lOMoAR cPSD| 18956594
GESCHIEDENIS VAN DE VROEGMODERNE TIJD
DEEL 0: INLEIDING
Geografie
Eerst ligt de focus op de lage landen (Habsburgse rijk), dan op Europa en later de wereld.
− Idee van Europa als een apart werelddeel is ontstaan in de Oudheid.
→De Grieken gebruikten dit om zich te onderscheiden van de volkoren in Afrika en Azië.
‘Barbaroi’ -> mensen met andere taal
− Sinds de val van Constantinopel in 1453, werd Europa de gemeenschappelijke noemer van
de christelijke landen die zich bedreigd voelden door de oprukkende Ottomanen
− De Grieks-Romeinse erfenis en later het christendom vormen de basis van de Europese
identiteit en cohesie (=samenhang)
Geografische ruimte:
− Delen van Zuidoost-Europa kwamen in de 15-16e eeuw onder Ottomaans bestuur
→Buiten historische Europa omdat ze zich niet konden ontwikkelen zoals andere Europese
landen, Geografische ruimte is te veel
− Overzeese expansie en kolonisatie in West-Afrika, Amerika en Azië zorgden voor een
→extensie van het Europees grondgebied, te weinig geografische ruimte
=> Voornamelijk de lage landen, vervolgens Europa en ten slotte de wereld zal besproken
worden. Er is een soort van Eurocentrisme, omdat de referentiekader en cultuurhistorische
achtergrond naar Belgische en Nederlandse studenten zijn gericht
Chronologie
− Na de medium tempus (middeleeuwen, 5-15e E) was er een nieuw tijdperk aangebroken.
− De hedendaagse onderverdeling is een didactische ordening
− De Duitse historicus Christophorus Cellarius introduceerde in zijn ‘Historia Universalis’
(1685-1702) een driedelige indeling die vandaag nog altijd gebruikt wordt:
1. Historia Antiqua
2. Historia Medii Aevi
3. Historia Nova → start Reformatie + Luther in 1517
→Later vierdeling, nu vijfdeling
1
, lOMoAR cPSD| 18956594
− De overgang van de Middeleeuwen naar de Vroegmoderne Tijd is geen zaak geweest van 1
belangrijke gebeurtenis! Eerder een samenspel van factoren, waarbij langgaande evoluties in
een stroomversnelling kwamen verbonden met nieuwe inzichten en technische innovaties
Factoren van overgang van de Middeleeuwen naar de Vroegmoderne tijd in Europese ruimte
A) SECULIERE TREND: als gevolg van langzame processen (ca. jaren 1000)
− Toename van de landbouwproductie
→Voedseloverschoten: vroeger was er net genoeg maar vanaf 11e eeuw net iets
meer dan vlevensonderhoud
=>Mensen kunnen iets anders doen dan landbouw m.a.g. meer beroepen
en activiteiten waarvoor vroeger geen tijd was
− Bevolkingsaanwas, opkomst van de handel en de groei van steden (voornamelijk
aan rivieren of de zee voor transport)
− Ontstaan van staten geleid door vorsten + ontstaan van bestuurlijke structuren
B) DECENNIA: als gevolg van versnellende ontwikkelingen (ca. medio 15e eeuw)
overzeese expansie
− Tunesië was de draaischijf tussen Europa, de Westerse wereld en het Oosten
− Ottomanen veroveren vele handelsposten, de ‘hot spots’
→Storing in traditionele routes
→De Portugezen (en Europeanen) zochten via de Afrikaanse kusten een zeeweg naar Indië
(Vasco da Gama in 1498)
→Columbus zocht een andere route en kwam in 1492 terecht op de Caraïben.
− De overzeese expansies en vestiging van het koloniale imperia leidde tot ontdekkingen, aldus
exploitatie en kolonisatie!
→ luidde het begin van een Europese dominantie op wereldschaal en betekende een
definitieve doorbraak van het handelskapitalisme.
staatkundige ontwikkelingen (de grote dynastieën)
− Na de Rozenoorlog in 1485 zaten de Tudors op de Engelse troon, een dynastie die optrede
voor het primaat van de vorstelijke macht.
− In Frankrijk zorgde Lodewijk XI voor stabilisering na de Honderdjarige Oorlog door het
voeren van een binnen- en buitenlands beleid.
− In de Nederlanden wist hertog Filips de Goede de verschillende vorstendommen bijeen te
brengen naar 1 grote staat.
2
, lOMoAR cPSD| 18956594
− In het Heilig Roomse Rijk slaagde het Huis Habsburg erin de keizerskroon te monopoliseren
(=controle verkrijgen over een bepaalde markt).
