2019-2020
Samenvatting
gedragsbiologie
Bundel van hoorcolleges en blokboek
Door Nicole (studente BMW)
,Inhoudsopgave
Ethologie.................................................................................................................................................. 4
4 why’s van Tinbergen ......................................................................................................................... 4
Evolutie ................................................................................................................................................ 4
Zintuigen .................................................................................................................................................. 5
Gezichtsvermogen ............................................................................................................................... 5
Mechanische zintuigen ........................................................................................................................ 6
Chemische zintuigen ........................................................................................................................... 6
Elektrisch zintuig.................................................................................................................................. 7
Magnetisch zintuig .............................................................................................................................. 7
Onderzoek naar zintuigen ................................................................................................................... 7
Stimuli en directe veroorzaking van gedrag ............................................................................................ 9
Heterogene stimulussummatie ......................................................................................................... 10
Supernormale stimulus ..................................................................................................................... 10
Gestalt ............................................................................................................................................... 10
Sturende stimuli ................................................................................................................................ 10
Motivatie ............................................................................................................................................... 10
Motivatiemodellen ............................................................................................................................ 11
Energiemodel van Lorenz .............................................................................................................. 11
Het normwaardemodel (homeostase/allostase) .......................................................................... 11
Factoren die de motivatie beïnvloeden ............................................................................................ 12
Biologische klok ............................................................................................................................. 13
Motivationele systemen en gedragsketens ...................................................................................... 14
Slaap en rustgedrag ....................................................................................................................... 15
Verzorgend gedrag ........................................................................................................................ 16
Voedselverwervingsgedrag ........................................................................................................... 16
Uitscheidingsgedrag ...................................................................................................................... 16
Voortplantingsgedrag .................................................................................................................... 17
Temperatuurregulatie ................................................................................................................... 19
Predatorvermijdingsgedrag ........................................................................................................... 21
Exploratief gedrag ......................................................................................................................... 22
Spelgedrag ..................................................................................................................................... 22
Ziekte- en pijngedrag ..................................................................................................................... 22
Honger en verzadigingscentrum van de mens .............................................................................. 23
Dorst bij ratten .............................................................................................................................. 24
Interactie tussen gedragssystemen................................................................................................... 26
1
, Hiërarchie motivationele systemen .............................................................................................. 26
Ritualisatie en communicatie ................................................................................................................ 28
Ritualisatie ......................................................................................................................................... 28
Communicatie ................................................................................................................................... 30
Mindreader.................................................................................................................................... 31
Stress ..................................................................................................................................................... 32
Stressoren.......................................................................................................................................... 33
Fysiologische stress respons (SAM-as en HPA-as)............................................................................. 33
SAM-as (hypothalamus-sympathisch zenuwstelsel-bijniermerg) ................................................. 34
HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnierschors) ........................................................................... 35
Chronische stress............................................................................................................................... 36
Oorsprong en reactie van chronische stress ................................................................................. 36
Gedragseffecten en subjectieve gevoelens ten gevolge van chronische stress ........................... 37
Het meten van stress..................................................................................................................... 37
Winner-loser effect ........................................................................................................................... 38
Gedragsmatige reacties (coping gedrag)........................................................................................... 38
Fysiologische reacties .................................................................................................................... 38
Persoonlijkheden ................................................................................................................................... 39
Persoonlijkheden bij mensen ............................................................................................................ 39
Ontwikkeling van coping typen en persoonlijkheid .......................................................................... 40
Welzijn ................................................................................................................................................... 40
Het meten van dierlijk welzijn ........................................................................................................... 40
Agressief gedrag .................................................................................................................................... 41
Humane agressie ............................................................................................................................... 42
Dominante agressie bij mensen .................................................................................................... 43
Territoriale agressie bij mensen .................................................................................................... 43
Oorzaken agressie ......................................................................................................................... 44
Ontwikkeling van gedrag en leerprocessen .......................................................................................... 45
Leerprocessen ................................................................................................................................... 46
Klassiek leren ................................................................................................................................. 47
Operant leren ................................................................................................................................ 48
Nestvlieders ....................................................................................................................................... 49
Nestblijvers ........................................................................................................................................ 50
Geheugen .......................................................................................................................................... 50
Emotie ................................................................................................................................................... 51
Positieve emoties .............................................................................................................................. 52
2
, Liking.............................................................................................................................................. 53
Wanting ......................................................................................................................................... 53
Negatieve emoties............................................................................................................................. 54
Verslaving .......................................................................................................................................... 55
Cocaïne .......................................................................................................................................... 55
Cannabis, opiaten en alcohol ........................................................................................................ 56
Nicotine ......................................................................................................................................... 56
Epigenetische effecten ...................................................................................................................... 57
Cognitieve effecten ............................................................................................................................... 58
Sociale organisatie................................................................................................................................. 59
De ruimtelijke spreiding van individuen............................................................................................ 59
Samenlevingsvormen ........................................................................................................................ 59
Organisatievormen ........................................................................................................................ 60
Dominantie (sociale rangorde) .......................................................................................................... 60
3
,Ethologie
De ethologie wordt ook wel aangeduid met de term gedragsbiologie. Elk dier vertoont gedrag. Dit is
een patroon van verschillende acties, waarmee het organisme zichzelf handhaaft en homeostase
bereikt.
