Hoorcollege aantekeningen Krijgsmacht en Staatsrecht

Krijgsmacht & Staatsrecht

Week 1
Staatsrecht regelt de inrichting van de Staat. Krijgsmacht regelt de relatie van de
strijdkrachten. Uit het staatsrecht vloeit de functionele wetgeving voort die belangrijk is
voor de krijgsmacht. Dit vak verschaft inzicht in hoe de strijdkrachten worden ingezet,
met een focus op gezag en bevoegdheden.
Als je ergens mee bezig bent zul je dat bewust vaker erkennen. Stel je krijgt een
college over dure tassen of Ferrari ’s, dan zul je die in het straatbeeld vaker opmerken.
Hetzelfde geldt dus voor krijgsmachtrechtelijke vraagstukken.
Deze week kijken we naar de rol en functie van de krijgsmacht in een
democratische rechtsstaat, mede vanuit het perspectief van de theoretische bronnen van
legitimiteit. Hoofdvraag is: wanneer het besluit van de staat om militair geweld in te
zetten legitiem te noemen? Het besluit om een krijgsmacht in te zetten is een van de meest
heftige besluiten die een staat kan nemen, omdat je de levens van je eigen inwoners kan
inzetten; maar ook als wij aan een vredesmissie meedoen in Oekraïne, dan raak je in
confrontatie met Rusland wat een existentiële dreiging voor Nederland kan impliceren.
Staatsrecht bestaat uit gestalte politiek-filosofische ideeën. Je moet dus leren waar
die ideeën vandaan komen, zodat je het ook kunt evalueren. Als jurist moet je wellicht
adviseren en stel dat het recht dat onderbepaald is, dan kunnen de achterliggende
principes helpen om het recht weer te bepalen. Dat heet ‘statecraft’: hoe moet de nieuwe
orde eruitzien? Er ontstaat een nieuwe wereldorde en dus zul je wellicht de staat opnieuw
moeten inrichten.
Hobbes theorie stelt de macht van de koning ter vragen, en is daarmee modern. Hij
is ook positivistisch, omdat hij empirisch kijkt en niet de ideeënwereld van Plato of iets
anders metafysisch gebruikt. Bovendien is zijn theorie vrij eenvoudig. Hij schreef in de
tijd van de Britse burgeroorlog en in een tijd van godsdienstoorlogen. Om de
natuurtoestand, die gevaarlijk is voor veiligheid, op te lossen, zouden mensen een
leviathan, de soeverein, in kunnen stellen. Het doel van die leviathan is om de mensen
veilig te stellen. Hij kan niet doen en laten wat hij wil, maar representeert het volk. De
soeverein is een functionaris die dus werkt voor het volk. Zijn werk zou nog steeds
relevant zijn, omdat de wereld laat zien dat mensen nog steeds kunnen terugkeren naar de
natuurtoestand als de orde instort. In de Nederlandse constitutie is niet expliciet geregeld
dat het doel van de staat het beschermen van veiligheid is. Hobbes legt enigszins de basis


1

, voor onze democratische rechtsstaat, maar denkt nog wel extreem over zijn functionaris,
wat het wat tegenspreekt.
Ook Locke schrijft in een tijd van de Engelse burgeroorlog en godsdienstoorlogen.
Net als Hobbes gaat hij tevens uit van een natuurtoestand, maar zijn denken gaat ook over
zoveel mogelijk welvaart creëren voor elkaar. Omdat er echter geen rechter is, kan er een
oorlogsstaat ontstaan: je hebt dan het recht nodig om de onvervreemdbare rechten van de
natuurtoestand in acht te houden. Anders dan Hobbes stelt Locke dat de Leviathan zich
wél moet houden aan bepaalde regels. Hij moet zich aan de instemming en rechten van
burgers houden. Die instemming kan tevens worden teruggenomen en ook vindt Locke
dat er een parlement moet zijn die de regels handhaaft; hier begint het idee van checks
and balances te ontstaan. Daarnaast vind Locke tolerantie belangrijk als oplossing voor
die godsdienstenoorlogen. Zijn invloed is gigantisch geweest en zie je ook terug in het
denken van Montesquieu over de trias politica, of in de Onafhankelijkheidsverklaring van
de Founding Father van de VS. Ook heeft Nederland invloed gehad op Locke, via de Akte
van Verlatingen, waardoor de Onafhankelijkheidsverklaring weer is geïnspireerd.
Rousseau is heel positief over de mens in de natuurtoestand maar negatief over de
moderne samenleving. Het probleem waar hij op inhaakt is dat mensen in kleine
gemeenschappen leven en naar elkaar omkijken en dat dit in de moderne tijd verloren is
geraakt. Hij ziet ook dat macht en recht op hetzelfde lijken neer te komen, maar wil dit uit
elkaar trekken: hij wil een nieuwe basis die teruggaat naar vrijheid. Anders dan bij Locke,
waarbij vrijheid meer draait om het individu, gaat het bij Rousseau om bestuurlijke
vrijheid die de algemene wil van de mensen wil representeren. De oplossing is dan het
sociale contract waar we terugkeren naar het paradijs door politiek te bedrijven. Hij
hanteert ook het begrip soeverein, maar iedereen van het volk is de soeverein. Nederlands
staatsrecht kent dit begrip van soeverein niet. Dit komt omdat wij een meer evolutionaire
samenstelling kennen samen met meer Noord-Europese landen, terwijl Zuid-Europese
landen dat wel kennen. Volgens Rousseau zou iedereen zich ook aan de soeverein willen
toeleggen, omdat iedereen deel uitmaakt van de soeverein. Het verschil in Locke en
Rousseau zie je terug in het stikstofprobleem: het eigendomsrecht voor Locke is
belangrijk en dus is het uitkopen van boeren not done, terwijl het bij Rousseau draait om
de algemene wil waardoor het uitkopen van boeren eigenlijk tot weinig tegenspraak zou
moeten leiden, omdat het redden van het klimaat in het algemeen belang is. In Nederland
draait het dus eigenlijk meer over particuliere belangen, en lijkt dus meer Lockeiaans. De
invloed van Rousseau zie je terug in de Verklaring van de rechten van de mens en de
burger in de Franse Revolutie. Ook heeft hij een kritische houding tegenover het recht die
je ook later terugvindt in Freud, Nietzsche en Marx.
Er zijn dus drie smaken voor het sociale contract. Bij Hobbes is de natuurtoestand
het probleem, terwijl bij Rousseau de verdeling van eigendom eigenlijk het probleem is.
2