Verplichte jurisprudentie Aansprakelijkheidsrecht
HR Struikelende broodbezorger*
Essentie
Dit arrest van de Hoge Raad gaat over de onrechtmatige daad en hoe dit in verband staat met de
waarschuwingsplicht en nalatigheid. Er is onderscheid te maken tussen gewoon en zuiver nalaten. Bij
het Kelderluik-arrest is er sprake van gewoon nalaten. Hierbij is de nalatige zelf betrokken geweest
bij het creëren van het gevaar. In het geval van zuiver nalaten is de nalatige niet zelf betrokken
geweest.
Rechtsregel
Hebben de kinderen onrechtmatig gehandeld jegens de broodbezorger door hem niet te
waarschuwen voor het gevaar? De Hoge Raad beslist dat het vereist is dat het risico tot het
bewustzijn van de toeschouwer is doorgedrongen, wil er sprake zijn van aansprakelijkheid. Volgens
de Hoge Raad kan niet worden vastgesteld dat het gevaar tot het bewustzijn van de kinderen is
doorgedrongen. Hun gedrag kan dus niet als onrechtmatig worden beschouwd.
Dus: Een rechtsplicht om een ander voor een waargenomen gevaarsituatie, die men zelf niet heeft
doen ontstaan, te waarschuwen bestaat enkel indien de ernst van het gevaar tot het bewustzijn van
de waarnemer is doorgedrongen. Hieruit volgt dat ook zuiver nalaten onder het begrip ‘daad’ valt.
HR Zwiepende tak*
De Hoge Raad oordeelt dat ‘niet reeds de enkele mogelijkheid van een ongeval, als verwezenlijking
van aan een bepaald gedrag inherent gevaar, dat gedrag onrechtmatig doet zijn, maar dat zodanig
gevaarscheppend gedrag slechts onrechtmatig is indien de mate van waarschijnlijkheid van een
ongeval als gevolg van dat gedrag zo groot is, dat de dader zich naar maatstaven van zorgvuldigheid
van dat gedrag had moeten onthouden.’
Parlementaire toelichting op het inbreukcriterium:
Niet iedere gedraging die als voorzienbaar gevolg letsel of zaaksbeschadiging heeft, is om die reden
reeds onrechtmatig als zijnde een inbreuk op een recht; zodanige gedraging is in het algemeen alleen
onrechtmatig als zij in strijd was met een van de vele normen van geschreven of ongeschreven recht,
strekkende om letsel of zaaksbeschadiging te voorkomen.
HR Maas/Willems**
Maas bood vrachtvervoer tegen een tarief dat in strijd was met een tariefbeschikking, waardoor
Willems een belangrijke klant verloor; Willems vorderde schadevergoeding wegens onrechtmatige
daad. Echter, Willems had de wettelijke tariefbeschikking overtreden door zelf in zijn
vervoerstarieven van die voorschriften af te wijken. Met andere woorden: beide partijen zaten
“fout”.
De Hoge Raad overwoog dat het enkel overtreden van een wettelijke norm niet altijd zonder meer
onrechtmatig is jegens elke mogelijke benadeelde. Voor aansprakelijkheid is vereist dat de
geschonden norm strekt tot bescherming van het belang van die benadeelde en dat is gehandeld
jegens die benadeelde. Als beide partijen zich op dezelfde wijze aan de norm hebben onttrokken, kan
,de bescherming voor de vorderende partij ontbreken, zodat tegenover hem geen onrechtmatigheid
bestaat. In casu oordeelde de HR dat Maas niet jegens Willems onbehoorlijk had gehandeld.
Een wettelijke overtreding kan onrechtmatigheid opleveren, maar alleen als de overtreden norm
bedoeld is de klager te beschermen en de gedraging jegens die klager is verricht — bij wederzijdse
overtreding ontbreekt die bescherming.
