SYSTEEMTHEORIEËN
DEEL 1: THEORETISCHE ACHTERGRONDEN
1. SITUERING
Doelstellingen:
• De basisassumptie van de systeemtheorieën te verwoorden
• De verschillen tussen het modernisme en postmodernisme te duiden en te linken aan
de betreffende systeemtheorieën.
• De invloed van het modernisme en postmodernisme op de positie en houding van de
begeleider of therapeut te verwoorden en te herkennen in een casus.
• De meerwaarde van beide visies voor de praktijk van het begeleiden te motiveren.
1.1 INLEIDING: SYSTEEMTHEORIEËN
Een systeem is een samenstel van elementen dat als geheel functioneert door de onderlinge
afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken elementen bepaalde functies
vervult.
bepaalde functies = communicatieve en emotionele noden.
Systeemtheorie = mens als relatief wezen → omgeving nodig om gedrag te begrijpen. Individu en
omgeving hebben een wisselwerking → centraal in systeemtheorie
Pas half 20ste eeuw: aandacht voor het gezin → psychoanalyse volstond niet meer
• Alle gezinsleden werden betrokken
• Meer oog voor interactie tussen gezinsleden
Andere wetenschappen: gezinsinteracties beschrijven en begrijpen
• Cybernetica: wetenschap over zelfregulerende systemen
o Systeemtheorieën en systeemtherapie werd geboren!
o Vaak genoemd als gezinstherapie
Laatste 60 - 70 jaar: verschillende systeemtheorieën ontwikkeld
• Basisassumptie: mens kan pas werkelijk begrepen worden in de context van zijn
relaties!
Moderne stromingen binnen de systeemtheorie
• Ludwig Von Bertalanffy: algemene systeemtheorie
• Minuchin: de structurele benadering
• Watzlawich: de communicatietheorie
Postmodern perspectief (staan kritisch t.o.v. de eerdere stromingen)
• Recentere theorieën
• Narratieve therapie, de collaboratieve benadering, de oplossingsgerichte benadering…
Nagy: contextuele theorie omvat elementen van beide visies
,1.2 MODERN VS. POSTMODERN
Modern kader: verlichtingsideeën rond maakbaarheid
• Er is een objectieve kennis van de realiteit en de wereld mogelijk
• Er bestaat één waarheid of werkelijkheid die te ontdekken is
• In de HV bestaan er objectieve waarheden en kennissen → evidence based kennis
o Toepassen op de cliënten
o We kunnen wetenschappelijk zien: ‘wat er mis is binnen het gezin’
o Experts kijken op een afstand naar het gezin:
➢ Ze zien hoe het is en hoe het zou moeten zijn
➢ One way screen = doorkijkspiegel: achter de spiegel hypotheses
formuleren van disfuncties en via interventies deze proberen veranderen
Postmodern kader: ingaan tegen denken in termen van waarheden en objectiviteit
• Geen objectieve kennis of waarheid
• Veelheid aan perspectieven, paraplu aan verschillende invalshoeken, theorieën en
ideeën
• Niet wetende positie van de begeleider voorop stellen: in vraag stellen van wat je denkt
te weten
• Begeleider wordt gelijkwaardige partner, gericht op dialoog en samenwerking
o Cliënt is co-expert, in dialoog opzoek gaan naar betekenisgeving
• Sociaal constructivisme:
o Werkelijkheid is geconstrueerd
o Als we iets meemaken: voelen en denken we daar iets over, en reageren we op
betekenis die we er aan gaven
o Betekenisverlening vindt plaats binnen context van relaties en ervaringen die we
hebben
Modernisme Postmodernisme
De werkelijkheid is kenbaar De wereld zelf is niet kenbaar
Waarnemer staat buiten het gekende Waarnemer staat zelf in het te kennen object
Kennis is objectief Kennis is subjectief
Kennis is waardevrij Kennis is waardegebonden
Kennis is universeel Kennis is individueel
Kennis is tijdloos Kennis is een tijdelijke constructie
Diagnose is een wetenschappelijke uitspraak Diagnose is een (voorlopige) taalconstructie
Kennis is een afspiegeling van de wereld Kennis is taal en ontstaat door taal
Systeemtheorieën kunnen ingedeeld worden in moderne vs. postmoderne theorieën. De
moderne geven een kader en richting maar we moeten ook buiten het kader durven kijken…
,Wat dit zegt over de positie als begeleider
• Bateson: je kan maar informatie ontvangen die binnen je eigen kennisstructuur past of
anders gezegd “wat je zegt ben je zelf”
• Je bent altijd betrokken partij en je kan het gezin nooit zien zoals het is als jij er niet bij
bent.
