Religie, zinleving & levensbeschouwing A00D3a
AJ 2025-2026
Thema: Over het goede leven - Ethiek
Ethiek
- Nadenken over wat goed/juist handelen is in een bepaalde situatie
- Conflict/dilemma
o Tussen 2 (/meer) opties , die allebei nadelen hebben
o Welke je ook kiest, altijd iets problematisch
o Waarden die we willen beschermen
- Assumpties
o Vrije keuzes
o Bewust van wat we doen
- Woorden die je gebruikt (taal) beïnvloeden hoe we een situatie beoordelen
(framing)
Aspecten van de ethische handeling
Ethische ‘handeling
1. Subjectieve zijde: Wie en waarom?
o Intentie/motivatie: waarom doet iemand dit?
o Doel: wat wil men bereiken?
o Dispositie/attitude/deugd
Innerlijke houding of karaktereigenschap
Deugdenethiek: Wie handelt er, van waaruit handelt men?
2. Objectieve zijde: Wat?
o Handeling/gedrang: daad zelf
o Gebruikte middelen
o Omstandigheden: Wanneer? Context? Verleden?
Deontologie: Plicht tegenover regels volgen, wat juist is ongeacht de
gevolgen
3. Gevolgen
o Voorziene gevolgen
o Onvoorziene gevolgen
Consequentialisme: Wat levert het meeste nut op voor de meeste
mensen?
3 aspecten van de ethische ‘handeling
- Subject: persoon die voor het ethische dilemma staat
- Ethische vraag (handeling): de daad
- Gevolgen: effecten van de handeling
Belang van mensbeelden op ethiek: Care Ethics
Achtergrond: Kohlberg
Care ethics (jaren ’80-90)
Heinz dilemma
- Vrouw is doodziek man geen geld meer voor medicijnen
- Medicijn bij apotheker: is het ethisch voor de man om de medicijnen te
stelen?
Fases van morele ontwikkeling progressief
- Niveau 0: premoraliteit
o Niet over nadenken bv. baby’s
o Goed is wat plezierig is
- Niveau 1: pre-conventioneel niveau (gebaseerd op straf/beloning)
1
,Religie, zinleving & levensbeschouwing A00D3a
AJ 2025-2026
o Fase 1: straf vermijden
o Fase 2: voordeel zoeken/belangenafweging (-> straf vermijden of
accepteren)
- Niveau 2: conventioneel niveau (gebaseerd op externe ethiek)
o Fase 3: goed is wat de anderen goed vinden (loyauteit)
o Fase 4: wetten en regels naleven
- Niveau 3: post-conventioneel niveau (gebaseerd op persoonlijke ethiek)
o Fase 5: eigen waardepatroon ontwikkelen (menselijke ethiek)
o Fase 6: universele waarden (universele ethiek)
Recht op leven >>> stelen?
Ontstaan van care ethics: Gilligan – In a different voice
Gilligans kritiek: klassieke ethiek focust vooral op…
- Regels
- Rechtvaardigheid
- Abstrace principes
Andere morele stem: zorg
Amy & Jake (11 jaar oud) – Heinz Dilemma
- Amy: Heinz moet niet stelen, maar zij moet ook niet sterven
o Communicatie: onderhandelen met apotheker
o Ethic of care
- Jake: Heinz moet medicijn stelen
o Justice approach: leven >>> eigendom
Gilligans kritiek:
Andere visie op ethiek (Amy is niet immatuur)
o Niet: conflict of claims
o Maar: conflict van verantwoordelijkheden en verschillende relaties
Fundamenteel verschil: ander mensbeeld
o Jake
Mens als afzonderlijk individu
Separatie en onthechting (nodig om tot autonomie te komen
(‘good fences make good neighbours’)
Verantwoordelijkheid en vrijheid = inperking
Jezelf begrenzen; impulsen/agressie inhouden
Moraal: spanning tussen egoïsme en altruïsme
o Amy
Mens als relationeel verbonden
Leven is een “struggle for connection”
Moreel handelen = doen wat anderen van je nodig hebben
(zorg)
Verantwoordelijkheid ontstaat uit verbondenheid (uitreiken)
Zorgethiek (care ethics)
- Verbondenheid: mensen bestaan binnen relaties
- Body-mind emoties: denken, voelen en lichamelijkheid horen samen
o Afhankelijkheid: normaal en menselijk (geen zwakte)
o Empowerment: zorg versterkt
o Betrokkenheid
2
,Religie, zinleving & levensbeschouwing A00D3a
AJ 2025-2026
Pleidooi voor essentialisering obv gender
Care ethics: gender
Risico van essentialisering (= vrouwen: zorgend; mannen: rationeel)
Risico ‘morele arbeidsdeling’
1. Maatschappelijke verhoudingen tussen man en vrouw
o Zorgen = vrouwelijk (mannen minder aangesproken tot zorg)
o Privésfeer (gezin, huishouden -> informeel)
o Onderwaardering zorgpraktijken
Vrouwelijke zorg vaak onzichtbaar (onbetaalde zorg: thuis)
o Plicht tot zelfopoffering: “een goede vrouw/moeder …”