HR Zutphense juffrouw**
Schadelijk gedrag dat duidelijk als maatschappelijk onbehoorlijk wordt ervaren leidt niet tot
aansprakelijkheid, omdat de rechter van oordeel is dat in dit geval niet aan een van beide criteria van
art. 6:162 is voldaan. Enkele jaren later komt de HR in een arrest tot een belangrijke verruiming
(Lindenbaum/Cohen).
HR Lindebaum/Cohen**
HR: “Onder onrechtmatige daad is te verstaan een handelen of nalaten, dat òf inbreuk maakt op een
recht, òf in strijd is met de wet, òf tegen de goede zeden/zorgvuldigheid welke in het
maatschappelijk verkeer betaamt ten aanzien van een ander persoon of goed.”
Met deze uitspraak heeft de HR aan de inbreuk van een recht en de strijd met de rechtsplicht van de
dader een onrechtmatigheidsgrond toegevoegd, wat nu heet, het handelen in strijd met ‘hetgeen
volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt’.
Taxus-arrest*
Essentie
Dit arrest gaat over de aansprakelijkheid voor giftige planten en struiken. Hoe ver reiken de
zorgvuldigheidsnormen? In dit arrest staat de vraag centraal of men aansprakelijk kan zijn voor
vergiftiging door het plaatsen van giftige planten en of er in een dergelijk geval sprake is van
onrechtmatig handelen.
Rechtsregel
De Hoge Raad oordeelde als volgt:
“De in het maatschappelijk verkeer betamende zorgvuldigheid reikt niet zo ver dat degene die een
plant of struik waarvan hij de giftigheid niet kent of behoeft te kennen, onder zich heeft, verplicht zou
zijn om deze plant of struik op zodanige wijze onder zijn controle te houden dat zij geen gevaar kan
opleveren, tenzij hem na onderzoek is gebleken dat de plant of struik ongevaarlijk is.”
De Hoge Raad stelt dus dat de aansprakelijkheidsregel niet kan worden toegepast, als het gaat om
planten of struiken waarvan de giftigheid niet algemeen bekend is (kenbaarheidsvereiste).
Kelderluik-arrest*
Essentie
Aan de hand van de omstandigheden van het geval moet worden beoordeeld of een handelen of een
nalaten een onrechtmatige daad als bedoeld in art. 6:162 BW oplevert. In het onderhavige arrest
gaat het om het in het leven roepen van een situatie, welke voor anderen bij niet-inachtneming van
de vereiste oplettendheid en voorzichtigheid, gevaarlijk is (‘gevaarzetting’). In dit arrest schetst de
, Hoge Raad de maatstaven die van belang zijn bij de beoordeling of er sprake is van een
gevaarzettende situatie en daarmee een onrechtmatige daad.
Rechtsregel
Gevaarzetting is het scheppen of laten voortduren van een gevaarlijke situatie. Van onrechtmatigheid
is slechts sprake wanneer de mate van waarschijnlijkheid van een ongeval als gevolg van het
gevaarzettend gedrag zo groot is, dat de dader zich naar maatstaven van zorgvuldigheid van dat
gevaarscheppend gedrag had moeten onthouden. De Hoge Raad hanteert vier criteria die van belang
zijn bij de beoordeling van aansprakelijkheid op grond van onrechtmatige daad bij gevaarzetting.
1. Hoe waarschijnlijk kan de niet-inachtneming van de vereiste oplettendheid en
voorzichtigheid worden geacht? (in dit geval: Hoe waarschijnlijk is het dat iemand het
geopende kelderluik in het café over het hoofd ziet?)
2. Hoe groot is de kans dat daaruit ongevallen ontstaan? (in dit geval: Hoe groot is de kans dat
iemand die het geopende kelderluik over het hoofd ziet, er werkelijk invalt en letsel
oploopt?)
3. Hoe ernstig kunnen de gevolgen zijn? (in dit geval: Hoe ernstig kan het letsel zijn ten gevolge
van een val in het kelderluik?)
4. Hoe bezwaarlijk zijn de te nemen veiligheidsmaatregelen? (in dit geval: Hoeveel werk of
kosten zijn er gemoeid met het sluiten van het luik of het aanbrengen van een beveiliging,
bijvoorbeeld door er stoelen voor te zetten?).