→Het huwelijk in 1477 tussen Maximiliaan van Oostenrijk met Maria van Bourgondië gaf
de aanzet voor een brede anti-Franse coalitie (tegen Franse expansie, later komt Castillië en
Aragon hier ook bij). Deze alliantie werd een politieke unie tussen het Habsburgse rijk en
Bourgondië, waardoor er een groot Habsburg blok ontstaat.
− Versnelling in de 15e eeuw
culturele, intellectuele, religieuze ontwikkelingen
− De Renaissance en het Humanisme zorgden voor een manier van denken die heel anders
was dan voordien. In Italië was deze al in de 14e eeuw, maar elders in Europa pas de 15e
eeuw.
− De uitvinding van de drukkunst (uit China) omstreeks 1450 zorgde voor de verspreiding van
de ideeën. Discussies en meningsverschillen kregen nu een veel bredere weerklank. Iedereen
kon de drukkunst begrijpen.
− De Reformatie (start met Luthers ‘Thesenanschlag’ in 1517) was ook een culminatiepunt
voor de meervoudige Latijnse christenheid.
Technische innovaties
− Militaire Revolutie
→Nieuwe innovaties zijn voor altijd en onomkeerbaar, omdat we het kennen… (atoombom)
→Er waren aanpassingen van de forten, overschakeling naar brede omwallingen + bastions
met bakstenen muren + introductie van het buskruit. Oorlog werd nu op een heel andere
manier gevoerd. De overwinning werd nu vooral bepaald door wie het meeste geld had
− Drukkunst
→Gutenberg in 15e eeuw met losse, herbruikbare letters
→Ook prenten werden gedrukt, waardoor ideeën circuleren wat leidt tot censuur
→Interdependentie (wederzijdse afhankelijkheid) van al deze factoren: ‘Nieuwe Tijd’
→Joannes Stradanus (1523-1605) met zijn prentenboek ‘Nova Reperta’ (de nieuw gevonden
dingen) : op de cover komt de nieuwe tijd binnen, en stapt de oude tijd weg
→Amerigo Vespucci: ontdekkingsreiziger die Amerika tegenkomt, op prent de man met
zwaard + kruis + vlag.
Overgang vroegmoderne tijd naar hedendaags
− Versnellingsmomenten (vanaf midden 18e eeuw)
3
, lOMoAR cPSD| 18956594
− Nieuwe staatsopvatting (ideeën van Locke, Montesquieu) legden de basis van
een nieuwe staatsopvatting waarin volkssoevereiniteit centraal stond.
− Sociaal-economische ontwikkelingen: Adel en clerus verloren hun greep op de samenleving
en moesten plaats ruimen voor de burgerij
− Politieke revoluties:
→Engelse kolonies in Amerika bevochten in 1776 hun onafhankelijkheid van de
Engelse kroon: belasting zonder vertegenwoordiging in Britse parlement, beperking
op vrijheid door Britse wetten en maatregelen en hunkering naar eigen, autonome
regering
→de Franse revolutie in 1789: sociaal onrecht, economische crisis en verlichtende
idealen
− Technische innovaties: mechanisering leidt tot de Industriële revolutie (stoomkracht)
Naam
Wat is modern?
− Iets van eigen tijd!
− Eerst in België en Nederland naargelang franse traditie ‘moderne geschiedenis’ (histoire
moderne) → nieuwe geschiedenis → vroegmoderne geschiedenis
→Nederlandse equivalent van ‘early modern history’ en ‘frühen Neuzeit’
HOOFDSTUK 1: STAATSVORMINGSPROCESSEN
1.1. Gedaantes van de staat
Een staat is een…
− Organisatorische eenheid met als basis een grondgebied
→Waarop mensen leven die ondergeschikt zijn aan een centraal gezag.
→Dit centraal gezag bestuurt het territorium en is gelegitimeerd door een rechtstelsel
(theocratie, democratie …) dat de interne politieke verhoudingen regelt.
− Er zijn 3 staatsmonopolies:
1. de staat kan regels uitvaardigen (+ controle van de naleving ervan)
2. belastingen opleggen
3. rechtmatig gebruik maken van geweld
4. (controle uitvoeren door rechtspraak)
− Een staat is soeverein; zijn bestaan, grondgebied en monopolies zijn volkenrechtelijk erkend
en er kan geen inmenging van buitenaf zijn (behalve als er sprake is van agressie).