Uitputting, afhankelijkheid, machtsmisbruik
Care ethics: wederkerige zorg
2. Toepassingscontext: privé vs publieke sfeer
o Rechtvaardigheid nodig in de privésfeer bv. eerlijke
verdeling taken
o Care nodig in publieke sfeer contextuele afweging
o Kunstmatige ‘morele grens’ (Tronto)
Niet vanzelfsprekend
Politieke keuze om care te beperken tot privésfeer kritisch
bevragen
Joining the resistance
- Longitudinaal onderzoek: zelfde meisjes en jongens onderzocht op
≠leeftijden
- Als kind
o Kennis/redelijkheid >> rationaliteit
Intuïtie
o Voor beiden: relationeel denken belangrijk
- Als adolescent
o Mannen: onderschatten relationaliteit (“ik trek mijn plan wel, geen
vrienden nodig”) (dissociatie van elkaar)
o Vrouwen: dissociatie (van zichzelf)
Onzeker over wat ze denken te weten
Bv. zin beginnen met: “ik weet het niet, maar…”
Zwijgen om relaties / sociale positie niet te riskeren
“Boys don’t care and girls don’t know” fragmentatie en vervreemding
- Verklaring vd verschuiving: patriarchale maatschappij
o Mannelijke waarden >> vrouwelijke waarden
o Strakke tegenstellingen
Rede vs emotie
Egoïsme vs altruïsme
Mannen vs vrouwen
o Leidt tot dominantie/onderdrukking
“The ethic of care, grounded in voice and relationship, is an ethic of resistance,
both to injustice and to self-silencing. It is a human ethic, integral to the practice
of democracy and to the functioning of a global society.”
3
, Religie, zinleving & levensbeschouwing A00D3a
AJ 2025-2026
- Erkennen van iedere stem is cruciaal
- “ethic of resistance”: verzet tegen…
o Onrecht: sociale ongelijkheid, onderwaardering zorg
o Self-silencing: zwijgen van mensen over ervaringen en zorgen
Care ethics
- ≠ typisch vrouwelijk
- = menselijke ethiek erkenning relatie tussen rede en emotie, zelf en
relatie, mannen en vrouwen
- Essentieel voor psychisch welzijn, democratie
Als uitdaging vandaag
- Boek: “Alles wat ik niet kan zeggen” – Emilie Pine
- #rechtopdenacht (na moord op meisje van 17)
- Steeds meer jonge Europese mannen hebben vrouwonvriendelijke ideeën
- “man hoort te leiden, te beschermen en te zorgen; vrouw is emotioneel,
heeft steun nodig en moet zich voegen”
Hoe interpreteren? (minder belangrijk deel)
Care ethics interpreteren
- Niet beperkt tot directe zorgrelaties (bv. gezin) ook publieke en globale
relaties
o Zorgrelaties hebben rechtvaardigheid nodig
o Rechtvaardigheid en publieke relaties hebben care nodig
- Politieke dimensie ook mogelijk (Tronto): wie krijgt zorg? Wie betaalt?
Care ethics als ‘betrokkenheidsethiek’
- Motivatie: betrokken zijn bij anderen, ookal is er geen directe relatie
o = betrokkenheid in de 1e persoon
o Al verbonden in wederzijdse relaties
- Specifieke visie op rechtvaardigheid: participatie/inclusie
o = betrokkenheid in de 3e persoon
o Autonomie obv verantwoordelijkheden voor bestaande relaties
o Focus op zwaksten en gemarginaliseerden die niet gehoord worden
Globale toepassing: Critical Care Ethics – Fiona Robinson
- Care: niet alleen symptoombestrijding
o Niet alleen oplossen directe problemen
o Kijkt naar achterliggende oorzaken van problemen
Christelijke ethiek
Christelijke ethiek is geen gewone ethiek
≠ filosofische ethiek: steunt op rede en ervaring/wetenschap
Geloof voegt er twee bronnen aan toe (deze specifiek voor Christendom)
1. Bijbel
2. Traditie van de Kerk (zowel uit verleden als vandaag)
Christelijke ethiek = afweging obv deze 4 bronnen rede, ervaring, Bijbel,
traditie
- Geen enkele bron alleen als uitgangspunt nemen
- ‘onfeilbaarheid van de paus’: ultiem gezagsargument
o “dit is een onfeilbare uitspraak” (nog maar 1x gebeurd in de
geschiedenis)
- Belangrijke rol: persoonlijk geweten
4
AJ 2025-2026
Thema: Over het goede leven - Ethiek
Ethiek
- Nadenken over wat goed/juist handelen is in een bepaalde situatie
- Conflict/dilemma
o Tussen 2 (/meer) opties , die allebei nadelen hebben
o Welke je ook kiest, altijd iets problematisch
o Waarden die we willen beschermen
- Assumpties
o Vrije keuzes
o Bewust van wat we doen
- Woorden die je gebruikt (taal) beïnvloeden hoe we een situatie beoordelen
(framing)