Tennisbal-arrest*
Essentie
Het enkele feit dat een gedraging wegens een ongelukkige samenloop van omstandigheden voor
letsel bij een andere deelnemer zorgt, betekent niet dat deze gedraging automatisch als onzorgvuldig
kan worden bestempeld. Een spelsituatie lokt namelijk bepaalde gedragingen uit waarmee men
rekening dient te houden. Gedragingen die buiten de spelsituatie als onvoorzichtig en onrechtmatig
(kunnen) worden bestempeld, hoeven dit binnen de spelsituatie dus niet te zijn. Dat betekent dat
een dergelijke gedraging niet onzorgvuldig wordt op de enkele grond dat zij door een ongelukkige
samenloop van omstandigheden tot gevolg heeft dat een van de deelnemers ernstig letsel oploopt.
Deelnemers aan een sport of spel hebben immers in redelijkheid tot op zekere hoogte gevaarlijke,
slecht gecoördineerde, verkeerd getimede of onvoldoende doordachte gedragingen van elkaar te
verwachten. Met andere woorden: voor deelnemers aan een sport- of spelsituatie geldt een hogere
aansprakelijkheidsdrempel.
Rechtsregel
Heeft X onzorgvuldig gehandeld wegens het slaan van tennisballen tijdens de pauze en heeft hij
derhalve een onrechtmatige daad jegens Y gepleegd? Nee. Het betreft hier een ongelukkige
samenloop van omstandigheden, er is geen sprake van grove onzorgvuldigheid of opzet. X en Y
bevinden zich in een spelsituatie. Een tennisspel lokt bepaalde gedragingen uit waar spelers rekening
mee moeten houden, waaronder het af en toe misslaan van ballen, zoals in casu. Dit kan niet als
onzorgvuldig worden gekwalificeerd op de enkele grond dat hierdoor wegens een ongelukkige
samenloop van omstandigheden bij een andere deelnemer voor letsel wordt gezorgd.
Natrap-arrest*
HR Struikelende broodbezorger*
Essentie
Dit arrest van de Hoge Raad gaat over de onrechtmatige daad en hoe dit in verband staat met de
waarschuwingsplicht en nalatigheid. Er is onderscheid te maken tussen gewoon en zuiver nalaten. Bij
het Kelderluik-arrest is er sprake van gewoon nalaten. Hierbij is de nalatige zelf betrokken geweest
bij het creëren van het gevaar. In het geval van zuiver nalaten is de nalatige niet zelf betrokken
geweest.
Rechtsregel
Hebben de kinderen onrechtmatig gehandeld jegens de broodbezorger door hem niet te
waarschuwen voor het gevaar? De Hoge Raad beslist dat het vereist is dat het risico tot het
bewustzijn van de toeschouwer is doorgedrongen, wil er sprake zijn van aansprakelijkheid. Volgens
de Hoge Raad kan niet worden vastgesteld dat het gevaar tot het bewustzijn van de kinderen is
doorgedrongen. Hun gedrag kan dus niet als onrechtmatig worden beschouwd.
Dus: Een rechtsplicht om een ander voor een waargenomen gevaarsituatie, die men zelf niet heeft
doen ontstaan, te waarschuwen bestaat enkel indien de ernst van het gevaar tot het bewustzijn van
de waarnemer is doorgedrongen. Hieruit volgt dat ook zuiver nalaten onder het begrip ‘daad’ valt.
HR Zwiepende tak*
De Hoge Raad oordeelt dat ‘niet reeds de enkele mogelijkheid van een ongeval, als verwezenlijking
van aan een bepaald gedrag inherent gevaar, dat gedrag onrechtmatig doet zijn, maar dat zodanig
gevaarscheppend gedrag slechts onrechtmatig is indien de mate van waarschijnlijkheid van een
ongeval als gevolg van dat gedrag zo groot is, dat de dader zich naar maatstaven van zorgvuldigheid
van dat gedrag had moeten onthouden.’
