INLEIDING: wat is criminaliteit en wat is criminologie? – College 1
Criminologie = de studie van gedragingen & activiteiten die gecriminaliseerd zijn of als
schadelijk/deviant worden ervaren, de criminalisering, controle en preventie ervan en de andere
maatschappelijke reacties erop (Paoli)
Einddoel: schadebeperking voor dader, slachtoffer en maatschappij
• Mix van disciplines en van onderzoeksobjecten, alsook vanuit verschillende denkbeelden
Intrinsiek multi- en intra disciplinair
• Geen duidelijk materieel en formeel voorwerp
=> Sutherland: "the study of the process of law-making, law-breaking and law-enforcing"
→ Te brede definitie: criminologie is breder dan alleen criminaliteit
Garland: 2 grote projecten
- Het lombrosiaanse project = fundamenteel onderzoek naar de oorzaak van criminaliteit
- Gouvernementele project = de praktische aanpak van het strafrechtssysteem
ondersteunen (advies geven, concrete problemen aanpakken)
2 hoofdkenmerken:
- Empirisch discipline: strafrecht en morele discours
- Focus op criminaliteit
3 hoofdthema’s
1) Onderzoek naar daders, onveiligheid, hun oorzaken en gevolgen
2) Onderzoek naar de processen van benoeming, criminalisering en decriminalisering
3) Onderzoek naar het strafrechtsysteem, officiële en maatschappelijke reactie op criminaliteit
Hoofdstuk 1: Criminologie als 'een huis met vele kamers' – College 2
WAT IS CRIMINALITEIT?
Materieel voorwerp: onderwerp of studiematerie van de wetenschappelijke analyse
Formeel voorwerp: de methode en achterliggende theorie
Een discipline kan pas wetenschappelijk genoemd worden als het over een materieel EN formeel
voorwerp beschikt!
1. Het materiële voorwerp van de criminologie: 'criminaliteit'
Criminologie bestudeert criminaliteit en de reactie erop
1.1 'Criminaliteit' in wezen betwist? (= begrip dat onvermijdelijke eindeloze discussies met zich
meebrengt over het juiste gebruik en de juiste interpretatie)
Normatief: ‘criminologie’ wordt gebruikt binnen veel hedendaagse samenlevingen
als term om hun wantrouwen en afkeuring uit te drukken
➔ Nauwe verwevenheid tussen criminologie en normatieve kwesties (= het volgen van
een regel die buiten jezelf ligt: de plicht)
, Complexiteit: men moet juridische, criminologische, politieke en andere
maatschappelijke opvattingen over criminaliteit doorworstelen + morele
perspectieven en het beeld dat de media heeft over criminaliteit => moeilijk de kern
van zaken te zien
1.2 De legalistische definitie van criminaliteit, de beperkingen ervan en de constructivistische
reacties erop
Strafrechtelijke definities van criminaliteit stellen een “anker”
MAAR enkel op mechanische wijze
Criminaliteit = een daad of een nalatigheid die wordt beschouwd als een misdrijf dat wordt
bestraft via het strafrecht (basisdef.)
