SOCIOLOGIE
1ste Bachelor Psychologie
BRAM SPRUYT
, Inhoudsopgave
DEEL 1: DE SOCIOLOGIE ONTDEKKEN ...................................................................... 5
Hfst 1: De sociologische verzuchting ...................................................................... 5
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt ....................... 5
1.2 Wat de sociologie ons leert ........................................................................... 5
1.3 Contingent, maar niet arbitrair ...................................................................... 6
1.4 Waarom al die zorgen om orde?..................................................................... 8
1.5 Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en samenhang ......................... 8
Hfst 2: De taak en de houding van de socioloog ..................................................... 11
2.1 De taak van de socioloog ............................................................................ 11
2.2 De houding van de socioloog ...................................................................... 13
Hfst 3: De ontdekking van de samenleving I: de individualtische variant .................. 15
3.1 De voorgeschiedenis: Verlichting en Tegen – Verlichting ................................ 15
3.2 De sociologie als satire of het contingente als leidraad ................................. 18
3.3 Onbedoelde gevolgen en perverse effecten.................................................. 18
Hfst 4: De ontdekking van de samenleving II : de collectivistische variant ................ 21
4.1 Individu en samenleving: het geheel is meer dan de som van de delen ........... 21
4.2 Een wereld op zijn kop: over ziekte en misdaad............................................. 24
4.3 Tweemaal het sociale : individualisme en collectivisme ................................ 27
DEEL 2: BOUWSTENEN VAN DE SAMENLEVING........................................................ 29
Hfst 5: Rol en zelf ................................................................................................ 29
5.1 Een tocht door de sociale werkelijkheid ....................................................... 29
5.2 De rol: persoon noch inhoud telt ................................................................. 29
5.3 Functionalistische verklaring en conflictsociologie ....................................... 31
5.4 Rollentheorie ............................................................................................. 38
5.5 De staat binnenin: van dwang naar drang ..................................................... 41
Hfst 6: Verwachten en verklaren in de sociologie ................................................... 42
6.1 Verwachten: de grondstof van het samenleven............................................. 42
6.2 Verwachten, voorspellen, begrijpen: de sociologische verklaring ................... 44
6.3 Begrijpen en hermeneutiek ......................................................................... 46
6.4 Handeling en cultuur .................................................................................. 48
6.5 Cultuur en situatie ..................................................................................... 49
1
, 6.6 Communicatief handelen ........................................................................... 49
6.7 Cultuur, situatie en de interpretatie van gedrag ............................................. 51
Hfst 7: Socialisatie en methoden van samenleven ................................................. 52
7.1 Praktische en discursieve kennis ................................................................. 52
7.2 Lichaamstaal ............................................................................................. 52
7.3 Etnomethodologie ..................................................................................... 53
7.4 Een grammatica van het samenleven .......................................................... 55
7.5 Al die verschillende sociologische theorieën, een terugblik ........................... 57
7.6 De robuustheid van het sociale ................................................................... 59
Hfst 8: Sociale controle ....................................................................................... 63
8.1 Pijn en plezier: van Bentham tot Parsons ...................................................... 63
8.1.4 Impliciete en opgestapelde sancties......................................................... 67
8.2 Verschuivingen in sanctioneringswijzen: van brandijzer tot therapie ............... 67
8.3 Sanctioneerbaarheid: een ruil fundamenteler dan een sociaal contract ......... 68
Hfst 9: De voorwaarden van maatschappelijke schaalvergroting ............................. 70
9.1 Belonen en geld: van gebruiks – naar ruilwaarde ........................................... 70
9.2 Straffen en reguliere macht ......................................................................... 71
9.3 Veralgemenen en specificeren van vertrouwen en invloed ............................. 72
9.4 Vertrouwen verliezen: de politiek als buffer .................................................. 73
