Staats- en bestuursrecht in een samengestelde
rechtsorde
Hoorcollege & werkgroepaantekeningen
Week 1
Hoorcollege
Het EU-recht kun je beschouwen als een resultaat van de Europese integratie. Het EU-recht
als feit, gevolg of einddoel is het object van integratie. Weiler is daarbij de belangrijkste EU-
recht jurist. Daarnaast kun je het EU-recht begrijpen als actor, want dat recht functioneert ook
als stimulans voor verdere EU-integratie. Costa/ENEL kunnen indelen tussen de twee, is een
voor de hand liggende vraag: past het arrest bij het EU-recht als actor of als feit.
Rechtswetenschappen gaat ook over macht. (Rechts)wetenschappers zijn bezig met
zoeken naar kennis en waarheid. Anders dan in de politicologie en geschiedkunde is het recht
altijd al gekoppeld aan de wetenschap. De glossatoren gingen op zoek naar het recht.
Rechtswetenschappers zijn, naast medische wetenschappers, als geen ander verbonden met
het dagelijkse bestuur. Het uitoefenen van rechtswetenschap is het uitoefenen van macht,
omdat de gebruikers ervan (rechters, advocaten en OVJ’s) het gebruiken in de praktijk.
Tommaso Pavone schreef het boek Ghostwriters. Rechtswetenschappers werken
achter de schermen om de juiste zaak te gebruiken om tot een bepaald doel te komen. Kijk
maar naar Urgenda. In de zaak Van Gend en Loos werd overwogen dat het EU-recht directe
doorwerking kent op het nationaal recht. Maar ook grote bedrijven helpen eraan mee door te
financieren, omdat het voor hen financieel goed uitpakt. Het idee dat de EU er voor de
burgers was in het begin, is eigenlijk wat achterhaald omdat het uit echt gericht was op het
openen van grenzen voor de handel. Hierin zie je hoe belangrijk het kapitalisme/neo-
liberalisme is. Het recht is een narratief.
Het gekke aan de rol van het HvJEU is dat zij hebben bepaald dat het EU voorrang
heeft boven nationaal recht en directe werking heeft. Dat staat namelijk niet in het verdrag.
Als het er niet in staat, dan is de uitspraak eigenlijk strijdig met het verdrag zelf. Dit werd
opgelost door het verdrag neer te zetten als een oprichtingsdocument en door te overwegen
dat de geest, de bewoordingen en de inhoud van het verdrag leidend zijn.
Costa/ENEL bepaald dat het Verdrag voorrang heeft boven nationale wetgeving. Maar
in ons positieve recht geldt het beginsel van de nieuwe wet gaat boven een oude. Als een
wetgever een nieuwe wet maakt, dan zou hij het EU-recht buiten werking kunnen stellen met
het hiervoor genoemde beginsel. Dit is daarom opgelost met het Costa/ENEL-arrest.
Wanneer het EU-recht voorrang heeft verkregen, veranderen de verhoudingen tussen
het EU-recht en nationale constitutionele recht. Het Duitse constitutionele hof was niet blij
met dat het EU-verdrag zich niet bezighield met fundamentele beginselen. Bovendien is de
Duitse Grondwet voor hen de allerhoogste rechtsbron. Dit bots met het Costa/ENEL-arrest,
omdat daarin bepaald werd dat het EU-recht voor alle lidstaten het hoogste recht is. Zonder
fundamentele beginselen in het EU-recht kan de HvJ ze ook niet beschermen, ook al is er wel
een primaat. In de praktijk zag je bijvoorbeeld dat Portugal geen wetgeving had over
kinderarbeid; zij importeerde kleding gemaakt door kinderen en Duitsland wilde dit niet. De
EU oordeelde dat zij dit niet mochten weigeren, omdat er vrije handel geldt, ook al is het een
schending van een nationale fundamentele regel.