Beperkingen van strafrechterlijke definities van criminaliteit:
- Gaat niet dieper in op de ware aard van de criminaliteit
- Dynamisch: verschillen door de tijd
- Niet steeds duidelijk: een gedrag kan tegelijkertijd crimineel zijn EN in strijd met
civiel recht
- Verschillen tussen landen (vb: cannabis, prostitutie)
- Bestraffen gedragingen voordelig aan sociale vooruitgang
➔ Toch volgen meeste positivisten strafrechtelijke definities
Andere problemen met strafrechtelijke definities:
- Burgers of experten weten niet precies wat crimineel is (lijst blijft groeien)
- Volgens Stuntz omvat het strafrecht 2 verschillende onderdelen
o Een beperkt aantal kernmisdrijven
o Al het overige dat in het strafrecht is opgenomen
- Verschil tussen formele en daadwerkelijke criminalisering: law in the books → wat er
in het strafwetboek staat vs. law in the actions → wat er in de praktijk gebeurt
- Onmogelijkheid om het strafrecht op inhoudelijke wijze te definiëren
o Ashworth: strafrecht = “een verloren zaak vanuit principieel oogpunt”
o EHRM gebruikt enkel formele en procedurele bepalingen om het strafrecht
van het burgerlijk recht te onderscheiden
Constructivisme:
• “Criminaliteit” is het gevolg van de interactie tussen samenleving, “daders”, andere burgers,
media en vertegenwoordigers van het strafrechtssysteem
Criminologie kent geen ontologische realiteit: ligt niet aan basis strafrecht maar is
een product ervan
Postmodernisten vervallen in relativisme en nihilisme
• Twijfelen of we de waarheid wel kunnen weten => ze gaan ervan uit dat er geen grote
universele waarheden bestaan maar enkel kleine, persoonlijke waarheden: percepties
gevormd door iemands culturele en sociale achtergrond
Relativisme: geen aandacht geven aan gruwelijke dingen die gebeuren
Nihilisme: geen aandacht geven aan wat de mensen zeggen
, 1.3 Alternatieve definities en concepten
• Sellin: gevolg van conflicterende gedragsregels
• Schwendiger: schendingen van mensenrechten
• Hirschi en Gottfredson: daden van geweld of fraude die worden ondernomen uit
eigenbelang – een van de meest invloedrijke theorieën binnen de criminologische
wetenschap
Het begrip criminaliteit afschaffen?
• Veel criminologen vertrekken vanuit strafrechtelijke definities
• Vooral kritische criminologen pleiten voor de afschaffing van het criminaliteitsbegrip
o Voor Christie is criminaliteit een “geschil tussen aanwijsbare partijen”
• MAAR: ook sommige positivisten pleiten hiervoor
o Vb: Gottfredson ondersteunt “crime-free criminology”
• Zemiologen willen “criminaliteit” vervangen door “sociale schade”
o Greenfield en Paoli kiezen voor middenweg: strafrechtelijke definities + erkenning
centraliteit schade + pleidooi voor beleidsevaluatie
WAT IS CRIMINOLOGIE?
Klassieke indeling van wetenschapsdomeinen
Materieel voorwerp = studieobject
Wat is het studieobject van de criminologie?
• De fenomenen criminaliteit en onveiligheid
- De fenomenologie ervan (criminografie)
- De samenhang ervan met sociaal-structurele en individu-gebonden
kenmerken (etiologie)
• De benoemingsprocessen van criminaliteit
• De wijze waarop de samenleving tegen deze criminaliteit reageert via
preventie, misdaadbestrijding, bestraffing, nazorg en andere private reacties
- In de VS ook bekend als criminal justice studies
Problemen bij het materieel voorwerp:
• Definitie van criminaliteit is problematisch
• Vele criminologen bestuderen niet alleen statelijk gedefinieerde criminaliteit
De term “deviantie/afwijkend gedrag” is een alternatieve term
2. Het formele voorwerp van de criminologie
Formele voorwerp = de wijze waarop de wetenschap wordt bedreven: de methode en de
achterliggende theorie
Problemen bij het formeel voorwerp:
• Multi-/pluri- en/of interdisciplinaire benadering
o Pluri/multidisciplinair: inzichten en methoden uit diverse wetenschappen
o Interdisciplinair: volledige integratie van diverse disciplines
• MAAR interdisciplinariteit is moeilijk te realiseren
o “The criminologist does not exist who is an expert in all the disciplines which
converge in the study of crime.”