Hfst 10: Criminaliteit ........................................................................................... 75
10.1 Afwijkend gedrag: de 7 gordels van sociale controle .................................... 75
10.2 Wat heet crimineel? ................................................................................. 78
10.3 Wie wordt crimineel? ................................................................................ 80
10.4 Criminaliteit waarnemen .......................................................................... 83
DEEL 3: MACHT EN ONGELIJKHEID ......................................................................... 86
Hfst 11: Ongelijkheid ........................................................................................... 86
11.1 Kaste, stand en klasse: de verborgen pijn van gelijkheid .............................. 86
11.2 Perverse compensaties ............................................................................ 88
11.3 De theorie van de nietsdoende klasse ........................................................ 90
11.4 Status, smaak en distinctie: de theorie van Bourdieu .................................. 91
Hfst 12: macht en stratificatie .............................................................................. 93
12.1 Ongelijkheid van macht ............................................................................ 93
2
, 12.3 Stratificatie .............................................................................................. 95
Hfst 13: Macht en architectuur van de samenleving ..............................................102
13.1 Concentratie en scheiding van macht .......................................................102
13.2 Burgerschap: gegarandeerd minimum aan macht ......................................105
DEEL 4: MODERNISERING .....................................................................................114
Hfst 14: De aanloop tot modernisering ................................................................114
14.1 Een beschavingsproject ...........................................................................114
14.2 De moderne beschaving ..........................................................................115
14.3 De aanloop tot de moderniteit ..................................................................116
14.4 Situatie en cultuur ...................................................................................120
14.5 De geest van het kapitalisme en de protestantse ethiek .............................121
Hfst 15: De transformatie ...................................................................................123
15.1 Voor de transformatie ..............................................................................123
15.2 Na de transformatie.................................................................................124
15.3 De verspreiding of de reis rond de wereld in tachtig jaar .............................124
15.4 Een tussenstand .....................................................................................127
Hfst 16: De transformatie van interactiekaders .....................................................132
16.1 Bindingen ...............................................................................................132
16.2 Interactiekaders: netwerken van verwachtingen ........................................132
16.3 Differentiatie ...........................................................................................135
3
,4
, DEEL 1: DE SOCIOLOGIE ONTDEKKEN
In deel 1 worden volgende vragen beantwoord:
▪ Wat is sociologie ? (1)
▪ Welke taken heeft de socioloog? (2)
▪ Welke benaderingen worden onderscheiden bij de studie van het object van de
sociologie, oftewel: welke fundamenteel verschillende soorten sociologie kan men
onderscheiden? (3&4)
Hfst 1: De sociologische verzuchting
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
Sociologie heeft geen definitie. De nadruk ligt op begrijpen.
Maar er zijn wel een paar ‘definities’:
“Sociologie is de studie van de menselijke samenleving.”
“De sociologie is de wetenschap van de enigszins stabiele structuren en processen van
sociale aard.”
1.2 Wat de sociologie ons leert
Alles is contingent, maar daarom niet arbitrair.
contingent: het hoeft niet overal zo te zijn, het is niet noodzakelijk
(alles wat je aantreft in de SL had ook anders kunnen zijn)
niet arbitrair: er zijn goede redenen waarom het zo is, het is niet willekeurig
(het is niet omdat het anders had kunnen zijn, de vorm van de SL daarom willekeurig is)
Murdock – files (antropoloog George Murdock)
monogamie: 20%
Je gaat het huwelijk aan met 1 partner.
polygamie: 80%
Je gaat het huwelijk aan met 2 of meerdere partners.
- polygynie: 79,3%
Een man trouwt met meerdere vrouwen.
- polyandrie: 0,7%
Een vrouw trouwt met meerdere mannen.
Dit illustreert 2 zaken: (1) Zelfs iets zo vanzelfsprekend als een huwelijk varieert over
cultuur en ruimte, het is in die zin contingent. Maar (2) in die variatie tekenen zich wel
degelijk patronen af, de vorm die het huwelijk aanneemt is in die zin niet – arbitrair.
conclussie: huwelijk betekent op verschillende plaatsen iets anders (1), maar heeft over
de hele wereld wel dezelfde patronen (2).