1
, De Solange I uitspraak nuanceert het primaat van het EU-recht. De Duitse Grondwet
zou boven het EU-recht gaan. Zo zie je dat het recht net een spel is met tegenzetten. Het
probleem volgens Duitsland is dat de EU geen catalogus kent met grondrechten én dat de EU
geen democratisch verkozen parlement heeft. Zonder die voorbehouden, zonder equivalente
bescherming, zal de Duitse rechter toetsen. Hiermee opent de rechter een
interpretatiebevoegdheid: allereerst mag de nationale rechter toetsen of er een vergelijking is
tussen het gemeenschapsrecht en de nationale regelgeving en ten tweede mag de Duitse
rechter vervolgens ook nog inhoudelijk toetsen.
Het EVRM en het Handvest hebben elk hun eigen, bijna identieke, bepalingen over de
werking van de grondrechtenbescherming. Het EU-Handvest, art. 53, benoemt wel dat andere
verdragen in acht genomen moeten worden, maar maakt niet duidelijk wat de verhouding is.
Het HvJ maakte in de Melloni uitspraak duidelijk dat de EU-fundamentele rechten voorgaan
bij botsing, want de eenheid en werking van het recht van de Unie mogen niet in het gedrang
komen. Daarmee lijkt de EU meer waarde toe te kennen aan economische wetgeving dan
mensenrechten.
Werkgroepaantekeningen
Het artikel van N.W. Barber, What is constitional ideology, geeft de toon voor de master,
omdat het gaat over constitutionele ideologieën. Daar word je constant mee geconfronteerd.
Je moet gevoelig worden voor mode-onderwerpen binnen het staats- en bestuursrecht; wat
zijn de posities in het debat.
In het hoorcollege is Simmenthal niet aan bod gekomen. Het is echter wel een
belangrijk arrest, omdat het een opdracht bevat voor rechters. Ook nationale lagere rechters
kunnen zich buigen over de toepassing van het EU-recht.
Alter is een jurist en politicoloog. De Solange-uitspraken waren 50 jaar oud en dus een
moment om op te reflecteren. De eerste uitspraak is anders dan de tweede. Het verschil zit
hem in dat de eerste uitspraak gaat over het Duitse hof de capaciteit claimt als de EU geen
bescherming kan bieden. Solange 2 is terughoudender en andersom: zolang de EU
bescherming kan bieden, zal het Duitse hof niet toetsen. Maar je zegt dat het Duitse hof
alsnog, in het geval dat er geen EU-bescherming is van de fundamentele rechten, zal toetsen.
Voorbeeld: Zolang ChatGPT bestaat, zullen er geen schriftelijke tentamens gegeven worden.
Of andersom: Zolang je geen ChatGPT gebruikt, zullen er geen mondelinge tentamens
worden afgenomen. Het machtsgebruik blijft top-down. De methode is die van de wortel-
stok-aanpak, waarbij je assertief bent met de stok om het EU-recht ontoepasbaar te verklaren.
De wortel die je voorhoudt is het versterken van juridische plichten binnen de EU. Alter voegt
bij de Solange-uitspraken ook de Lisabon-Utreil toe: Dit ging over het Lissabon verdrag dat
competenties van de lidstaten overdroeg aan de EU, waarna de EU deze competenties breder
interpreteert dan de lidstaten bedoeld zouden hebben. De ECB zou geld blijven drukken,
waardoor de rentes laag bleven om te economie te redden maar had die competentie niet.
Alter is ook tegen het neoliberalisme, omdat het kapitalistische systeem een gevaar zou zijn
voor de democratie. Ben je het eens met het Solange-methode; is het niet te plat? Gooit ze niet
alles op een hoop door de Solange-uitspraken te combineren met anderen?
