Staatsrecht
Tentamen voorbereiding
1
, Tentamenstof Thema 1 & 2 (zet tabjes in je wettenbundel die in de PowerPoint aan bod komen)
- De student weet welke deelgebieden het staatsrecht heeft
- De student kent de rechtsbronnen van het staatsrecht
- De student kent de positie en het rechtskarakter van de Grondwet
- De student weet vanuit welke constitutionele uitgangspunten het Nederlandse staatsrecht is
opgezet
- De student kan deze uitgangspunten uitleggen
- De student weet op welke wijze deze uitgangspunten, in het bijzonder de machtenscheiding,
in het staatsrecht zijn vastgelegd
- HR Fluoridering-arrest
De staat is in het internationale recht een rechtssubject, een drager van rechten en verplichtingen, staten
zijn bevoegd onderling verdragen te sluiten.
Vier elementen voor het bestaan van een staat
Een groep personen (bevolking)
Die leven op een bepaald grondgebied (afgebakend territorium)
Waarbij een overheid eHectief gezag uitoefent (eHectief gezag)
Die in staat is om betrekkingen met andere staten aan te gaan
In het nationale recht is de staat een ambtenorganisatie, die gezag of macht uitoefent over een bevolking
op het territorium van de staat. Dit geschiedt op allerlei maatschappelijke terreinen zoals vergunningen,
heHingen, strafsancties etc.
Gezagsuitoefening is niet een uniek kenmerk van de staat, maar gezagsuitoefening door de overheid is
vrijwel alomvattend en kan met geweld worden toegepast.
De staat heeft het geweldsmonopolie, alleen zij kunnen eenzijdig geweld toe passen.
Dus de staat is een ambtenorganisatie die over een bevolking gezag en macht uitoefent binnen een
afgebakend territorium.
Europese staten vóór Franse revolutie: absolutistisch, geschonken of verkochte overheidsmacht en vaak
persoonlijk privilege.
Europese staten ná Franse revolutie: permanente overheidsambten, die overheidsmacht uitoefent.
Het staatsrecht is in de eerste plaats organisatierecht betreHende de overheid, het legt de fundamenten
van het staatsbestel. Het regelt daarnaast bepaalde verhoudingen tussen overheid en burger, denk aan
grondrechten of vrijheidsrechten.
Drie functies van het staatsrecht (volgens Kortmann)
Constituerende functie Een overheid wordt ingesteld, bestaande uit allerlei overheidsambten.
Attribuerende functie Aan deze ambten worden bevoegdheden toegekend.
Regulerende functie De verhouding onderling wordt geregeld en de uitoefening kan worden
beperkt of begrenst.
Er zijn twee leidende beginselen voor de inrichting van de staat, die een normatief kader bieden voor
beoordeling van staatsrechtelijke constructies.
- Beginsel van de machtenscheiding
- Beginsel van de democratische rechtsstaat
2
,Machtenscheiding
Drie overheidsfuncties in de staatsorganisatie volgens de trias politica
Wetgevende macht Stelt algemene regels
Uitvoerende macht Handhaaft en voert wetgeving uit
Rechterlijke macht Berecht geschillen en strafbare feiten
De triasleer dient het voorkomen van tirannie en absolute overheidsmacht.
Het machtenscheidingsprincipe heeft ten doel een waarborg te zijn voor de vrijheid van burgers door
overheidsmacht te verdelen over meerdere staatsorganen en daardoor machtsconcentratie tegen te gaan.
De machtenscheiding vervult een waarborgfunctie bij de inrichting van de overheidsorganisatie, en is het
voornaamste uitgangspunt in de democratische rechtsstaat.
In de Nederlandse Grondwet is min of meer een klassieke drieledige indeling van het
achtenscheidingsprincipe gevolgd, in Bondsrepubliek Duitsland is het machtenscheidingsprincipe diep
verankerd in het Grundgesetz.
Drie staatsfuncties (functionele machtenscheiding), die aan drie afzonderlijke staatsorganen zijn
toebedeeld (organisatorische machtenscheiding),
Voor de Grondwet van 1983 bezigde de Grondwet in de voetsporen van Montesquieu met zijn begrippen
voor de machtenscheiding, de Grondwet van 1983 gebruikt deze termen niet maar vermeldt zij als drie
hoofdfuncties; wetgeving, bestuur en rechtspraak.
Organisatorische machtenscheiding kenmerkt de grondwettelijke regeling van de verhouding tussen de
drie staatsmachten, die in belangrijke mate zelf bepalen op welke wij zij hun werkzaamheden verrichten.
De Grondwet biedt de hoofdlijnen van deze structuur, echter wordt niet voor elke staatsmacht de
waarborgen voor zelfstandigheid en onafhankelijkheid gewaarborgd.