5
,sociologie heeft een dubbele taak:
▪ verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
▪ verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen afwijkend zijn
1.3 Contingent, maar niet arbitrair
Contingent en arbitrair
van: wetten en regelementen opgelegd door God of door de natuur
naar: wetten en reglementen door mensen gemaakt
ROUSSEAU
Hij vroeg zich af hoe men de wetten kan respecteren als zij er zich van bewust zijn dat
zij die zelf gemaakt hebben. Hij vond het vanzelfsprekend dat mensen wetten en
regelementen respecteren zolang zij geloven dat deze van buitenaf, bvb door een god
of opperwezen, worden opgelegd. Als ze beseffen dat zij deze zelf hebben opgelegd,
dreigt de respect te verdwijnen.
Hij denkt dat mensen enkel de wetten zullen respecteren en hun plichten enkel zullen
naleven als een religie hen daartoe aanzet en motiveert. Religies moeten volgens hem
dan ook doelbewust bijdragen tot burgerdeugd: goede, degelijke burgers kweken.
oplossing: civiele religies
Religies die de aandacht voor burgerdeugd centraal dienden te stellen.
Dé vraag wordt op 3 manieren aangepakt:
1.3.1 Verlichting en Tegen – Verlichting
Sociologie als poging om tegenstelling Verlichting en tegen-Verlichting te overstijgen.
Verlichting Tegen – Verlichting
geen positief beeld van menselijke
verwerping religie als ordehaver
natuur
mens moet naar zijn natuur leren leven vooral handelen uit eigen belang
kennis van natuur via wetenschap egoïsme en onrecht
die kennis zal redelijk gedrag bevorderen limieten opleggen
zonder geloof: bijgeloof, blind respect
dat gedrag zal bijdragen tot geluk
voor traditie, manipuleren met rituelen,..
SL is maakbaar mensen kunnen niet zonder regels
Kan een samenleving functioneren met Kan een samenleving functioneren met
het besef van contingentie? JA het besef van contingentie? NEE
6
,1.3.2 Grondlegger van de sociologie: Auguste Comte
Auguste Comte (1798 – 1857)
▪ bedacht de term ‘sociologie’ (vroeger: sociale fysica)
▪ voorstander van Verlichting
▪ gevoelig voor argumenten tegen – Verlichting
▪ stelt dat men geen onverklaarbare zaken in vraag moet stellen
Hij onderkende 3 stadia in de menselijke ontwikkeling:
▪ religieuze
▪ metafysische
▪ wetenschappelijk denken
handelen van mensen is gestuurd door 2 grote factoren:
▪ de rede: gericht door de wetenschap
▪ de emotie: gericht door religie
Comte ging op zoek naar een manier waarop mensen zich bewust konden worden van
de rol die de mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit
leidde tot het gevoel dat alles willekeurig is en dat de bestaande orde enkel door
dwang en misleiding kan worden gehandhaafd.
1.3.3 Debat tussen Habermas en Luhmann
Habermas: gelooft dat de wetenschap ons een methode aanreikt om op een open
wijze met elkaar te leren communiceren (verlichting)
▪ hoe – vraag vs waarom – vraag
▪ methode van de wetenschap is doeltreffend en efficiënt;
maar vertelt niet waarom we beter het ene doen en niet het andere
▪ redelijke, eerlijke mensen worden het eens
▪ het arbitraire verdwijnt
▪ open communicatie
▪ geschiedenis is gemaakt door de mens, dus is overwinning op de rede
Luhmann: gelooft niet in de mogelijkheid dat onze eigen regels en instellingen
onwillekeurig en niet – arbitrair zijn. Hij meent dat het zinloos is zich af te vragen welke
doelen de juiste zijn (tegen – verlichting)
▪ voorstander van meerderheidsbeslissing
▪ met het arbitraire leren leven door het contingente te aanvaarden
(meerderheidsregels --> rechtspositivisme)
▪ geraken het nooit eens over wat wenselijk en prioritair is door communicatie
▪ wetten en regels zijn nodig
7
,1.4 Waarom al die zorgen om orde?
