, Inhoudsopgawe
Morfologie....................................................................................................................................... 3
Selfstandige naamwoorde............................................................................................................. 5
Lidwoorde ....................................................................................................................................... 8
Voornaamwoorde en aanwysende woorde.................................................................................. 9
Byvoeglike naamwoorde en telwoorde ...................................................................................... 12
Die werkwoord ............................................................................................................................. 14
Deelwoorde................................................................................................................................... 18
Die bywoord ................................................................................................................................. 19
Voorsetsels en tussenwerpsels (uitroepe) ................................................................................ 21
Voegwoorde ................................................................................................................................. 22
Ontkenning en bevele/opdragsinne ........................................................................................... 24
Direkte en indirekte rede ............................................................................................................. 25
Die enkelvoudige sin ................................................................................................................... 26
Sinsbou ......................................................................................................................................... 29
Tydsvorme .................................................................................................................................... 30
Direkte en indirekte voorwerp..................................................................................................... 32
Lydende en bedrywende vorm (passief en aktief) .................................................................... 33
Woordorde van sinne .................................................................................................................. 34
Semantiek ..................................................................................................................................... 35
Kritiese taalbewustheid ............................................................................................................... 38
Klank- en taalverskynsels ........................................................................................................... 40
Intensiewe vorme ......................................................................................................................... 42
Vaste uitdrukkings en sinswyse ................................................................................................. 43
Lees- en skryftekens ................................................................................................................... 44
Meervoud, verkleining en spelling ............................................................................................. 46
2
, Morfologie
Simpleks
• ’n Simpleks is die morfologiese term vir ’n woord in sy eenvoudigste vorm.
• Die woord kan nie in sinvolle dele verdeel word wat met die kernbetekenis verband hou nie.
Kompleks
• Komplekse bestaan uit ’n stam en minstens een ander morfeem of woorddeel.
• Al die woorde soos gesluit, slotte, geslote en sleutels wat van sluit afgelei word, is komplekse.
• Komplekse kan verdeel word in stamme en voor- en agtervoegsels.
• Die stam van die woord ervaring is ervaar en die agtervoegsel is -ing.
• Komplekse kan gekategoriseer word as afleidings, samestellings of samestellende afleidings.
Afleiding
• ’n Afleiding bestaan uit een stam en een of meer voor- en/of agtervoegsels.
Byvoorbeeld
• Vrae = vraag + e (stam + agtervoegsel wat meervoud aandui).
• Enjintjie = enjin + tjie (stam + agtervoegsel wat verkleining aandui).
• Geteken = ge + teken (voorvoegsel wat verledetydsvorm aandui + stam).
• Groenste = groen + ste (stam + agtervoegsel wat die oortreffende trap aandui).
• Stadige = stadig + e (stam + agtervoegsel wat verboë vorm aandui).
• Verstaanbaar = verstaan + baar (stam + agtervoegsel wat aandui dat verstaan moontlik is).
• Reukloos = reuk + loos (stam + agtervoegsel wat “sonder” beteken).
• Onmoontlik = on + moontlik (voorvoegsel wat “nie” beteken + stam).
• Herken = her + ken (voorvoegsel wat “weer” beteken + stam).
• Ontstaan = ont + staan (voorvoegsel wat “begin” beteken + stam).
• Misreken = mis + reken (voorvoegsel wat “verkeerd” beteken + stam).
• Wanbalans = wan + balans (voorvoegsel wat “sleg” beteken + stam).
• Bekyk = be + kyk (voorvoegsel wat “voorsien van” beteken + stam).
Samestelling
• ’n Samestelling bestaan slegs uit stamme.
• ’n Samestelling bestaan uit stamme in hulle enkelvoudsvorm.
Byvoorbeeld
• Terreinkomitee (terrein + komitee).
• Modeparade (mode + parade).
• Rolprentresensie (rol + prent + resensie).
• Ondersoekdatum (onder + soek + datum).
• Musiekkonsert (musiek + konsert).
Verbindingsklank
• ’n Verbindingsklank kom soms tussen woorde voor wanneer ’n kompleks gevorm word.
• ’n Verbindings-klank het geen betekenis nie en is dus nie ’n morfeem nie.