Er ontbreekt een absolute scheiding van staatsmacht, er is sprake van zeggenschap over de samenstelling
en het functioneren van staatsorganen over en weer.
In plaats van een absolute scheiding doet zich een evenwichtige spreiding en balancering van
bevoegdheden van staatsmachten voor. Deze gedeelde bevoegdheden en controlemechanismen tussen
de staatsmachten noemt men checks and balances.
Het toekennen van gedeelde bevoegdheden aan verschillende staatsorganen is een vorm van balances.
Door deze gedeelde bevoegdheden kunnen de betrokken staatsorganen elkaar over een weer controleren,
een vorm van checks. In de Grondwet zijn verschillende vormen van checks and balances te vinden,
zoals art. 81 Grondwet.
Het machtenscheidingsprincipe hoor dus aan drie kenmerken te voldoen
De afzonderlijke, gelijkwaardige en zelfstandige staatsmachten.
De organisatorische en functionele machtenscheiding.
Vormen van checks and balances.
In de loop der tijd zijn er verschuivingen opgetreden in de verhoudingen tussen staatsmachten, zij zijn
steeds meer met elkaar verstrengeld geraakt.
3
, De democratische rechtsstaat
Het rechtsstaatprincipe ziet net als de machtenscheiding, op het waarborgen van de vrijheid van de
burgers door grenzen te stellen aan overheidsoptreden en een privésfeer voor burgers te creëren. Het
vormen van het rechtsstaatsprincipe ging samen met het verdwijnen van de standenmaatschappij, waar
de adel de dominantie positie had, in plaats daarvan ontwikkelde zich een maatschappij waarin een
parlement het volk vertegenwoordigde.
In een rechtsstaat is de overheid in zijn handelen gebonden aan de wet en het recht.
De rechtsstaat wordt in veel westerse staten gezien als een kernbeginsel van de constitutionele
rechtsorde, net als de democratie en de grondrechten. Een voorbeeld hiervan is art. 2 VEU die de
rechtsstaat als waarde van de EU verklaart.
Vier elementen van de rechtsstaat
Het legaliteitsbeginsel Elk overheidsoptreden moet berusten op een voorafgaande algemene
regeling, dit voorkomt willekeur en biedt rechtszekerheid. Dit principe
richt zich tot elk overheidsambt.
De machtenscheiding Het verdelen van overheidsfuncties over drie zelfstandige,
onafhankelijke en gelijkwaardige staatsmachten.
De onafhankelijke rechtspraak Het optreden van beide andere staatsmachten te toetsen op
rechtmatigheid, in bepaald opzicht handhaaft de rechter het
legaliteitsbeginsel.
De grondrechten Grondrechten of vrijheidsrechten die een staatsvrije sfeer
waarborgen, waar geen inbreuk op gemaakt mag worden door de
overheid. Belangrijke verdragen hiervan zijn het EVRM, IVBPR en bijv.
de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst etc. Het accent
van deze grondrechten ligt op het begrenzen van
beperkingsmogelijkheden.
Het VEU bevat andere aanvullende elementen: legaliteit, rechtszekerheid, verbod van willekeur,
onafhankelijke en onpartijdige rechter, onafhankelijke rechterlijke toetsing, gelijkheid voor de wet.
In de sociale rechtsstaat van Nederland heeft de overheid de verplichting om een systeem te creëren en in
stand te houden voor burgers, van sociale culturele en economische plichten.
Democratieprincipe
Het democratieprincipe houdt in dat het overheidsoptreden op voorafgaande algemene regelingen moet
zijn gebaseerd, die vastgesteld worden door een op basis van verkiezingen samengestelde
volksvertegenwoordiging.
Constitutionele geschiedenis
Voor het Koninkrijk de Nederlanden als eenheidsstaat, bestond het land uit zeven samenwerkende
provinciën hoofdzakelijk tot het behartigen van buitenlandse betrekkingen de verdediging, en het toezicht
op de handelscompagnieën.
1795 Franse revolutionaire legers trekken Holland binnen, en vormde de Bataafse Republiek.
1798 De staatsregeling van 1798, de eerste Grondwet in Nederland.
1806 Holland werd een koninkrijk met Lodewijk Napoleon aan het hoofd.
1810 Napoleon lijfde Holland in bij zijn keizerrijk om zijn greep te verstevigen.
1813 Napoleontische troepen vertrekken uit Holland en Holland vormt een onafhankelijke staat,
door orangistische patriciërs onder leiding van Gijsbert Karel van Hogendorp.
1814 Definitieve vestiging van de moderne eenheidsstaat en verankerde
machtenscheidingsprincipe, de Grondwet van het Koninkrijk der Nederlanden.
Het huidige constitutionele recht in de huidige Grondwet is het resultaat van een lange geschiedenis aan
wijzigingen.