SOCIALE ORDE
niet: behoud van bestaande machtsverhoudingen
wel: de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen
Het maakt niet uit of we links of rechts rijden. Het is wel belangrijk dat we daarrond
een afspraak kunnen maken en dat iedereen die ook naleeft.
sociale orde heeft te maken met 2 zaken:
voorspelbaarheid
Bvb. Je trein nemen, je weet welke trein je moet nemen en naar waar die trein gaat.
berekenbaarheid
We laten ons voor een chirurgische ingreep verdoven en maken ons daarbij minder
zorgen dan zo’n staat van anesthesie zou wettigen, omdat we erop rekenen dat de
dokters in ons beste belang handelen.
vaststelling: zonder beperkingen en zonder respect voor bepaalde regels wordt het
leven onvoorspelbaar en onleefbaar
Vandaar de 2 fundamentele sociologische vragen:
▪ hoe krijgt ons leven een zekere mate van voorspelbaarheid? (probleem van orde)
▪ welke regels zijn absoluut nodig en dus niet – arbitrair? (probleem van de niet –
arbitraire contingentie)
1.5 Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en samenhang
Er zijn nu nog 3 bronnen van het niet – contingente die erkend worden.
Hier worden verhalen mee geconstrueerd die als kernboodschap hebben dat bepaalde
aspecten van de maatschappelijke organisatie buiten de wil van de mens liggen en dus
aanvaard dienen te worden.
1.5.1 Natuur
Wij zijn fysieke organismen waardoor wij beperkingen hebben:
▪ we kunnen maar op bepaalde temperaturen leven
▪ we kunnen niet vliegen
▪ we hebben voedsel nodig
Maar door de jaren heen hebben we ons al geëvolueerd:
▪ we hebben geleerd hoe we kunnen vliegen mbv een vliegtuig
▪ levensverwachtingen zijn al gestegen met 13 jaar
8
, flynn -effect
De psycholoog James Flynn ontdekte dat bevolkingen in geschoolde samenlevingen
over de tijd systematisch hoger beginnen te scoren op intelligentietesten.
Hayek
Zegt dat streven naar rechtvaardige verdeling van goederen en sociale gelijkheid
tegennatuurlijk is. Dit is een gedachtegoed van vroeger en past niet meer binnen de
moderne samenleving. Het sluit niet aan bij menselijke natuur.
We weten dat de natuur een bron van niet – contingente regels is, maar weten niet
precies welke regels dat zijn en worden het daar ook niet over eens. Vandaar dat we er
voorlopig, bij wijze van basishypothese, beter van uitgaan dat alles contingent is.
1.5.2 Geschiedenis
pad – afhankelijkheid
Het zal moeilijk in te beelden zijn dat onze westerse samenleving nog ooit een vorm zal
aannemen die niet is getekend door moderne wetenschap en technologie.
De vorm die een instelling of samenleving vandaag heeft, blijft getekend door de
manier waarop zij tot stand kwam.
Dat besef heeft aanleiding gegeven tot talrijke theorieën die in de geschiedenis een
bepaalde, dwingende volgorde en ontwikkeling onderkennen.
Auguste Comte
Hij onderscheidde de tijdperken van de religie, metafysica en het positivisme.
Deze volgde elkaar op in een vaste ontwikkelingsgang van de mensheid.
Positivisme werd voorgesteld als een logische, vrijwel onvermijdelijk gevolg van de
voorafgaande geschiedenis.
Karl Marx
Hij zei dat de geschiedenis een dwingende ontwikkeling kende, waarvan de
toekomstige stadia al konden worden onderscheiden en beschreven.
(onvermijdelijke revolutie)
De toekomst zou gekenmerkt worden door weelde, door de afwezigheid van
beperkingen en door een aangename orde waarin niets nog arbitrair was, waarin het
handhaven van orde geen enkele dwang of illusie meer behoefde.