3
, Byvoorbeeld
• Elektrisiteit + verslag = elektrisiteitsverslag.
• Beheerraad + vergadering = beheerraadsvergadering.
Samestellende afleiding
• ’n Samestellende afleiding word gevorm wanneer twee of meer stamme gelyktydig met ’n
afleidingsmorfeem verbind word.
Byvoorbeeld
• Metaal + kleur + ig = metaalkleurig.
• Sirkel + vorm + ig = sirkelvormig.
• Na + skool + se = naskoolse.
Samestelling/samestellende afleiding
• Wanneer jy na ’n samestelling of ’n samestellende afleiding kyk, kan jy tussen die kern en die
bepaler van die woord onderskei.
• In die woord “terreinkomitee” is “komitee” die kern van die woord, terwyl “terrein” jou meer
vertel van watter soort komitee dit is en daarom is “terrein” die bepaler.
• Jy kan sien dat die bepaler soos ’n beskrywing optree.
Byvoorbeeld
• Wêreldgeskiedenis = wêreld (bepaler) + geskiedenis (kern).
• Rolprentresensie = rolprent (bepaler) + resensie (kern).
• Ondersoekdatum = ondersoek (bepaler) + datum (kern).
Klinkerwisseling
• Klinkerwisseling is die vorming van nuwe woorde deur die klinker van ’n woord te verander.
Byvoorbeeld
• Vonds (vind).
• Reuk (ruik).
• Sang (sing).
• Dwang (dwing).
• Aanbod (aanbied).
• Vlug (vlieg).
Afkortings
• ’n Afkorting is die verkorte vorm van ’n woord of woordgroep.
• Sekere woorde wat dikwels gebruik word, kan gerieflikheidshalwe afgekort word deur ’n
standaardvorm te gebruik.
Akronieme
• ’n Akroniem is ’n afkorting wat soos ’n woord uitgespreek kan word.
Byvoorbeeld
• Sasol : Suid-Afrikaanse Steenkool-, Olie- en Gaskorporasie.
• Unisa : Universiteit van Suid-Afrika.
4
Morfologie....................................................................................................................................... 3
Selfstandige naamwoorde............................................................................................................. 5
Lidwoorde ....................................................................................................................................... 8
Voornaamwoorde en aanwysende woorde.................................................................................. 9
Byvoeglike naamwoorde en telwoorde ...................................................................................... 12
Die werkwoord ............................................................................................................................. 14
Deelwoorde................................................................................................................................... 18
Die bywoord ................................................................................................................................. 19
Voorsetsels en tussenwerpsels (uitroepe) ................................................................................ 21
Voegwoorde ................................................................................................................................. 22
Ontkenning en bevele/opdragsinne ........................................................................................... 24
Direkte en indirekte rede ............................................................................................................. 25
Die enkelvoudige sin ................................................................................................................... 26
Sinsbou ......................................................................................................................................... 29
Tydsvorme .................................................................................................................................... 30
Direkte en indirekte voorwerp..................................................................................................... 32
Lydende en bedrywende vorm (passief en aktief) .................................................................... 33
Woordorde van sinne .................................................................................................................. 34
Semantiek ..................................................................................................................................... 35
Kritiese taalbewustheid ............................................................................................................... 38
Klank- en taalverskynsels ........................................................................................................... 40
Intensiewe vorme ......................................................................................................................... 42
Vaste uitdrukkings en sinswyse ................................................................................................. 43
Lees- en skryftekens ................................................................................................................... 44
Meervoud, verkleining en spelling ............................................................................................. 46
2
, Morfologie
Simpleks
• ’n Simpleks is die morfologiese term vir ’n woord in sy eenvoudigste vorm.
• Die woord kan nie in sinvolle dele verdeel word wat met die kernbetekenis verband hou nie.
Kompleks
• Komplekse bestaan uit ’n stam en minstens een ander morfeem of woorddeel.
• Al die woorde soos gesluit, slotte, geslote en sleutels wat van sluit afgelei word, is komplekse.
• Komplekse kan verdeel word in stamme en voor- en agtervoegsels.
• Die stam van die woord ervaring is ervaar en die agtervoegsel is -ing.