Een gedragsproces bestaat uit drie delen:
• Sign stimulus of prikkel → Organismen hebben zintuigen waarmee informatie uit de
omgeving opgevangen kan worden. Als deze informatie gedrag uitlokt, dan is er sprake van
een deblokkerende stimulus of sign stimulus.
• Informatie verwerking en integratie → De binnengekomen prikkels worden verwerkt in het
centrale zenuwstelsel, gevolgd door beslissingen voor acties. Dit wordt beïnvloed door
motivationele gedragssystemen.
• Acties of handelingen → Het organisme reageert door middel van uitvoerende organen zoals
klieren en spieren.
4 why’s van Tinbergen
De 4 why’s van Tinbergen helpen bij het bestuderen van gedrag:
1. Oorzaak → Waarom wordt dit gedrag vertoond (stimulus)? Het mechanisme als antwoord
op hoe het gedrag tot stand komt (hersenen en spieren).
2. Ontwikkeling en leren → Hoe het gedrag gedurende de levensjaren tot stand komt.
3. Functie → Biologische betekenis, aanpassingswaarde of adaptieve betekenis van het gedrag
(nut in de zin van de overlevingswaarde).
4. Evolutionaire oorsprong → Als antwoord hoe het gedrag zich in de loop van de evolutie
ontwikkeld heeft.
De eerste twee why vragen (1 en 2) zijn proximate vragen en de laatste twee why vragen (3 en 4) zijn
ultimate vragen:
• Proximate vragen → Directe oorzaken van de vorming van het gedrag.
• Ultimate vragen → Hoe evolutionaire krachten het gedrag gevormd hebben in de loop van
de tijd.
Evolutie
Darwin’s evolutietheorie kent drie elementen:
• Genetische variatie → Gedragsverschillen tussen individuen van dezelfde soort.
• Erfelijkheid → De verschillen zijn genetisch.
• Reproductiviteit → Individu met het gedrag dat het beste is aangepast aan de omgeving,
produceert meer nakomelingen die overleven tot adulten.
Gedrag heeft vaak ook negatieve gevolgen. Er vindt evolutionair een kosten-baten analyse plaats.
Zijn de baten (meer nakomelingen als gevolg van het gedrag) groter dan de kosten (minder
nakomelingen door het gedrag) dan zal zo’n gedrag zich handhaven doordat er meer nakomelingen
zijn.
4
, Zintuigen
Er zijn verschillen typen zintuigen/receptoren:
• Proprioreceptoren → Zintuigen in de spieren en pezen die de spierspanning meten en
doorgeven aan de kleine hersenen (cerebellum) die uiteindelijk zorgt voor de coördinatie.
• Interoreceptor → Meten stimuli van binnenuit (lichaam).
• Exteroreceptor → Meten stimuli van buitenaf (omgeving), deze zijn onder te verdelen in:
➢ Optisch → Zicht.
➢ Mechanisch → Oren, evenwicht en voelen.
➢ Chemisch → Ruiken en proeven.
➢ Elektrisch → Elektrisch velden waarnemen (komt niet voor bij mensen).
➢ Magnetisch → Magnetische velden waarnemen.
Gezichtsvermogen
Door de evolutie heen, zijn er verschillende soorten ogen ontwikkeld:
• Oogvlek (eencelligen) → Clustering van lichtgevoelige cellen.
• Oogbeker (slakken) → Clustering van lichtgevoelige cellen in een holte in de oogkas.
• Ooglens (inktvissen en mensen) → Clustering van lichtgevoelige cellen in een holte in de
oogkas met een lens waardoor het licht geconvergeerd wordt en een iris.
➢ Inktvis → De lens kan zich verplaatsen.
➢ Mensen → De lens kan afgeplat worden of boller worden (accommoderen).
• Facetogen → Bestaan uit vele ommatida (lensoogjes), zeer effectief in detectie van beweging
(vliegen en bijen).
Figuur 1 Overzicht evolutie van het oog.
Naast de vorm en het oplossend vermogen van ogen, kan ook de spectrale gevoeligheid verschillen
van soort tot soort. Zo kunnen bijen bijvoorbeeld geen rood licht zien, maar wel UV-licht.