4
Tentamen voorbereiding
1
, Tentamenstof Thema 1 & 2 (zet tabjes in je wettenbundel die in de PowerPoint aan bod komen)
- De student weet welke deelgebieden het staatsrecht heeft
- De student kent de rechtsbronnen van het staatsrecht
- De student kent de positie en het rechtskarakter van de Grondwet
- De student weet vanuit welke constitutionele uitgangspunten het Nederlandse staatsrecht is
opgezet
- De student kan deze uitgangspunten uitleggen
- De student weet op welke wijze deze uitgangspunten, in het bijzonder de machtenscheiding,
in het staatsrecht zijn vastgelegd
- HR Fluoridering-arrest
De staat is in het internationale recht een rechtssubject, een drager van rechten en verplichtingen, staten
zijn bevoegd onderling verdragen te sluiten.
Vier elementen voor het bestaan van een staat
Een groep personen (bevolking)
Die leven op een bepaald grondgebied (afgebakend territorium)
Waarbij een overheid eHectief gezag uitoefent (eHectief gezag)
Die in staat is om betrekkingen met andere staten aan te gaan
In het nationale recht is de staat een ambtenorganisatie, die gezag of macht uitoefent over een bevolking
op het territorium van de staat. Dit geschiedt op allerlei maatschappelijke terreinen zoals vergunningen,
heHingen, strafsancties etc.
Gezagsuitoefening is niet een uniek kenmerk van de staat, maar gezagsuitoefening door de overheid is
vrijwel alomvattend en kan met geweld worden toegepast.
De staat heeft het geweldsmonopolie, alleen zij kunnen eenzijdig geweld toe passen.
Dus de staat is een ambtenorganisatie die over een bevolking gezag en macht uitoefent binnen een
afgebakend territorium.
Europese staten vóór Franse revolutie: absolutistisch, geschonken of verkochte overheidsmacht en vaak
persoonlijk privilege.
Europese staten ná Franse revolutie: permanente overheidsambten, die overheidsmacht uitoefent.
Het staatsrecht is in de eerste plaats organisatierecht betreHende de overheid, het legt de fundamenten
van het staatsbestel. Het regelt daarnaast bepaalde verhoudingen tussen overheid en burger, denk aan
grondrechten of vrijheidsrechten.
Drie functies van het staatsrecht (volgens Kortmann)
Constituerende functie Een overheid wordt ingesteld, bestaande uit allerlei overheidsambten.
Attribuerende functie Aan deze ambten worden bevoegdheden toegekend.
Regulerende functie De verhouding onderling wordt geregeld en de uitoefening kan worden
beperkt of begrenst.
Er zijn twee leidende beginselen voor de inrichting van de staat, die een normatief kader bieden voor
beoordeling van staatsrechtelijke constructies.
- Beginsel van de machtenscheiding
- Beginsel van de democratische rechtsstaat
2
,Machtenscheiding
Drie overheidsfuncties in de staatsorganisatie volgens de trias politica
Wetgevende macht Stelt algemene regels
Uitvoerende macht Handhaaft en voert wetgeving uit
Rechterlijke macht Berecht geschillen en strafbare feiten
De triasleer dient het voorkomen van tirannie en absolute overheidsmacht.
Het machtenscheidingsprincipe heeft ten doel een waarborg te zijn voor de vrijheid van burgers door
overheidsmacht te verdelen over meerdere staatsorganen en daardoor machtsconcentratie tegen te gaan.
De machtenscheiding vervult een waarborgfunctie bij de inrichting van de overheidsorganisatie, en is het
voornaamste uitgangspunt in de democratische rechtsstaat.
In de Nederlandse Grondwet is min of meer een klassieke drieledige indeling van het
achtenscheidingsprincipe gevolgd, in Bondsrepubliek Duitsland is het machtenscheidingsprincipe diep
verankerd in het Grundgesetz.
Drie staatsfuncties (functionele machtenscheiding), die aan drie afzonderlijke staatsorganen zijn
toebedeeld (organisatorische machtenscheiding),
Voor de Grondwet van 1983 bezigde de Grondwet in de voetsporen van Montesquieu met zijn begrippen
voor de machtenscheiding, de Grondwet van 1983 gebruikt deze termen niet maar vermeldt zij als drie
hoofdfuncties; wetgeving, bestuur en rechtspraak.
Organisatorische machtenscheiding kenmerkt de grondwettelijke regeling van de verhouding tussen de
drie staatsmachten, die in belangrijke mate zelf bepalen op welke wij zij hun werkzaamheden verrichten.
De Grondwet biedt de hoofdlijnen van deze structuur, echter wordt niet voor elke staatsmacht de
waarborgen voor zelfstandigheid en onafhankelijkheid gewaarborgd.