• Komplekse kan gekategoriseer word as afleidings, samestellings of samestellende afleidings.
Afleiding
• ’n Afleiding bestaan uit een stam en een of meer voor- en/of agtervoegsels.
Byvoorbeeld
• Vrae = vraag + e (stam + agtervoegsel wat meervoud aandui).
• Enjintjie = enjin + tjie (stam + agtervoegsel wat verkleining aandui).
• Geteken = ge + teken (voorvoegsel wat verledetydsvorm aandui + stam).
• Groenste = groen + ste (stam + agtervoegsel wat die oortreffende trap aandui).
• Stadige = stadig + e (stam + agtervoegsel wat verboë vorm aandui).
• Verstaanbaar = verstaan + baar (stam + agtervoegsel wat aandui dat verstaan moontlik is).
• Reukloos = reuk + loos (stam + agtervoegsel wat “sonder” beteken).
• Onmoontlik = on + moontlik (voorvoegsel wat “nie” beteken + stam).
• Herken = her + ken (voorvoegsel wat “weer” beteken + stam).
• Ontstaan = ont + staan (voorvoegsel wat “begin” beteken + stam).
• Misreken = mis + reken (voorvoegsel wat “verkeerd” beteken + stam).
• Wanbalans = wan + balans (voorvoegsel wat “sleg” beteken + stam).
• Bekyk = be + kyk (voorvoegsel wat “voorsien van” beteken + stam).
Samestelling
• ’n Samestelling bestaan slegs uit stamme.
• ’n Samestelling bestaan uit stamme in hulle enkelvoudsvorm.
Byvoorbeeld
• Terreinkomitee (terrein + komitee).
• Modeparade (mode + parade).
• Rolprentresensie (rol + prent + resensie).
• Ondersoekdatum (onder + soek + datum).
• Musiekkonsert (musiek + konsert).
Verbindingsklank
• ’n Verbindingsklank kom soms tussen woorde voor wanneer ’n kompleks gevorm word.
• ’n Verbindings-klank het geen betekenis nie en is dus nie ’n morfeem nie.
3
, Byvoorbeeld
• Elektrisiteit + verslag = elektrisiteitsverslag.
• Beheerraad + vergadering = beheerraadsvergadering.
Samestellende afleiding
• ’n Samestellende afleiding word gevorm wanneer twee of meer stamme gelyktydig met ’n
afleidingsmorfeem verbind word.
Byvoorbeeld
• Metaal + kleur + ig = metaalkleurig.
• Sirkel + vorm + ig = sirkelvormig.
• Na + skool + se = naskoolse.
Samestelling/samestellende afleiding
• Wanneer jy na ’n samestelling of ’n samestellende afleiding kyk, kan jy tussen die kern en die
bepaler van die woord onderskei.
• In die woord “terreinkomitee” is “komitee” die kern van die woord, terwyl “terrein” jou meer
vertel van watter soort komitee dit is en daarom is “terrein” die bepaler.
• Jy kan sien dat die bepaler soos ’n beskrywing optree.
Byvoorbeeld
• Wêreldgeskiedenis = wêreld (bepaler) + geskiedenis (kern).
• Rolprentresensie = rolprent (bepaler) + resensie (kern).
• Ondersoekdatum = ondersoek (bepaler) + datum (kern).
Klinkerwisseling
• Klinkerwisseling is die vorming van nuwe woorde deur die klinker van ’n woord te verander.
Byvoorbeeld
• Vonds (vind).
• Reuk (ruik).
• Sang (sing).
• Dwang (dwing).
• Aanbod (aanbied).
• Vlug (vlieg).
Afkortings
• ’n Afkorting is die verkorte vorm van ’n woord of woordgroep.
• Sekere woorde wat dikwels gebruik word, kan gerieflikheidshalwe afgekort word deur ’n
standaardvorm te gebruik.
Akronieme
• ’n Akroniem is ’n afkorting wat soos ’n woord uitgespreek kan word.
Byvoorbeeld
• Sasol : Suid-Afrikaanse Steenkool-, Olie- en Gaskorporasie.
• Unisa : Universiteit van Suid-Afrika.
4