9
1ste Bachelor Psychologie
BRAM SPRUYT
, Inhoudsopgave
DEEL 1: DE SOCIOLOGIE ONTDEKKEN ...................................................................... 5
Hfst 1: De sociologische verzuchting ...................................................................... 5
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt ....................... 5
1.2 Wat de sociologie ons leert ........................................................................... 5
1.3 Contingent, maar niet arbitrair ...................................................................... 6
1.4 Waarom al die zorgen om orde?..................................................................... 8
1.5 Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en samenhang ......................... 8
Hfst 2: De taak en de houding van de socioloog ..................................................... 11
2.1 De taak van de socioloog ............................................................................ 11
2.2 De houding van de socioloog ...................................................................... 13
Hfst 3: De ontdekking van de samenleving I: de individualtische variant .................. 15
3.1 De voorgeschiedenis: Verlichting en Tegen – Verlichting ................................ 15
3.2 De sociologie als satire of het contingente als leidraad ................................. 18
3.3 Onbedoelde gevolgen en perverse effecten.................................................. 18
Hfst 4: De ontdekking van de samenleving II : de collectivistische variant ................ 21
4.1 Individu en samenleving: het geheel is meer dan de som van de delen ........... 21
4.2 Een wereld op zijn kop: over ziekte en misdaad............................................. 24
4.3 Tweemaal het sociale : individualisme en collectivisme ................................ 27
DEEL 2: BOUWSTENEN VAN DE SAMENLEVING........................................................ 29
Hfst 5: Rol en zelf ................................................................................................ 29
5.1 Een tocht door de sociale werkelijkheid ....................................................... 29
5.2 De rol: persoon noch inhoud telt ................................................................. 29
5.3 Functionalistische verklaring en conflictsociologie ....................................... 31
5.4 Rollentheorie ............................................................................................. 38
5.5 De staat binnenin: van dwang naar drang ..................................................... 41
Hfst 6: Verwachten en verklaren in de sociologie ................................................... 42
6.1 Verwachten: de grondstof van het samenleven............................................. 42
6.2 Verwachten, voorspellen, begrijpen: de sociologische verklaring ................... 44
6.3 Begrijpen en hermeneutiek ......................................................................... 46
6.4 Handeling en cultuur .................................................................................. 48
6.5 Cultuur en situatie ..................................................................................... 49
1
, 6.6 Communicatief handelen ........................................................................... 49
6.7 Cultuur, situatie en de interpretatie van gedrag ............................................. 51
Hfst 7: Socialisatie en methoden van samenleven ................................................. 52
7.1 Praktische en discursieve kennis ................................................................. 52
7.2 Lichaamstaal ............................................................................................. 52
7.3 Etnomethodologie ..................................................................................... 53
7.4 Een grammatica van het samenleven .......................................................... 55
7.5 Al die verschillende sociologische theorieën, een terugblik ........................... 57
7.6 De robuustheid van het sociale ................................................................... 59
Hfst 8: Sociale controle ....................................................................................... 63
8.1 Pijn en plezier: van Bentham tot Parsons ...................................................... 63
8.1.4 Impliciete en opgestapelde sancties......................................................... 67
8.2 Verschuivingen in sanctioneringswijzen: van brandijzer tot therapie ............... 67
8.3 Sanctioneerbaarheid: een ruil fundamenteler dan een sociaal contract ......... 68
Hfst 9: De voorwaarden van maatschappelijke schaalvergroting ............................. 70
9.1 Belonen en geld: van gebruiks – naar ruilwaarde ........................................... 70
9.2 Straffen en reguliere macht ......................................................................... 71
9.3 Veralgemenen en specificeren van vertrouwen en invloed ............................. 72
9.4 Vertrouwen verliezen: de politiek als buffer .................................................. 73