• We werken met een constructie van de werkelijkheid
• Begeleider → gelijkwaardige partner, gericht op dialoog en samenwerking
• De cliënt → co-expert die mee in dialoog op zoek gaat naar betekenisgeving
o Meer gericht op mogelijkheden dan op pathologie
o “Wat betekent iets voor het gezin”, “Wanneer lukt het wel goed”
1.3 HET KIND MET HET BADWATER
Postmodern kader waarschuwt: elke indeling die we zullen zien in de theorieën is EEN manier
van kijken, niet DE manier.
→ ‘Draag een komma in je oor’
• Stimuleren om vastzettende en sluitende punten uit te rekken tot komma’s → luisteren
wordt bevorderd
o Dit veronderstelt oprechte nieuwsgierigheid
• Sculptuur van oor dat uitloopt in een komma stelt het uitspraken doen over een ander
gezin in vraag
• Ad Goos: mens is geneigd om te oordelen over anderen en daar een punt achter te
zetten. Dat punt zet de kijk van diegene die oordeelt vast
, 2. DE ALGEMENE SYSTEEMTHEORIE (AST)
• Het begrip systeem en de grenzen die het mee bepalen te definiëren, te herkennen en
te duiden in een gegeven situatie.
• Alle begrippen uit de AST toe te lichten en te illustreren met een voorbeeld.
• De belangrijkste uitgangspunten van de AST toe te lichten en te illustreren met een
voorbeeld.
• De belangrijkste begrippen uit de AST te herkennen en te duiden in een situatieschets.
• De besproken systemische interventies toe te lichten, te duiden en te hanteren in een
casus.
2.1 INLEIDING: HET VERHAAL VAN MARCUS
• Marcus: een temperamentvol, assertief, energiek kind met gedragsproblemen op
school.
• Gedrag van Marcus:
o Positieve: helpt in de supermarkt, schoonmaakt tijdens het douchen, gedraagt
zich goed in skiklas.
o Negatieve: ongehoorzaam, vernielt, verstoort in de klas, negeert straffen.
• Probleem: de school beschouwt zijn gedrag als "abnormaal" en vraagt om
gedragsbeoordeling; moeder is het daar niet mee eens.
o Mama wil van school veranderen en ziet het gedrag als normaal
• Perceptie van gedrag: probleemgedrag is interactieprobleem, beïnvloed door de
omgeving.
2.2 MET WELKE BRIL KIJKEN WE NAAR HET VERHAAL VAN MARCUS?
School vermoedt → gedrag Marcus ‘abnormaal’ en veroorzaakt door een gedragsstoornis
Accent: van de hulpverlening in de vroege geschiedenis
• Behandelen van het individu
• Pathologie opsporen → door behandelvormen die oplossen → medische manier
• Sociale wetenschappen: op basis van waarneembaar gedrag het probleem definiëren
om het vervolgens op te lossen.
• Bv. Psychoanalytisch model, behaviorisme, humanistische psychologie
Vanaf jaren 1950 komt verandering
• Meer aandacht voor context van de client
• Ontdekken dat omgeving invloed heeft op het gedrag van de client
• Mee behandelen: systeemtherapie geboren
De school begaat de fout de oorzaak van het probleemgedrag louter en alleen bij Marcus te
zoeken
• Probleemgedrag is een interactieprobleem → resultaat van een interactie
o Gedrag wordt uitgelokt door omgeving
o Kan escaleren door de manier waarop anderen op het gedrag reageren
DEEL 1: THEORETISCHE ACHTERGRONDEN
1. SITUERING
Doelstellingen:
• De basisassumptie van de systeemtheorieën te verwoorden
• De verschillen tussen het modernisme en postmodernisme te duiden en te linken aan
de betreffende systeemtheorieën.