5
Samenvatting
gedragsbiologie
Bundel van hoorcolleges en blokboek
Door Nicole (studente BMW)
,Inhoudsopgave
Ethologie.................................................................................................................................................. 4
4 why’s van Tinbergen ......................................................................................................................... 4
Evolutie ................................................................................................................................................ 4
Zintuigen .................................................................................................................................................. 5
Gezichtsvermogen ............................................................................................................................... 5
Mechanische zintuigen ........................................................................................................................ 6
Chemische zintuigen ........................................................................................................................... 6
Elektrisch zintuig.................................................................................................................................. 7
Magnetisch zintuig .............................................................................................................................. 7
Onderzoek naar zintuigen ................................................................................................................... 7
Stimuli en directe veroorzaking van gedrag ............................................................................................ 9
Heterogene stimulussummatie ......................................................................................................... 10
Supernormale stimulus ..................................................................................................................... 10
Gestalt ............................................................................................................................................... 10
Sturende stimuli ................................................................................................................................ 10
Motivatie ............................................................................................................................................... 10
Motivatiemodellen ............................................................................................................................ 11
Energiemodel van Lorenz .............................................................................................................. 11
Het normwaardemodel (homeostase/allostase) .......................................................................... 11
Factoren die de motivatie beïnvloeden ............................................................................................ 12
Biologische klok ............................................................................................................................. 13
Motivationele systemen en gedragsketens ...................................................................................... 14
Slaap en rustgedrag ....................................................................................................................... 15
Verzorgend gedrag ........................................................................................................................ 16
Voedselverwervingsgedrag ........................................................................................................... 16
Uitscheidingsgedrag ...................................................................................................................... 16
Voortplantingsgedrag .................................................................................................................... 17
Temperatuurregulatie ................................................................................................................... 19
Predatorvermijdingsgedrag ........................................................................................................... 21
Exploratief gedrag ......................................................................................................................... 22
Spelgedrag ..................................................................................................................................... 22
Ziekte- en pijngedrag ..................................................................................................................... 22
Honger en verzadigingscentrum van de mens .............................................................................. 23
Dorst bij ratten .............................................................................................................................. 24
Interactie tussen gedragssystemen................................................................................................... 26
1
, Hiërarchie motivationele systemen .............................................................................................. 26
Ritualisatie en communicatie ................................................................................................................ 28
Ritualisatie ......................................................................................................................................... 28
Communicatie ................................................................................................................................... 30
Mindreader.................................................................................................................................... 31
Stress ..................................................................................................................................................... 32
Stressoren.......................................................................................................................................... 33
Fysiologische stress respons (SAM-as en HPA-as)............................................................................. 33
SAM-as (hypothalamus-sympathisch zenuwstelsel-bijniermerg) ................................................. 34
HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnierschors) ........................................................................... 35
Chronische stress............................................................................................................................... 36
Oorsprong en reactie van chronische stress ................................................................................. 36
Gedragseffecten en subjectieve gevoelens ten gevolge van chronische stress ........................... 37
Het meten van stress..................................................................................................................... 37
Winner-loser effect ........................................................................................................................... 38
Gedragsmatige reacties (coping gedrag)........................................................................................... 38
Fysiologische reacties .................................................................................................................... 38
Persoonlijkheden ................................................................................................................................... 39
Persoonlijkheden bij mensen ............................................................................................................ 39
Ontwikkeling van coping typen en persoonlijkheid .......................................................................... 40
Welzijn ................................................................................................................................................... 40
Het meten van dierlijk welzijn ........................................................................................................... 40
Agressief gedrag .................................................................................................................................... 41
Humane agressie ............................................................................................................................... 42
Dominante agressie bij mensen .................................................................................................... 43
Territoriale agressie bij mensen .................................................................................................... 43
Oorzaken agressie ......................................................................................................................... 44
Ontwikkeling van gedrag en leerprocessen .......................................................................................... 45
Leerprocessen ................................................................................................................................... 46
Klassiek leren ................................................................................................................................. 47
Operant leren ................................................................................................................................ 48
Nestvlieders ....................................................................................................................................... 49
Nestblijvers ........................................................................................................................................ 50
Geheugen .......................................................................................................................................... 50
Emotie ................................................................................................................................................... 51
Positieve emoties .............................................................................................................................. 52
2
, Liking.............................................................................................................................................. 53
Wanting ......................................................................................................................................... 53
Negatieve emoties............................................................................................................................. 54
Verslaving .......................................................................................................................................... 55
Cocaïne .......................................................................................................................................... 55
Cannabis, opiaten en alcohol ........................................................................................................ 56
Nicotine ......................................................................................................................................... 56
Epigenetische effecten ...................................................................................................................... 57
Cognitieve effecten ............................................................................................................................... 58
Sociale organisatie................................................................................................................................. 59
De ruimtelijke spreiding van individuen............................................................................................ 59
Samenlevingsvormen ........................................................................................................................ 59
Organisatievormen ........................................................................................................................ 60
Dominantie (sociale rangorde) .......................................................................................................... 60
3
,Ethologie
De ethologie wordt ook wel aangeduid met de term gedragsbiologie. Elk dier vertoont gedrag. Dit is
een patroon van verschillende acties, waarmee het organisme zichzelf handhaaft en homeostase
bereikt.