Hfst 10: Criminaliteit ........................................................................................... 75
10.1 Afwijkend gedrag: de 7 gordels van sociale controle .................................... 75
10.2 Wat heet crimineel? ................................................................................. 78
10.3 Wie wordt crimineel? ................................................................................ 80
10.4 Criminaliteit waarnemen .......................................................................... 83
DEEL 3: MACHT EN ONGELIJKHEID ......................................................................... 86
Hfst 11: Ongelijkheid ........................................................................................... 86
11.1 Kaste, stand en klasse: de verborgen pijn van gelijkheid .............................. 86
11.2 Perverse compensaties ............................................................................ 88
11.3 De theorie van de nietsdoende klasse ........................................................ 90
11.4 Status, smaak en distinctie: de theorie van Bourdieu .................................. 91
Hfst 12: macht en stratificatie .............................................................................. 93
12.1 Ongelijkheid van macht ............................................................................ 93
2
, 12.3 Stratificatie .............................................................................................. 95
Hfst 13: Macht en architectuur van de samenleving ..............................................102
13.1 Concentratie en scheiding van macht .......................................................102
13.2 Burgerschap: gegarandeerd minimum aan macht ......................................105
DEEL 4: MODERNISERING .....................................................................................114
Hfst 14: De aanloop tot modernisering ................................................................114
14.1 Een beschavingsproject ...........................................................................114
14.2 De moderne beschaving ..........................................................................115
14.3 De aanloop tot de moderniteit ..................................................................116
14.4 Situatie en cultuur ...................................................................................120
14.5 De geest van het kapitalisme en de protestantse ethiek .............................121
Hfst 15: De transformatie ...................................................................................123
15.1 Voor de transformatie ..............................................................................123
15.2 Na de transformatie.................................................................................124
15.3 De verspreiding of de reis rond de wereld in tachtig jaar .............................124
15.4 Een tussenstand .....................................................................................127
Hfst 16: De transformatie van interactiekaders .....................................................132
16.1 Bindingen ...............................................................................................132
16.2 Interactiekaders: netwerken van verwachtingen ........................................132
16.3 Differentiatie ...........................................................................................135
3
,4
, DEEL 1: DE SOCIOLOGIE ONTDEKKEN
In deel 1 worden volgende vragen beantwoord:
▪ Wat is sociologie ? (1)
▪ Welke taken heeft de socioloog? (2)
▪ Welke benaderingen worden onderscheiden bij de studie van het object van de
sociologie, oftewel: welke fundamenteel verschillende soorten sociologie kan men
onderscheiden? (3&4)
Hfst 1: De sociologische verzuchting
1.1 Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
Sociologie heeft geen definitie. De nadruk ligt op begrijpen.
Maar er zijn wel een paar ‘definities’:
“Sociologie is de studie van de menselijke samenleving.”
“De sociologie is de wetenschap van de enigszins stabiele structuren en processen van
sociale aard.”
1.2 Wat de sociologie ons leert
Alles is contingent, maar daarom niet arbitrair.
contingent: het hoeft niet overal zo te zijn, het is niet noodzakelijk
(alles wat je aantreft in de SL had ook anders kunnen zijn)
niet arbitrair: er zijn goede redenen waarom het zo is, het is niet willekeurig
(het is niet omdat het anders had kunnen zijn, de vorm van de SL daarom willekeurig is)
Murdock – files (antropoloog George Murdock)
monogamie: 20%
Je gaat het huwelijk aan met 1 partner.
polygamie: 80%
Je gaat het huwelijk aan met 2 of meerdere partners.
- polygynie: 79,3%
Een man trouwt met meerdere vrouwen.
- polyandrie: 0,7%
Een vrouw trouwt met meerdere mannen.
Dit illustreert 2 zaken: (1) Zelfs iets zo vanzelfsprekend als een huwelijk varieert over
cultuur en ruimte, het is in die zin contingent. Maar (2) in die variatie tekenen zich wel
degelijk patronen af, de vorm die het huwelijk aanneemt is in die zin niet – arbitrair.
conclussie: huwelijk betekent op verschillende plaatsen iets anders (1), maar heeft over
de hele wereld wel dezelfde patronen (2).