1.2. Verschijningsvormen
− Stadstaten: staten bestaande uit 1 enkele stad met daarrond het omliggende gebied. Het
soevereine bestuur was in handen van een groep gekozen regeerders. (vb. Hamburg)
4
GESCHIEDENIS VAN DE VROEGMODERNE TIJD
DEEL 0: INLEIDING
Geografie
Eerst ligt de focus op de lage landen (Habsburgse rijk), dan op Europa en later de wereld.
− Idee van Europa als een apart werelddeel is ontstaan in de Oudheid.
→De Grieken gebruikten dit om zich te onderscheiden van de volkoren in Afrika en Azië.
‘Barbaroi’ -> mensen met andere taal
− Sinds de val van Constantinopel in 1453, werd Europa de gemeenschappelijke noemer van
de christelijke landen die zich bedreigd voelden door de oprukkende Ottomanen
− De Grieks-Romeinse erfenis en later het christendom vormen de basis van de Europese
identiteit en cohesie (=samenhang)
Geografische ruimte:
− Delen van Zuidoost-Europa kwamen in de 15-16e eeuw onder Ottomaans bestuur
→Buiten historische Europa omdat ze zich niet konden ontwikkelen zoals andere Europese
landen, Geografische ruimte is te veel
− Overzeese expansie en kolonisatie in West-Afrika, Amerika en Azië zorgden voor een
→extensie van het Europees grondgebied, te weinig geografische ruimte
=> Voornamelijk de lage landen, vervolgens Europa en ten slotte de wereld zal besproken
worden. Er is een soort van Eurocentrisme, omdat de referentiekader en cultuurhistorische
achtergrond naar Belgische en Nederlandse studenten zijn gericht
Chronologie
− Na de medium tempus (middeleeuwen, 5-15e E) was er een nieuw tijdperk aangebroken.
− De hedendaagse onderverdeling is een didactische ordening
− De Duitse historicus Christophorus Cellarius introduceerde in zijn ‘Historia Universalis’
(1685-1702) een driedelige indeling die vandaag nog altijd gebruikt wordt:
1. Historia Antiqua
2. Historia Medii Aevi
3. Historia Nova → start Reformatie + Luther in 1517
→Later vierdeling, nu vijfdeling
1
, lOMoAR cPSD| 18956594
− De overgang van de Middeleeuwen naar de Vroegmoderne Tijd is geen zaak geweest van 1
belangrijke gebeurtenis! Eerder een samenspel van factoren, waarbij langgaande evoluties in
een stroomversnelling kwamen verbonden met nieuwe inzichten en technische innovaties
Factoren van overgang van de Middeleeuwen naar de Vroegmoderne tijd in Europese ruimte
A) SECULIERE TREND: als gevolg van langzame processen (ca. jaren 1000)
− Toename van de landbouwproductie
→Voedseloverschoten: vroeger was er net genoeg maar vanaf 11e eeuw net iets
meer dan vlevensonderhoud
=>Mensen kunnen iets anders doen dan landbouw m.a.g. meer beroepen
en activiteiten waarvoor vroeger geen tijd was
− Bevolkingsaanwas, opkomst van de handel en de groei van steden (voornamelijk
aan rivieren of de zee voor transport)
− Ontstaan van staten geleid door vorsten + ontstaan van bestuurlijke structuren
B) DECENNIA: als gevolg van versnellende ontwikkelingen (ca. medio 15e eeuw)
overzeese expansie
− Tunesië was de draaischijf tussen Europa, de Westerse wereld en het Oosten
− Ottomanen veroveren vele handelsposten, de ‘hot spots’
→Storing in traditionele routes
→De Portugezen (en Europeanen) zochten via de Afrikaanse kusten een zeeweg naar Indië
(Vasco da Gama in 1498)
→Columbus zocht een andere route en kwam in 1492 terecht op de Caraïben.
− De overzeese expansies en vestiging van het koloniale imperia leidde tot ontdekkingen, aldus
exploitatie en kolonisatie!
→ luidde het begin van een Europese dominantie op wereldschaal en betekende een
definitieve doorbraak van het handelskapitalisme.
staatkundige ontwikkelingen (de grote dynastieën)
− Na de Rozenoorlog in 1485 zaten de Tudors op de Engelse troon, een dynastie die optrede
voor het primaat van de vorstelijke macht.
− In Frankrijk zorgde Lodewijk XI voor stabilisering na de Honderdjarige Oorlog door het
voeren van een binnen- en buitenlands beleid.
− In de Nederlanden wist hertog Filips de Goede de verschillende vorstendommen bijeen te
brengen naar 1 grote staat.
2
, lOMoAR cPSD| 18956594
− In het Heilig Roomse Rijk slaagde het Huis Habsburg erin de keizerskroon te monopoliseren
(=controle verkrijgen over een bepaalde markt).