• De invloed van het modernisme en postmodernisme op de positie en houding van de
begeleider of therapeut te verwoorden en te herkennen in een casus.
• De meerwaarde van beide visies voor de praktijk van het begeleiden te motiveren.
1.1 INLEIDING: SYSTEEMTHEORIEËN
Een systeem is een samenstel van elementen dat als geheel functioneert door de onderlinge
afhankelijkheid van de elementen en dat voor de betrokken elementen bepaalde functies
vervult.
bepaalde functies = communicatieve en emotionele noden.
Systeemtheorie = mens als relatief wezen → omgeving nodig om gedrag te begrijpen. Individu en
omgeving hebben een wisselwerking → centraal in systeemtheorie
Pas half 20ste eeuw: aandacht voor het gezin → psychoanalyse volstond niet meer
• Alle gezinsleden werden betrokken
• Meer oog voor interactie tussen gezinsleden
Andere wetenschappen: gezinsinteracties beschrijven en begrijpen
• Cybernetica: wetenschap over zelfregulerende systemen
o Systeemtheorieën en systeemtherapie werd geboren!
o Vaak genoemd als gezinstherapie
Laatste 60 - 70 jaar: verschillende systeemtheorieën ontwikkeld
• Basisassumptie: mens kan pas werkelijk begrepen worden in de context van zijn
relaties!
Moderne stromingen binnen de systeemtheorie
• Ludwig Von Bertalanffy: algemene systeemtheorie
• Minuchin: de structurele benadering
• Watzlawich: de communicatietheorie
Postmodern perspectief (staan kritisch t.o.v. de eerdere stromingen)
• Recentere theorieën
• Narratieve therapie, de collaboratieve benadering, de oplossingsgerichte benadering…
Nagy: contextuele theorie omvat elementen van beide visies
,1.2 MODERN VS. POSTMODERN
Modern kader: verlichtingsideeën rond maakbaarheid
• Er is een objectieve kennis van de realiteit en de wereld mogelijk
• Er bestaat één waarheid of werkelijkheid die te ontdekken is
• In de HV bestaan er objectieve waarheden en kennissen → evidence based kennis
o Toepassen op de cliënten
o We kunnen wetenschappelijk zien: ‘wat er mis is binnen het gezin’
o Experts kijken op een afstand naar het gezin:
➢ Ze zien hoe het is en hoe het zou moeten zijn
➢ One way screen = doorkijkspiegel: achter de spiegel hypotheses
formuleren van disfuncties en via interventies deze proberen veranderen
Postmodern kader: ingaan tegen denken in termen van waarheden en objectiviteit
• Geen objectieve kennis of waarheid
• Veelheid aan perspectieven, paraplu aan verschillende invalshoeken, theorieën en
ideeën
• Niet wetende positie van de begeleider voorop stellen: in vraag stellen van wat je denkt
te weten
• Begeleider wordt gelijkwaardige partner, gericht op dialoog en samenwerking
o Cliënt is co-expert, in dialoog opzoek gaan naar betekenisgeving
• Sociaal constructivisme:
o Werkelijkheid is geconstrueerd
o Als we iets meemaken: voelen en denken we daar iets over, en reageren we op
betekenis die we er aan gaven
o Betekenisverlening vindt plaats binnen context van relaties en ervaringen die we
hebben
Modernisme Postmodernisme
De werkelijkheid is kenbaar De wereld zelf is niet kenbaar
Waarnemer staat buiten het gekende Waarnemer staat zelf in het te kennen object
Kennis is objectief Kennis is subjectief
Kennis is waardevrij Kennis is waardegebonden
Kennis is universeel Kennis is individueel
Kennis is tijdloos Kennis is een tijdelijke constructie
Diagnose is een wetenschappelijke uitspraak Diagnose is een (voorlopige) taalconstructie
Kennis is een afspiegeling van de wereld Kennis is taal en ontstaat door taal
Systeemtheorieën kunnen ingedeeld worden in moderne vs. postmoderne theorieën. De
moderne geven een kader en richting maar we moeten ook buiten het kader durven kijken…
,Wat dit zegt over de positie als begeleider
• Bateson: je kan maar informatie ontvangen die binnen je eigen kennisstructuur past of
anders gezegd “wat je zegt ben je zelf”
• Je bent altijd betrokken partij en je kan het gezin nooit zien zoals het is als jij er niet bij
bent.