5
,sociologie heeft een dubbele taak:
▪ verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen
▪ verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde samenlevingen afwijkend zijn
1.3 Contingent, maar niet arbitrair
Contingent en arbitrair
van: wetten en regelementen opgelegd door God of door de natuur
naar: wetten en reglementen door mensen gemaakt
ROUSSEAU
Hij vroeg zich af hoe men de wetten kan respecteren als zij er zich van bewust zijn dat
zij die zelf gemaakt hebben. Hij vond het vanzelfsprekend dat mensen wetten en
regelementen respecteren zolang zij geloven dat deze van buitenaf, bvb door een god
of opperwezen, worden opgelegd. Als ze beseffen dat zij deze zelf hebben opgelegd,
dreigt de respect te verdwijnen.
Hij denkt dat mensen enkel de wetten zullen respecteren en hun plichten enkel zullen
naleven als een religie hen daartoe aanzet en motiveert. Religies moeten volgens hem
dan ook doelbewust bijdragen tot burgerdeugd: goede, degelijke burgers kweken.
oplossing: civiele religies
Religies die de aandacht voor burgerdeugd centraal dienden te stellen.
Dé vraag wordt op 3 manieren aangepakt:
1.3.1 Verlichting en Tegen – Verlichting
Sociologie als poging om tegenstelling Verlichting en tegen-Verlichting te overstijgen.
Verlichting Tegen – Verlichting
geen positief beeld van menselijke
verwerping religie als ordehaver
natuur
mens moet naar zijn natuur leren leven vooral handelen uit eigen belang
kennis van natuur via wetenschap egoïsme en onrecht
die kennis zal redelijk gedrag bevorderen limieten opleggen
zonder geloof: bijgeloof, blind respect
dat gedrag zal bijdragen tot geluk
voor traditie, manipuleren met rituelen,..
SL is maakbaar mensen kunnen niet zonder regels
Kan een samenleving functioneren met Kan een samenleving functioneren met
het besef van contingentie? JA het besef van contingentie? NEE
6
,1.3.2 Grondlegger van de sociologie: Auguste Comte
Auguste Comte (1798 – 1857)
▪ bedacht de term ‘sociologie’ (vroeger: sociale fysica)
▪ voorstander van Verlichting
▪ gevoelig voor argumenten tegen – Verlichting
▪ stelt dat men geen onverklaarbare zaken in vraag moet stellen
Hij onderkende 3 stadia in de menselijke ontwikkeling:
▪ religieuze
▪ metafysische
▪ wetenschappelijk denken
handelen van mensen is gestuurd door 2 grote factoren:
▪ de rede: gericht door de wetenschap
▪ de emotie: gericht door religie
Comte ging op zoek naar een manier waarop mensen zich bewust konden worden van
de rol die de mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit
leidde tot het gevoel dat alles willekeurig is en dat de bestaande orde enkel door
dwang en misleiding kan worden gehandhaafd.
1.3.3 Debat tussen Habermas en Luhmann
Habermas: gelooft dat de wetenschap ons een methode aanreikt om op een open
wijze met elkaar te leren communiceren (verlichting)
▪ hoe – vraag vs waarom – vraag
▪ methode van de wetenschap is doeltreffend en efficiënt;
maar vertelt niet waarom we beter het ene doen en niet het andere
▪ redelijke, eerlijke mensen worden het eens
▪ het arbitraire verdwijnt
▪ open communicatie
▪ geschiedenis is gemaakt door de mens, dus is overwinning op de rede
Luhmann: gelooft niet in de mogelijkheid dat onze eigen regels en instellingen
onwillekeurig en niet – arbitrair zijn. Hij meent dat het zinloos is zich af te vragen welke
doelen de juiste zijn (tegen – verlichting)
▪ voorstander van meerderheidsbeslissing
▪ met het arbitraire leren leven door het contingente te aanvaarden
(meerderheidsregels --> rechtspositivisme)
▪ geraken het nooit eens over wat wenselijk en prioritair is door communicatie
▪ wetten en regels zijn nodig
7
,1.4 Waarom al die zorgen om orde?