Parlementaire toelichting op het inbreukcriterium:
Niet iedere gedraging die als voorzienbaar gevolg letsel of zaaksbeschadiging heeft, is om die reden
reeds onrechtmatig als zijnde een inbreuk op een recht; zodanige gedraging is in het algemeen alleen
onrechtmatig als zij in strijd was met een van de vele normen van geschreven of ongeschreven recht,
strekkende om letsel of zaaksbeschadiging te voorkomen.
HR Maas/Willems**
Maas bood vrachtvervoer tegen een tarief dat in strijd was met een tariefbeschikking, waardoor
Willems een belangrijke klant verloor; Willems vorderde schadevergoeding wegens onrechtmatige
daad. Echter, Willems had de wettelijke tariefbeschikking overtreden door zelf in zijn
vervoerstarieven van die voorschriften af te wijken. Met andere woorden: beide partijen zaten
“fout”.
De Hoge Raad overwoog dat het enkel overtreden van een wettelijke norm niet altijd zonder meer
onrechtmatig is jegens elke mogelijke benadeelde. Voor aansprakelijkheid is vereist dat de
geschonden norm strekt tot bescherming van het belang van die benadeelde en dat is gehandeld
jegens die benadeelde. Als beide partijen zich op dezelfde wijze aan de norm hebben onttrokken, kan
,de bescherming voor de vorderende partij ontbreken, zodat tegenover hem geen onrechtmatigheid
bestaat. In casu oordeelde de HR dat Maas niet jegens Willems onbehoorlijk had gehandeld.
Een wettelijke overtreding kan onrechtmatigheid opleveren, maar alleen als de overtreden norm
bedoeld is de klager te beschermen en de gedraging jegens die klager is verricht — bij wederzijdse
overtreding ontbreekt die bescherming.
HR Zutphense juffrouw**
Schadelijk gedrag dat duidelijk als maatschappelijk onbehoorlijk wordt ervaren leidt niet tot
aansprakelijkheid, omdat de rechter van oordeel is dat in dit geval niet aan een van beide criteria van
art. 6:162 is voldaan. Enkele jaren later komt de HR in een arrest tot een belangrijke verruiming
(Lindenbaum/Cohen).
HR Lindebaum/Cohen**
HR: “Onder onrechtmatige daad is te verstaan een handelen of nalaten, dat òf inbreuk maakt op een
recht, òf in strijd is met de wet, òf tegen de goede zeden/zorgvuldigheid welke in het
maatschappelijk verkeer betaamt ten aanzien van een ander persoon of goed.”
Met deze uitspraak heeft de HR aan de inbreuk van een recht en de strijd met de rechtsplicht van de
dader een onrechtmatigheidsgrond toegevoegd, wat nu heet, het handelen in strijd met ‘hetgeen
volgens ongeschreven recht in het maatschappelijk verkeer betaamt’.
Taxus-arrest*
Essentie
Dit arrest gaat over de aansprakelijkheid voor giftige planten en struiken. Hoe ver reiken de
zorgvuldigheidsnormen? In dit arrest staat de vraag centraal of men aansprakelijk kan zijn voor
vergiftiging door het plaatsen van giftige planten en of er in een dergelijk geval sprake is van
onrechtmatig handelen.
Rechtsregel
De Hoge Raad oordeelde als volgt:
“De in het maatschappelijk verkeer betamende zorgvuldigheid reikt niet zo ver dat degene die een
plant of struik waarvan hij de giftigheid niet kent of behoeft te kennen, onder zich heeft, verplicht zou
zijn om deze plant of struik op zodanige wijze onder zijn controle te houden dat zij geen gevaar kan
opleveren, tenzij hem na onderzoek is gebleken dat de plant of struik ongevaarlijk is.”
De Hoge Raad stelt dus dat de aansprakelijkheidsregel niet kan worden toegepast, als het gaat om
planten of struiken waarvan de giftigheid niet algemeen bekend is (kenbaarheidsvereiste).