Aspecten van de ethische handeling
Ethische ‘handeling
1. Subjectieve zijde: Wie en waarom?
o Intentie/motivatie: waarom doet iemand dit?
o Doel: wat wil men bereiken?
o Dispositie/attitude/deugd
Innerlijke houding of karaktereigenschap
Deugdenethiek: Wie handelt er, van waaruit handelt men?
2. Objectieve zijde: Wat?
o Handeling/gedrang: daad zelf
o Gebruikte middelen
o Omstandigheden: Wanneer? Context? Verleden?
Deontologie: Plicht tegenover regels volgen, wat juist is ongeacht de
gevolgen
3. Gevolgen
o Voorziene gevolgen
o Onvoorziene gevolgen
Consequentialisme: Wat levert het meeste nut op voor de meeste
mensen?
3 aspecten van de ethische ‘handeling
- Subject: persoon die voor het ethische dilemma staat
- Ethische vraag (handeling): de daad
- Gevolgen: effecten van de handeling
Belang van mensbeelden op ethiek: Care Ethics
Achtergrond: Kohlberg
Care ethics (jaren ’80-90)
Heinz dilemma
- Vrouw is doodziek man geen geld meer voor medicijnen
- Medicijn bij apotheker: is het ethisch voor de man om de medicijnen te
stelen?
Fases van morele ontwikkeling progressief
- Niveau 0: premoraliteit
o Niet over nadenken bv. baby’s
o Goed is wat plezierig is
- Niveau 1: pre-conventioneel niveau (gebaseerd op straf/beloning)
1
,Religie, zinleving & levensbeschouwing A00D3a
AJ 2025-2026
o Fase 1: straf vermijden
o Fase 2: voordeel zoeken/belangenafweging (-> straf vermijden of
accepteren)
- Niveau 2: conventioneel niveau (gebaseerd op externe ethiek)
o Fase 3: goed is wat de anderen goed vinden (loyauteit)
o Fase 4: wetten en regels naleven
- Niveau 3: post-conventioneel niveau (gebaseerd op persoonlijke ethiek)
o Fase 5: eigen waardepatroon ontwikkelen (menselijke ethiek)
o Fase 6: universele waarden (universele ethiek)
Recht op leven >>> stelen?
Ontstaan van care ethics: Gilligan – In a different voice
Gilligans kritiek: klassieke ethiek focust vooral op…
- Regels
- Rechtvaardigheid
- Abstrace principes
Andere morele stem: zorg
Amy & Jake (11 jaar oud) – Heinz Dilemma
- Amy: Heinz moet niet stelen, maar zij moet ook niet sterven
o Communicatie: onderhandelen met apotheker
o Ethic of care
- Jake: Heinz moet medicijn stelen
o Justice approach: leven >>> eigendom
Gilligans kritiek:
Andere visie op ethiek (Amy is niet immatuur)
o Niet: conflict of claims
o Maar: conflict van verantwoordelijkheden en verschillende relaties
Fundamenteel verschil: ander mensbeeld
o Jake
Mens als afzonderlijk individu
Separatie en onthechting (nodig om tot autonomie te komen
(‘good fences make good neighbours’)
Verantwoordelijkheid en vrijheid = inperking
Jezelf begrenzen; impulsen/agressie inhouden
Moraal: spanning tussen egoïsme en altruïsme
o Amy
Mens als relationeel verbonden
Leven is een “struggle for connection”
Moreel handelen = doen wat anderen van je nodig hebben
(zorg)
Verantwoordelijkheid ontstaat uit verbondenheid (uitreiken)
Zorgethiek (care ethics)
- Verbondenheid: mensen bestaan binnen relaties
- Body-mind emoties: denken, voelen en lichamelijkheid horen samen
o Afhankelijkheid: normaal en menselijk (geen zwakte)
o Empowerment: zorg versterkt
o Betrokkenheid
2
,Religie, zinleving & levensbeschouwing A00D3a
AJ 2025-2026
Pleidooi voor essentialisering obv gender
Care ethics: gender
Risico van essentialisering (= vrouwen: zorgend; mannen: rationeel)
Risico ‘morele arbeidsdeling’
1. Maatschappelijke verhoudingen tussen man en vrouw
o Zorgen = vrouwelijk (mannen minder aangesproken tot zorg)
o Privésfeer (gezin, huishouden -> informeel)
o Onderwaardering zorgpraktijken
Vrouwelijke zorg vaak onzichtbaar (onbetaalde zorg: thuis)
o Plicht tot zelfopoffering: “een goede vrouw/moeder …”