Een gedragsproces bestaat uit drie delen:
• Sign stimulus of prikkel → Organismen hebben zintuigen waarmee informatie uit de
omgeving opgevangen kan worden. Als deze informatie gedrag uitlokt, dan is er sprake van
een deblokkerende stimulus of sign stimulus.
• Informatie verwerking en integratie → De binnengekomen prikkels worden verwerkt in het
centrale zenuwstelsel, gevolgd door beslissingen voor acties. Dit wordt beïnvloed door
motivationele gedragssystemen.
• Acties of handelingen → Het organisme reageert door middel van uitvoerende organen zoals
klieren en spieren.
4 why’s van Tinbergen
De 4 why’s van Tinbergen helpen bij het bestuderen van gedrag:
1. Oorzaak → Waarom wordt dit gedrag vertoond (stimulus)? Het mechanisme als antwoord
op hoe het gedrag tot stand komt (hersenen en spieren).
2. Ontwikkeling en leren → Hoe het gedrag gedurende de levensjaren tot stand komt.
3. Functie → Biologische betekenis, aanpassingswaarde of adaptieve betekenis van het gedrag
(nut in de zin van de overlevingswaarde).
4. Evolutionaire oorsprong → Als antwoord hoe het gedrag zich in de loop van de evolutie
ontwikkeld heeft.
De eerste twee why vragen (1 en 2) zijn proximate vragen en de laatste twee why vragen (3 en 4) zijn
ultimate vragen:
• Proximate vragen → Directe oorzaken van de vorming van het gedrag.
• Ultimate vragen → Hoe evolutionaire krachten het gedrag gevormd hebben in de loop van
de tijd.
Evolutie
Darwin’s evolutietheorie kent drie elementen:
• Genetische variatie → Gedragsverschillen tussen individuen van dezelfde soort.
• Erfelijkheid → De verschillen zijn genetisch.
• Reproductiviteit → Individu met het gedrag dat het beste is aangepast aan de omgeving,
produceert meer nakomelingen die overleven tot adulten.
Gedrag heeft vaak ook negatieve gevolgen. Er vindt evolutionair een kosten-baten analyse plaats.
Zijn de baten (meer nakomelingen als gevolg van het gedrag) groter dan de kosten (minder
nakomelingen door het gedrag) dan zal zo’n gedrag zich handhaven doordat er meer nakomelingen
zijn.
4
, Zintuigen
Er zijn verschillen typen zintuigen/receptoren:
• Proprioreceptoren → Zintuigen in de spieren en pezen die de spierspanning meten en
doorgeven aan de kleine hersenen (cerebellum) die uiteindelijk zorgt voor de coördinatie.
• Interoreceptor → Meten stimuli van binnenuit (lichaam).
• Exteroreceptor → Meten stimuli van buitenaf (omgeving), deze zijn onder te verdelen in:
➢ Optisch → Zicht.
➢ Mechanisch → Oren, evenwicht en voelen.
➢ Chemisch → Ruiken en proeven.
➢ Elektrisch → Elektrisch velden waarnemen (komt niet voor bij mensen).
➢ Magnetisch → Magnetische velden waarnemen.
Gezichtsvermogen
Door de evolutie heen, zijn er verschillende soorten ogen ontwikkeld:
• Oogvlek (eencelligen) → Clustering van lichtgevoelige cellen.
• Oogbeker (slakken) → Clustering van lichtgevoelige cellen in een holte in de oogkas.
• Ooglens (inktvissen en mensen) → Clustering van lichtgevoelige cellen in een holte in de
oogkas met een lens waardoor het licht geconvergeerd wordt en een iris.
➢ Inktvis → De lens kan zich verplaatsen.
➢ Mensen → De lens kan afgeplat worden of boller worden (accommoderen).
• Facetogen → Bestaan uit vele ommatida (lensoogjes), zeer effectief in detectie van beweging
(vliegen en bijen).
Figuur 1 Overzicht evolutie van het oog.
Naast de vorm en het oplossend vermogen van ogen, kan ook de spectrale gevoeligheid verschillen
van soort tot soort. Zo kunnen bijen bijvoorbeeld geen rood licht zien, maar wel UV-licht.
5