• We werken met een constructie van de werkelijkheid
• Begeleider → gelijkwaardige partner, gericht op dialoog en samenwerking
• De cliënt → co-expert die mee in dialoog op zoek gaat naar betekenisgeving
o Meer gericht op mogelijkheden dan op pathologie
o “Wat betekent iets voor het gezin”, “Wanneer lukt het wel goed”
1.3 HET KIND MET HET BADWATER
Postmodern kader waarschuwt: elke indeling die we zullen zien in de theorieën is EEN manier
van kijken, niet DE manier.
→ ‘Draag een komma in je oor’
• Stimuleren om vastzettende en sluitende punten uit te rekken tot komma’s → luisteren
wordt bevorderd
o Dit veronderstelt oprechte nieuwsgierigheid
• Sculptuur van oor dat uitloopt in een komma stelt het uitspraken doen over een ander
gezin in vraag
• Ad Goos: mens is geneigd om te oordelen over anderen en daar een punt achter te
zetten. Dat punt zet de kijk van diegene die oordeelt vast
, 2. DE ALGEMENE SYSTEEMTHEORIE (AST)
• Het begrip systeem en de grenzen die het mee bepalen te definiëren, te herkennen en
te duiden in een gegeven situatie.
• Alle begrippen uit de AST toe te lichten en te illustreren met een voorbeeld.
• De belangrijkste uitgangspunten van de AST toe te lichten en te illustreren met een
voorbeeld.
• De belangrijkste begrippen uit de AST te herkennen en te duiden in een situatieschets.
• De besproken systemische interventies toe te lichten, te duiden en te hanteren in een
casus.
2.1 INLEIDING: HET VERHAAL VAN MARCUS
• Marcus: een temperamentvol, assertief, energiek kind met gedragsproblemen op
school.
• Gedrag van Marcus:
o Positieve: helpt in de supermarkt, schoonmaakt tijdens het douchen, gedraagt
zich goed in skiklas.
o Negatieve: ongehoorzaam, vernielt, verstoort in de klas, negeert straffen.
• Probleem: de school beschouwt zijn gedrag als "abnormaal" en vraagt om
gedragsbeoordeling; moeder is het daar niet mee eens.
o Mama wil van school veranderen en ziet het gedrag als normaal
• Perceptie van gedrag: probleemgedrag is interactieprobleem, beïnvloed door de
omgeving.
2.2 MET WELKE BRIL KIJKEN WE NAAR HET VERHAAL VAN MARCUS?
School vermoedt → gedrag Marcus ‘abnormaal’ en veroorzaakt door een gedragsstoornis
Accent: van de hulpverlening in de vroege geschiedenis
• Behandelen van het individu
• Pathologie opsporen → door behandelvormen die oplossen → medische manier
• Sociale wetenschappen: op basis van waarneembaar gedrag het probleem definiëren
om het vervolgens op te lossen.
• Bv. Psychoanalytisch model, behaviorisme, humanistische psychologie
Vanaf jaren 1950 komt verandering
• Meer aandacht voor context van de client
• Ontdekken dat omgeving invloed heeft op het gedrag van de client
• Mee behandelen: systeemtherapie geboren
De school begaat de fout de oorzaak van het probleemgedrag louter en alleen bij Marcus te
zoeken
• Probleemgedrag is een interactieprobleem → resultaat van een interactie
o Gedrag wordt uitgelokt door omgeving
o Kan escaleren door de manier waarop anderen op het gedrag reageren