Kelderluik-arrest*
Essentie
Aan de hand van de omstandigheden van het geval moet worden beoordeeld of een handelen of een
nalaten een onrechtmatige daad als bedoeld in art. 6:162 BW oplevert. In het onderhavige arrest
gaat het om het in het leven roepen van een situatie, welke voor anderen bij niet-inachtneming van
de vereiste oplettendheid en voorzichtigheid, gevaarlijk is (‘gevaarzetting’). In dit arrest schetst de
, Hoge Raad de maatstaven die van belang zijn bij de beoordeling of er sprake is van een
gevaarzettende situatie en daarmee een onrechtmatige daad.
Rechtsregel
Gevaarzetting is het scheppen of laten voortduren van een gevaarlijke situatie. Van onrechtmatigheid
is slechts sprake wanneer de mate van waarschijnlijkheid van een ongeval als gevolg van het
gevaarzettend gedrag zo groot is, dat de dader zich naar maatstaven van zorgvuldigheid van dat
gevaarscheppend gedrag had moeten onthouden. De Hoge Raad hanteert vier criteria die van belang
zijn bij de beoordeling van aansprakelijkheid op grond van onrechtmatige daad bij gevaarzetting.
1. Hoe waarschijnlijk kan de niet-inachtneming van de vereiste oplettendheid en
voorzichtigheid worden geacht? (in dit geval: Hoe waarschijnlijk is het dat iemand het
geopende kelderluik in het café over het hoofd ziet?)
2. Hoe groot is de kans dat daaruit ongevallen ontstaan? (in dit geval: Hoe groot is de kans dat
iemand die het geopende kelderluik over het hoofd ziet, er werkelijk invalt en letsel
oploopt?)
3. Hoe ernstig kunnen de gevolgen zijn? (in dit geval: Hoe ernstig kan het letsel zijn ten gevolge
van een val in het kelderluik?)
4. Hoe bezwaarlijk zijn de te nemen veiligheidsmaatregelen? (in dit geval: Hoeveel werk of
kosten zijn er gemoeid met het sluiten van het luik of het aanbrengen van een beveiliging,
bijvoorbeeld door er stoelen voor te zetten?).
Tennisbal-arrest*
Essentie
Het enkele feit dat een gedraging wegens een ongelukkige samenloop van omstandigheden voor
letsel bij een andere deelnemer zorgt, betekent niet dat deze gedraging automatisch als onzorgvuldig
kan worden bestempeld. Een spelsituatie lokt namelijk bepaalde gedragingen uit waarmee men
rekening dient te houden. Gedragingen die buiten de spelsituatie als onvoorzichtig en onrechtmatig
(kunnen) worden bestempeld, hoeven dit binnen de spelsituatie dus niet te zijn. Dat betekent dat
een dergelijke gedraging niet onzorgvuldig wordt op de enkele grond dat zij door een ongelukkige
samenloop van omstandigheden tot gevolg heeft dat een van de deelnemers ernstig letsel oploopt.
Deelnemers aan een sport of spel hebben immers in redelijkheid tot op zekere hoogte gevaarlijke,
slecht gecoördineerde, verkeerd getimede of onvoldoende doordachte gedragingen van elkaar te
verwachten. Met andere woorden: voor deelnemers aan een sport- of spelsituatie geldt een hogere
aansprakelijkheidsdrempel.
Rechtsregel
Heeft X onzorgvuldig gehandeld wegens het slaan van tennisballen tijdens de pauze en heeft hij
derhalve een onrechtmatige daad jegens Y gepleegd? Nee. Het betreft hier een ongelukkige
samenloop van omstandigheden, er is geen sprake van grove onzorgvuldigheid of opzet. X en Y
bevinden zich in een spelsituatie. Een tennisspel lokt bepaalde gedragingen uit waar spelers rekening
mee moeten houden, waaronder het af en toe misslaan van ballen, zoals in casu. Dit kan niet als
onzorgvuldig worden gekwalificeerd op de enkele grond dat hierdoor wegens een ongelukkige
samenloop van omstandigheden bij een andere deelnemer voor letsel wordt gezorgd.
Natrap-arrest*