Er ontbreekt een absolute scheiding van staatsmacht, er is sprake van zeggenschap over de samenstelling
en het functioneren van staatsorganen over en weer.
In plaats van een absolute scheiding doet zich een evenwichtige spreiding en balancering van
bevoegdheden van staatsmachten voor. Deze gedeelde bevoegdheden en controlemechanismen tussen
de staatsmachten noemt men checks and balances.
Het toekennen van gedeelde bevoegdheden aan verschillende staatsorganen is een vorm van balances.
Door deze gedeelde bevoegdheden kunnen de betrokken staatsorganen elkaar over een weer controleren,
een vorm van checks. In de Grondwet zijn verschillende vormen van checks and balances te vinden,
zoals art. 81 Grondwet.
Het machtenscheidingsprincipe hoor dus aan drie kenmerken te voldoen
De afzonderlijke, gelijkwaardige en zelfstandige staatsmachten.
De organisatorische en functionele machtenscheiding.
Vormen van checks and balances.
In de loop der tijd zijn er verschuivingen opgetreden in de verhoudingen tussen staatsmachten, zij zijn
steeds meer met elkaar verstrengeld geraakt.
3
, De democratische rechtsstaat
Het rechtsstaatprincipe ziet net als de machtenscheiding, op het waarborgen van de vrijheid van de
burgers door grenzen te stellen aan overheidsoptreden en een privésfeer voor burgers te creëren. Het
vormen van het rechtsstaatsprincipe ging samen met het verdwijnen van de standenmaatschappij, waar
de adel de dominantie positie had, in plaats daarvan ontwikkelde zich een maatschappij waarin een
parlement het volk vertegenwoordigde.
In een rechtsstaat is de overheid in zijn handelen gebonden aan de wet en het recht.
De rechtsstaat wordt in veel westerse staten gezien als een kernbeginsel van de constitutionele
rechtsorde, net als de democratie en de grondrechten. Een voorbeeld hiervan is art. 2 VEU die de
rechtsstaat als waarde van de EU verklaart.
Vier elementen van de rechtsstaat
Het legaliteitsbeginsel Elk overheidsoptreden moet berusten op een voorafgaande algemene
regeling, dit voorkomt willekeur en biedt rechtszekerheid. Dit principe
richt zich tot elk overheidsambt.
De machtenscheiding Het verdelen van overheidsfuncties over drie zelfstandige,
onafhankelijke en gelijkwaardige staatsmachten.
De onafhankelijke rechtspraak Het optreden van beide andere staatsmachten te toetsen op
rechtmatigheid, in bepaald opzicht handhaaft de rechter het
legaliteitsbeginsel.
De grondrechten Grondrechten of vrijheidsrechten die een staatsvrije sfeer
waarborgen, waar geen inbreuk op gemaakt mag worden door de
overheid. Belangrijke verdragen hiervan zijn het EVRM, IVBPR en bijv.
de vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst etc. Het accent
van deze grondrechten ligt op het begrenzen van
beperkingsmogelijkheden.
Het VEU bevat andere aanvullende elementen: legaliteit, rechtszekerheid, verbod van willekeur,
onafhankelijke en onpartijdige rechter, onafhankelijke rechterlijke toetsing, gelijkheid voor de wet.
In de sociale rechtsstaat van Nederland heeft de overheid de verplichting om een systeem te creëren en in
stand te houden voor burgers, van sociale culturele en economische plichten.
Democratieprincipe
Het democratieprincipe houdt in dat het overheidsoptreden op voorafgaande algemene regelingen moet
zijn gebaseerd, die vastgesteld worden door een op basis van verkiezingen samengestelde
volksvertegenwoordiging.
Constitutionele geschiedenis
Voor het Koninkrijk de Nederlanden als eenheidsstaat, bestond het land uit zeven samenwerkende
provinciën hoofdzakelijk tot het behartigen van buitenlandse betrekkingen de verdediging, en het toezicht
op de handelscompagnieën.
1795 Franse revolutionaire legers trekken Holland binnen, en vormde de Bataafse Republiek.
1798 De staatsregeling van 1798, de eerste Grondwet in Nederland.
1806 Holland werd een koninkrijk met Lodewijk Napoleon aan het hoofd.
1810 Napoleon lijfde Holland in bij zijn keizerrijk om zijn greep te verstevigen.
1813 Napoleontische troepen vertrekken uit Holland en Holland vormt een onafhankelijke staat,
door orangistische patriciërs onder leiding van Gijsbert Karel van Hogendorp.
1814 Definitieve vestiging van de moderne eenheidsstaat en verankerde
machtenscheidingsprincipe, de Grondwet van het Koninkrijk der Nederlanden.
Het huidige constitutionele recht in de huidige Grondwet is het resultaat van een lange geschiedenis aan
wijzigingen.
4