Dus geen echt bewijs van specifieke, zelfstandige discipline
, • Verschillende onderzoeksbenaderingen
• Verschillende ontologische en epistemologische uitgangspunten + verschillende
methodologieën
3. De criminologie als zelfstandig discipline
• Om een zelfstandig discipline te zijn, zou een wetenschap over een eigen materieel en
formeel voorwerp moeten beschikken
o Geen “eigen” epistemologische, conceptuele, operationele, en analytische
grondslagen, MAAR eclecticisme of echange tussen diverse wetenschappen
• Criminologie is pluri/multidisciplinair, maar zelden ook interdisciplinair
• Sellin → 'bastard science' => geen zelfstandig discipline omdat criminologie geen
specifiek eigen materieel voorwerp heeft
o Materieel voorwerp: onduidelijk
o Formeel voorwerp: verschillend
• Ondanks deze beperkingen vertoont ze toch tekenen van een zelfstandig discipline
o Universitaire opleidingen
o Verenigingen van onderzoekers
o Gespecialiseerde wetenschappelijke tijdschriften en fora
Hoofdstuk 2: inleiding tot de wetenschapsfilosofie
Een paradigma = een interpretatieschema, waarin onze opvattingen over de werkelijkheid, de
'wereld', de mens, en over de relatie menswereld, ingebed liggen
1. Assumpties over kennis
1.1 Ontologie: zijnsleer
= het vaststellen van de waarheid (de werkelijkheid)
• Visie op de mens
Determinisme/probabilisme vs. vrije wil: de onderzoeker gaat ervan uit dat de mens
een vrije wil heeft, dan wel gedetermineerd is
o Determinisme: alles gebeurt niet zomaar willekeurig, maar heeft een oorzaak
De delinquent is een rationeel vrij handelend wezen dat volledig verantwoordelijk is
voor zijn handelen en moet daarvoor ook gestraft worden – neoklassieke
benadering → ons rechtssysteem nog steeds gebouwd op deze visie (= vrije wil)
Psychologische en sociologische modellen ➔ mens is het resultaat van erfelijke en
omgevingsinvloeden en de manier waarop mensen zich gedragen is afhankelijk van
die invloeden (=determinisme)
• Vorm en aard van 'werkelijkheid'
Extern realiteitsgehalte van de wereld
Twee ontologische standpunten:
1. Objectivisme: er is slechts één realiteit of waarheid, die niet onder invloed is
van individuen → positivisten
2. Constructivisme: er bestaan meerdere realiteiten en waarheden: realiteit is
subjectief → actoren hebben cruciale rol in vormgeving realiteit
Vandaag mildere vorm van constructivisme ‘kritische realisme’ vaak gehanteerd
Criminologie = de studie van gedragingen & activiteiten die gecriminaliseerd zijn of als
schadelijk/deviant worden ervaren, de criminalisering, controle en preventie ervan en de andere
maatschappelijke reacties erop (Paoli)
Einddoel: schadebeperking voor dader, slachtoffer en maatschappij
• Mix van disciplines en van onderzoeksobjecten, alsook vanuit verschillende denkbeelden
Intrinsiek multi- en intra disciplinair
• Geen duidelijk materieel en formeel voorwerp
=> Sutherland: "the study of the process of law-making, law-breaking and law-enforcing"
→ Te brede definitie: criminologie is breder dan alleen criminaliteit
Garland: 2 grote projecten
- Het lombrosiaanse project = fundamenteel onderzoek naar de oorzaak van criminaliteit
- Gouvernementele project = de praktische aanpak van het strafrechtssysteem
ondersteunen (advies geven, concrete problemen aanpakken)
2 hoofdkenmerken:
- Empirisch discipline: strafrecht en morele discours
- Focus op criminaliteit
3 hoofdthema’s
1) Onderzoek naar daders, onveiligheid, hun oorzaken en gevolgen
2) Onderzoek naar de processen van benoeming, criminalisering en decriminalisering
3) Onderzoek naar het strafrechtsysteem, officiële en maatschappelijke reactie op criminaliteit
Hoofdstuk 1: Criminologie als 'een huis met vele kamers' – College 2
WAT IS CRIMINALITEIT?
Materieel voorwerp: onderwerp of studiematerie van de wetenschappelijke analyse
Formeel voorwerp: de methode en achterliggende theorie
Een discipline kan pas wetenschappelijk genoemd worden als het over een materieel EN formeel
voorwerp beschikt!
