevolgen
- kijken naar ‘volledig persoon’
We moeten steeds het geheel van de persoon zien en optimaliseren, met aandacht voor lichamelijke
klachten, pijn, vermoeidheid en bijkomende moeilijkheden.
- rekening houden met de interactie tussen medische, sociale, culturele en
omgevingsfactoren.
Multidisciplinaire samenwerking en een brede, genuanceerde beeldvorming zijn essentieel.