Italië heeft een jaar eerder een vergelijkbare uitspraak geleverd. Het is een vervolg op
Costa/ENEL, want er werd erkend dat er wel voorrang bestaat op gewone wetgeving maar
niet op de fundamentele beginselen. Er geleden beperkingen van de beperkingen. Art. 11 van
de Italiaanse Constitutie stelt dat beperkingen op de soevereiniteit toegestaan zijn. Frontini
stelt dat die beperkingen wel toegestaan zijn, maar dat is niet zonder limiet. Bepaalde dingen
2
rechtsorde
Hoorcollege & werkgroepaantekeningen
Week 1
Hoorcollege
Het EU-recht kun je beschouwen als een resultaat van de Europese integratie. Het EU-recht
als feit, gevolg of einddoel is het object van integratie. Weiler is daarbij de belangrijkste EU-
recht jurist. Daarnaast kun je het EU-recht begrijpen als actor, want dat recht functioneert ook
als stimulans voor verdere EU-integratie. Costa/ENEL kunnen indelen tussen de twee, is een
voor de hand liggende vraag: past het arrest bij het EU-recht als actor of als feit.
Rechtswetenschappen gaat ook over macht. (Rechts)wetenschappers zijn bezig met
zoeken naar kennis en waarheid. Anders dan in de politicologie en geschiedkunde is het recht
altijd al gekoppeld aan de wetenschap. De glossatoren gingen op zoek naar het recht.
Rechtswetenschappers zijn, naast medische wetenschappers, als geen ander verbonden met
het dagelijkse bestuur. Het uitoefenen van rechtswetenschap is het uitoefenen van macht,
omdat de gebruikers ervan (rechters, advocaten en OVJ’s) het gebruiken in de praktijk.
Tommaso Pavone schreef het boek Ghostwriters. Rechtswetenschappers werken
achter de schermen om de juiste zaak te gebruiken om tot een bepaald doel te komen. Kijk
maar naar Urgenda. In de zaak Van Gend en Loos werd overwogen dat het EU-recht directe
doorwerking kent op het nationaal recht. Maar ook grote bedrijven helpen eraan mee door te
financieren, omdat het voor hen financieel goed uitpakt. Het idee dat de EU er voor de
burgers was in het begin, is eigenlijk wat achterhaald omdat het uit echt gericht was op het
openen van grenzen voor de handel. Hierin zie je hoe belangrijk het kapitalisme/neo-
liberalisme is. Het recht is een narratief.
Het gekke aan de rol van het HvJEU is dat zij hebben bepaald dat het EU voorrang
heeft boven nationaal recht en directe werking heeft. Dat staat namelijk niet in het verdrag.
Als het er niet in staat, dan is de uitspraak eigenlijk strijdig met het verdrag zelf. Dit werd
opgelost door het verdrag neer te zetten als een oprichtingsdocument en door te overwegen
dat de geest, de bewoordingen en de inhoud van het verdrag leidend zijn.
Costa/ENEL bepaald dat het Verdrag voorrang heeft boven nationale wetgeving. Maar
in ons positieve recht geldt het beginsel van de nieuwe wet gaat boven een oude. Als een
wetgever een nieuwe wet maakt, dan zou hij het EU-recht buiten werking kunnen stellen met
het hiervoor genoemde beginsel. Dit is daarom opgelost met het Costa/ENEL-arrest.
Wanneer het EU-recht voorrang heeft verkregen, veranderen de verhoudingen tussen
het EU-recht en nationale constitutionele recht. Het Duitse constitutionele hof was niet blij
met dat het EU-verdrag zich niet bezighield met fundamentele beginselen. Bovendien is de
Duitse Grondwet voor hen de allerhoogste rechtsbron. Dit bots met het Costa/ENEL-arrest,
omdat daarin bepaald werd dat het EU-recht voor alle lidstaten het hoogste recht is. Zonder
fundamentele beginselen in het EU-recht kan de HvJ ze ook niet beschermen, ook al is er wel
een primaat. In de praktijk zag je bijvoorbeeld dat Portugal geen wetgeving had over
kinderarbeid; zij importeerde kleding gemaakt door kinderen en Duitsland wilde dit niet. De
EU oordeelde dat zij dit niet mochten weigeren, omdat er vrije handel geldt, ook al is het een
schending van een nationale fundamentele regel.