1. Het materiële voorwerp van de criminologie: 'criminaliteit'
Criminologie bestudeert criminaliteit en de reactie erop
1.1 'Criminaliteit' in wezen betwist? (= begrip dat onvermijdelijke eindeloze discussies met zich
meebrengt over het juiste gebruik en de juiste interpretatie)
Normatief: ‘criminologie’ wordt gebruikt binnen veel hedendaagse samenlevingen
als term om hun wantrouwen en afkeuring uit te drukken
➔ Nauwe verwevenheid tussen criminologie en normatieve kwesties (= het volgen van
een regel die buiten jezelf ligt: de plicht)
, Complexiteit: men moet juridische, criminologische, politieke en andere
maatschappelijke opvattingen over criminaliteit doorworstelen + morele
perspectieven en het beeld dat de media heeft over criminaliteit => moeilijk de kern
van zaken te zien
1.2 De legalistische definitie van criminaliteit, de beperkingen ervan en de constructivistische
reacties erop
Strafrechtelijke definities van criminaliteit stellen een “anker”
MAAR enkel op mechanische wijze
Criminaliteit = een daad of een nalatigheid die wordt beschouwd als een misdrijf dat wordt
bestraft via het strafrecht (basisdef.)
Beperkingen van strafrechterlijke definities van criminaliteit:
- Gaat niet dieper in op de ware aard van de criminaliteit
- Dynamisch: verschillen door de tijd
- Niet steeds duidelijk: een gedrag kan tegelijkertijd crimineel zijn EN in strijd met
civiel recht
- Verschillen tussen landen (vb: cannabis, prostitutie)
- Bestraffen gedragingen voordelig aan sociale vooruitgang
➔ Toch volgen meeste positivisten strafrechtelijke definities
Andere problemen met strafrechtelijke definities:
- Burgers of experten weten niet precies wat crimineel is (lijst blijft groeien)
- Volgens Stuntz omvat het strafrecht 2 verschillende onderdelen
o Een beperkt aantal kernmisdrijven
o Al het overige dat in het strafrecht is opgenomen
- Verschil tussen formele en daadwerkelijke criminalisering: law in the books → wat er
in het strafwetboek staat vs. law in the actions → wat er in de praktijk gebeurt
- Onmogelijkheid om het strafrecht op inhoudelijke wijze te definiëren
o Ashworth: strafrecht = “een verloren zaak vanuit principieel oogpunt”
o EHRM gebruikt enkel formele en procedurele bepalingen om het strafrecht
van het burgerlijk recht te onderscheiden
Constructivisme:
• “Criminaliteit” is het gevolg van de interactie tussen samenleving, “daders”, andere burgers,
media en vertegenwoordigers van het strafrechtssysteem
Criminologie kent geen ontologische realiteit: ligt niet aan basis strafrecht maar is
een product ervan
Postmodernisten vervallen in relativisme en nihilisme
• Twijfelen of we de waarheid wel kunnen weten => ze gaan ervan uit dat er geen grote
universele waarheden bestaan maar enkel kleine, persoonlijke waarheden: percepties
gevormd door iemands culturele en sociale achtergrond
Relativisme: geen aandacht geven aan gruwelijke dingen die gebeuren
Nihilisme: geen aandacht geven aan wat de mensen zeggen
, 1.3 Alternatieve definities en concepten
• Sellin: gevolg van conflicterende gedragsregels
• Schwendiger: schendingen van mensenrechten
• Hirschi en Gottfredson: daden van geweld of fraude die worden ondernomen uit
eigenbelang – een van de meest invloedrijke theorieën binnen de criminologische
wetenschap
Het begrip criminaliteit afschaffen?
• Veel criminologen vertrekken vanuit strafrechtelijke definities
• Vooral kritische criminologen pleiten voor de afschaffing van het criminaliteitsbegrip
o Voor Christie is criminaliteit een “geschil tussen aanwijsbare partijen”
• MAAR: ook sommige positivisten pleiten hiervoor
o Vb: Gottfredson ondersteunt “crime-free criminology”
• Zemiologen willen “criminaliteit” vervangen door “sociale schade”
o Greenfield en Paoli kiezen voor middenweg: strafrechtelijke definities + erkenning
centraliteit schade + pleidooi voor beleidsevaluatie
WAT IS CRIMINOLOGIE?