Uitputting, afhankelijkheid, machtsmisbruik
Care ethics: wederkerige zorg
2. Toepassingscontext: privé vs publieke sfeer
o Rechtvaardigheid nodig in de privésfeer bv. eerlijke
verdeling taken
o Care nodig in publieke sfeer contextuele afweging
o Kunstmatige ‘morele grens’ (Tronto)
Niet vanzelfsprekend
Politieke keuze om care te beperken tot privésfeer kritisch
bevragen
Joining the resistance
- Longitudinaal onderzoek: zelfde meisjes en jongens onderzocht op
≠leeftijden
- Als kind
o Kennis/redelijkheid >> rationaliteit
Intuïtie
o Voor beiden: relationeel denken belangrijk
- Als adolescent
o Mannen: onderschatten relationaliteit (“ik trek mijn plan wel, geen
vrienden nodig”) (dissociatie van elkaar)
o Vrouwen: dissociatie (van zichzelf)
Onzeker over wat ze denken te weten
Bv. zin beginnen met: “ik weet het niet, maar…”
Zwijgen om relaties / sociale positie niet te riskeren
“Boys don’t care and girls don’t know” fragmentatie en vervreemding
- Verklaring vd verschuiving: patriarchale maatschappij
o Mannelijke waarden >> vrouwelijke waarden
o Strakke tegenstellingen
Rede vs emotie
Egoïsme vs altruïsme
Mannen vs vrouwen
o Leidt tot dominantie/onderdrukking
“The ethic of care, grounded in voice and relationship, is an ethic of resistance,
both to injustice and to self-silencing. It is a human ethic, integral to the practice
of democracy and to the functioning of a global society.”
3
, Religie, zinleving & levensbeschouwing A00D3a
AJ 2025-2026
- Erkennen van iedere stem is cruciaal
- “ethic of resistance”: verzet tegen…
o Onrecht: sociale ongelijkheid, onderwaardering zorg
o Self-silencing: zwijgen van mensen over ervaringen en zorgen
Care ethics
- ≠ typisch vrouwelijk
- = menselijke ethiek erkenning relatie tussen rede en emotie, zelf en
relatie, mannen en vrouwen
- Essentieel voor psychisch welzijn, democratie
Als uitdaging vandaag
- Boek: “Alles wat ik niet kan zeggen” – Emilie Pine
- #rechtopdenacht (na moord op meisje van 17)
- Steeds meer jonge Europese mannen hebben vrouwonvriendelijke ideeën
- “man hoort te leiden, te beschermen en te zorgen; vrouw is emotioneel,
heeft steun nodig en moet zich voegen”
Hoe interpreteren? (minder belangrijk deel)
Care ethics interpreteren
- Niet beperkt tot directe zorgrelaties (bv. gezin) ook publieke en globale
relaties
o Zorgrelaties hebben rechtvaardigheid nodig
o Rechtvaardigheid en publieke relaties hebben care nodig
- Politieke dimensie ook mogelijk (Tronto): wie krijgt zorg? Wie betaalt?
Care ethics als ‘betrokkenheidsethiek’
- Motivatie: betrokken zijn bij anderen, ookal is er geen directe relatie
o = betrokkenheid in de 1e persoon
o Al verbonden in wederzijdse relaties
- Specifieke visie op rechtvaardigheid: participatie/inclusie
o = betrokkenheid in de 3e persoon
o Autonomie obv verantwoordelijkheden voor bestaande relaties
o Focus op zwaksten en gemarginaliseerden die niet gehoord worden
Globale toepassing: Critical Care Ethics – Fiona Robinson
- Care: niet alleen symptoombestrijding
o Niet alleen oplossen directe problemen
o Kijkt naar achterliggende oorzaken van problemen
Christelijke ethiek
Christelijke ethiek is geen gewone ethiek
≠ filosofische ethiek: steunt op rede en ervaring/wetenschap
Geloof voegt er twee bronnen aan toe (deze specifiek voor Christendom)
1. Bijbel
2. Traditie van de Kerk (zowel uit verleden als vandaag)
Christelijke ethiek = afweging obv deze 4 bronnen rede, ervaring, Bijbel,
traditie
- Geen enkele bron alleen als uitgangspunt nemen
- ‘onfeilbaarheid van de paus’: ultiem gezagsargument
o “dit is een onfeilbare uitspraak” (nog maar 1x gebeurd in de
geschiedenis)
- Belangrijke rol: persoonlijk geweten
4