1
, De Solange I uitspraak nuanceert het primaat van het EU-recht. De Duitse Grondwet
zou boven het EU-recht gaan. Zo zie je dat het recht net een spel is met tegenzetten. Het
probleem volgens Duitsland is dat de EU geen catalogus kent met grondrechten én dat de EU
geen democratisch verkozen parlement heeft. Zonder die voorbehouden, zonder equivalente
bescherming, zal de Duitse rechter toetsen. Hiermee opent de rechter een
interpretatiebevoegdheid: allereerst mag de nationale rechter toetsen of er een vergelijking is
tussen het gemeenschapsrecht en de nationale regelgeving en ten tweede mag de Duitse
rechter vervolgens ook nog inhoudelijk toetsen.
Het EVRM en het Handvest hebben elk hun eigen, bijna identieke, bepalingen over de
werking van de grondrechtenbescherming. Het EU-Handvest, art. 53, benoemt wel dat andere
verdragen in acht genomen moeten worden, maar maakt niet duidelijk wat de verhouding is.
Het HvJ maakte in de Melloni uitspraak duidelijk dat de EU-fundamentele rechten voorgaan
bij botsing, want de eenheid en werking van het recht van de Unie mogen niet in het gedrang
komen. Daarmee lijkt de EU meer waarde toe te kennen aan economische wetgeving dan
mensenrechten.
Werkgroepaantekeningen
Het artikel van N.W. Barber, What is constitional ideology, geeft de toon voor de master,
omdat het gaat over constitutionele ideologieën. Daar word je constant mee geconfronteerd.
Je moet gevoelig worden voor mode-onderwerpen binnen het staats- en bestuursrecht; wat
zijn de posities in het debat.
In het hoorcollege is Simmenthal niet aan bod gekomen. Het is echter wel een
belangrijk arrest, omdat het een opdracht bevat voor rechters. Ook nationale lagere rechters
kunnen zich buigen over de toepassing van het EU-recht.
Alter is een jurist en politicoloog. De Solange-uitspraken waren 50 jaar oud en dus een
moment om op te reflecteren. De eerste uitspraak is anders dan de tweede. Het verschil zit
hem in dat de eerste uitspraak gaat over het Duitse hof de capaciteit claimt als de EU geen
bescherming kan bieden. Solange 2 is terughoudender en andersom: zolang de EU
bescherming kan bieden, zal het Duitse hof niet toetsen. Maar je zegt dat het Duitse hof
alsnog, in het geval dat er geen EU-bescherming is van de fundamentele rechten, zal toetsen.
Voorbeeld: Zolang ChatGPT bestaat, zullen er geen schriftelijke tentamens gegeven worden.
Of andersom: Zolang je geen ChatGPT gebruikt, zullen er geen mondelinge tentamens
worden afgenomen. Het machtsgebruik blijft top-down. De methode is die van de wortel-
stok-aanpak, waarbij je assertief bent met de stok om het EU-recht ontoepasbaar te verklaren.
De wortel die je voorhoudt is het versterken van juridische plichten binnen de EU. Alter voegt
bij de Solange-uitspraken ook de Lisabon-Utreil toe: Dit ging over het Lissabon verdrag dat
competenties van de lidstaten overdroeg aan de EU, waarna de EU deze competenties breder
interpreteert dan de lidstaten bedoeld zouden hebben. De ECB zou geld blijven drukken,
waardoor de rentes laag bleven om te economie te redden maar had die competentie niet.
Alter is ook tegen het neoliberalisme, omdat het kapitalistische systeem een gevaar zou zijn
voor de democratie. Ben je het eens met het Solange-methode; is het niet te plat? Gooit ze niet
alles op een hoop door de Solange-uitspraken te combineren met anderen?
Italië heeft een jaar eerder een vergelijkbare uitspraak geleverd. Het is een vervolg op
Costa/ENEL, want er werd erkend dat er wel voorrang bestaat op gewone wetgeving maar
niet op de fundamentele beginselen. Er geleden beperkingen van de beperkingen. Art. 11 van
de Italiaanse Constitutie stelt dat beperkingen op de soevereiniteit toegestaan zijn. Frontini
stelt dat die beperkingen wel toegestaan zijn, maar dat is niet zonder limiet. Bepaalde dingen
2