Klassieke indeling van wetenschapsdomeinen
Materieel voorwerp = studieobject
Wat is het studieobject van de criminologie?
• De fenomenen criminaliteit en onveiligheid
- De fenomenologie ervan (criminografie)
- De samenhang ervan met sociaal-structurele en individu-gebonden
kenmerken (etiologie)
• De benoemingsprocessen van criminaliteit
• De wijze waarop de samenleving tegen deze criminaliteit reageert via
preventie, misdaadbestrijding, bestraffing, nazorg en andere private reacties
- In de VS ook bekend als criminal justice studies
Problemen bij het materieel voorwerp:
• Definitie van criminaliteit is problematisch
• Vele criminologen bestuderen niet alleen statelijk gedefinieerde criminaliteit
De term “deviantie/afwijkend gedrag” is een alternatieve term
2. Het formele voorwerp van de criminologie
Formele voorwerp = de wijze waarop de wetenschap wordt bedreven: de methode en de
achterliggende theorie
Problemen bij het formeel voorwerp:
• Multi-/pluri- en/of interdisciplinaire benadering
o Pluri/multidisciplinair: inzichten en methoden uit diverse wetenschappen
o Interdisciplinair: volledige integratie van diverse disciplines
• MAAR interdisciplinariteit is moeilijk te realiseren
o “The criminologist does not exist who is an expert in all the disciplines which
converge in the study of crime.”
Dus geen echt bewijs van specifieke, zelfstandige discipline
, • Verschillende onderzoeksbenaderingen
• Verschillende ontologische en epistemologische uitgangspunten + verschillende
methodologieën
3. De criminologie als zelfstandig discipline
• Om een zelfstandig discipline te zijn, zou een wetenschap over een eigen materieel en
formeel voorwerp moeten beschikken
o Geen “eigen” epistemologische, conceptuele, operationele, en analytische
grondslagen, MAAR eclecticisme of echange tussen diverse wetenschappen
• Criminologie is pluri/multidisciplinair, maar zelden ook interdisciplinair
• Sellin → 'bastard science' => geen zelfstandig discipline omdat criminologie geen
specifiek eigen materieel voorwerp heeft
o Materieel voorwerp: onduidelijk
o Formeel voorwerp: verschillend
• Ondanks deze beperkingen vertoont ze toch tekenen van een zelfstandig discipline
o Universitaire opleidingen
o Verenigingen van onderzoekers
o Gespecialiseerde wetenschappelijke tijdschriften en fora
Hoofdstuk 2: inleiding tot de wetenschapsfilosofie
Een paradigma = een interpretatieschema, waarin onze opvattingen over de werkelijkheid, de
'wereld', de mens, en over de relatie menswereld, ingebed liggen
1. Assumpties over kennis
1.1 Ontologie: zijnsleer
= het vaststellen van de waarheid (de werkelijkheid)
• Visie op de mens
Determinisme/probabilisme vs. vrije wil: de onderzoeker gaat ervan uit dat de mens
een vrije wil heeft, dan wel gedetermineerd is
o Determinisme: alles gebeurt niet zomaar willekeurig, maar heeft een oorzaak
De delinquent is een rationeel vrij handelend wezen dat volledig verantwoordelijk is
voor zijn handelen en moet daarvoor ook gestraft worden – neoklassieke
benadering → ons rechtssysteem nog steeds gebouwd op deze visie (= vrije wil)
Psychologische en sociologische modellen ➔ mens is het resultaat van erfelijke en
omgevingsinvloeden en de manier waarop mensen zich gedragen is afhankelijk van
die invloeden (=determinisme)
• Vorm en aard van 'werkelijkheid'
Extern realiteitsgehalte van de wereld
Twee ontologische standpunten:
1. Objectivisme: er is slechts één realiteit of waarheid, die niet onder invloed is
van individuen → positivisten
2. Constructivisme: er bestaan meerdere realiteiten en waarheden: realiteit is
subjectief → actoren hebben cruciale rol in vormgeving realiteit
Vandaag mildere vorm van constructivisme ‘kritische realisme’ vaak gehanteerd