SOCIALE ORDE
niet: behoud van bestaande machtsverhoudingen
wel: de mogelijkheid om tot nageleefde regels te komen
Het maakt niet uit of we links of rechts rijden. Het is wel belangrijk dat we daarrond
een afspraak kunnen maken en dat iedereen die ook naleeft.
sociale orde heeft te maken met 2 zaken:
voorspelbaarheid
Bvb. Je trein nemen, je weet welke trein je moet nemen en naar waar die trein gaat.
berekenbaarheid
We laten ons voor een chirurgische ingreep verdoven en maken ons daarbij minder
zorgen dan zo’n staat van anesthesie zou wettigen, omdat we erop rekenen dat de
dokters in ons beste belang handelen.
vaststelling: zonder beperkingen en zonder respect voor bepaalde regels wordt het
leven onvoorspelbaar en onleefbaar
Vandaar de 2 fundamentele sociologische vragen:
▪ hoe krijgt ons leven een zekere mate van voorspelbaarheid? (probleem van orde)
▪ welke regels zijn absoluut nodig en dus niet – arbitrair? (probleem van de niet –
arbitraire contingentie)
1.5 Legitimerende verhalen: natuur, geschiedenis en samenhang
Er zijn nu nog 3 bronnen van het niet – contingente die erkend worden.
Hier worden verhalen mee geconstrueerd die als kernboodschap hebben dat bepaalde
aspecten van de maatschappelijke organisatie buiten de wil van de mens liggen en dus
aanvaard dienen te worden.
1.5.1 Natuur
Wij zijn fysieke organismen waardoor wij beperkingen hebben:
▪ we kunnen maar op bepaalde temperaturen leven
▪ we kunnen niet vliegen
▪ we hebben voedsel nodig
Maar door de jaren heen hebben we ons al geëvolueerd:
▪ we hebben geleerd hoe we kunnen vliegen mbv een vliegtuig
▪ levensverwachtingen zijn al gestegen met 13 jaar
8
, flynn -effect
De psycholoog James Flynn ontdekte dat bevolkingen in geschoolde samenlevingen
over de tijd systematisch hoger beginnen te scoren op intelligentietesten.
Hayek
Zegt dat streven naar rechtvaardige verdeling van goederen en sociale gelijkheid
tegennatuurlijk is. Dit is een gedachtegoed van vroeger en past niet meer binnen de
moderne samenleving. Het sluit niet aan bij menselijke natuur.
We weten dat de natuur een bron van niet – contingente regels is, maar weten niet
precies welke regels dat zijn en worden het daar ook niet over eens. Vandaar dat we er
voorlopig, bij wijze van basishypothese, beter van uitgaan dat alles contingent is.
1.5.2 Geschiedenis
pad – afhankelijkheid
Het zal moeilijk in te beelden zijn dat onze westerse samenleving nog ooit een vorm zal
aannemen die niet is getekend door moderne wetenschap en technologie.
De vorm die een instelling of samenleving vandaag heeft, blijft getekend door de
manier waarop zij tot stand kwam.
Dat besef heeft aanleiding gegeven tot talrijke theorieën die in de geschiedenis een
bepaalde, dwingende volgorde en ontwikkeling onderkennen.
Auguste Comte
Hij onderscheidde de tijdperken van de religie, metafysica en het positivisme.
Deze volgde elkaar op in een vaste ontwikkelingsgang van de mensheid.
Positivisme werd voorgesteld als een logische, vrijwel onvermijdelijk gevolg van de
voorafgaande geschiedenis.
Karl Marx
Hij zei dat de geschiedenis een dwingende ontwikkeling kende, waarvan de
toekomstige stadia al konden worden onderscheiden en beschreven.
(onvermijdelijke revolutie)
De toekomst zou gekenmerkt worden door weelde, door de afwezigheid van
beperkingen en door een aangename orde waarin niets nog arbitrair was, waarin het
handhaven van orde geen enkele dwang of illusie meer behoefde.
9