→Het huwelijk in 1477 tussen Maximiliaan van Oostenrijk met Maria van Bourgondië gaf
de aanzet voor een brede anti-Franse coalitie (tegen Franse expansie, later komt Castillië en
Aragon hier ook bij). Deze alliantie werd een politieke unie tussen het Habsburgse rijk en
Bourgondië, waardoor er een groot Habsburg blok ontstaat.
− Versnelling in de 15e eeuw
culturele, intellectuele, religieuze ontwikkelingen
− De Renaissance en het Humanisme zorgden voor een manier van denken die heel anders
was dan voordien. In Italië was deze al in de 14e eeuw, maar elders in Europa pas de 15e
eeuw.
− De uitvinding van de drukkunst (uit China) omstreeks 1450 zorgde voor de verspreiding van
de ideeën. Discussies en meningsverschillen kregen nu een veel bredere weerklank. Iedereen
kon de drukkunst begrijpen.
− De Reformatie (start met Luthers ‘Thesenanschlag’ in 1517) was ook een culminatiepunt
voor de meervoudige Latijnse christenheid.
Technische innovaties
− Militaire Revolutie
→Nieuwe innovaties zijn voor altijd en onomkeerbaar, omdat we het kennen… (atoombom)
→Er waren aanpassingen van de forten, overschakeling naar brede omwallingen + bastions
met bakstenen muren + introductie van het buskruit. Oorlog werd nu op een heel andere
manier gevoerd. De overwinning werd nu vooral bepaald door wie het meeste geld had
− Drukkunst
→Gutenberg in 15e eeuw met losse, herbruikbare letters
→Ook prenten werden gedrukt, waardoor ideeën circuleren wat leidt tot censuur
→Interdependentie (wederzijdse afhankelijkheid) van al deze factoren: ‘Nieuwe Tijd’
→Joannes Stradanus (1523-1605) met zijn prentenboek ‘Nova Reperta’ (de nieuw gevonden
dingen) : op de cover komt de nieuwe tijd binnen, en stapt de oude tijd weg
→Amerigo Vespucci: ontdekkingsreiziger die Amerika tegenkomt, op prent de man met
zwaard + kruis + vlag.
Overgang vroegmoderne tijd naar hedendaags
− Versnellingsmomenten (vanaf midden 18e eeuw)
3
, lOMoAR cPSD| 18956594
− Nieuwe staatsopvatting (ideeën van Locke, Montesquieu) legden de basis van
een nieuwe staatsopvatting waarin volkssoevereiniteit centraal stond.
− Sociaal-economische ontwikkelingen: Adel en clerus verloren hun greep op de samenleving
en moesten plaats ruimen voor de burgerij
− Politieke revoluties:
→Engelse kolonies in Amerika bevochten in 1776 hun onafhankelijkheid van de
Engelse kroon: belasting zonder vertegenwoordiging in Britse parlement, beperking
op vrijheid door Britse wetten en maatregelen en hunkering naar eigen, autonome
regering
→de Franse revolutie in 1789: sociaal onrecht, economische crisis en verlichtende
idealen
− Technische innovaties: mechanisering leidt tot de Industriële revolutie (stoomkracht)
Naam
Wat is modern?
− Iets van eigen tijd!
− Eerst in België en Nederland naargelang franse traditie ‘moderne geschiedenis’ (histoire
moderne) → nieuwe geschiedenis → vroegmoderne geschiedenis
→Nederlandse equivalent van ‘early modern history’ en ‘frühen Neuzeit’
HOOFDSTUK 1: STAATSVORMINGSPROCESSEN
1.1. Gedaantes van de staat
Een staat is een…
− Organisatorische eenheid met als basis een grondgebied
→Waarop mensen leven die ondergeschikt zijn aan een centraal gezag.
→Dit centraal gezag bestuurt het territorium en is gelegitimeerd door een rechtstelsel
(theocratie, democratie …) dat de interne politieke verhoudingen regelt.
− Er zijn 3 staatsmonopolies:
1. de staat kan regels uitvaardigen (+ controle van de naleving ervan)
2. belastingen opleggen
3. rechtmatig gebruik maken van geweld
4. (controle uitvoeren door rechtspraak)
− Een staat is soeverein; zijn bestaan, grondgebied en monopolies zijn volkenrechtelijk erkend
en er kan geen inmenging van buitenaf zijn (behalve als er sprake is van agressie).
1.2. Verschijningsvormen
− Stadstaten: staten bestaande uit 1 enkele stad met daarrond het omliggende gebied. Het
soevereine bestuur was in handen van een groep gekozen regeerders. (vb. Hamburg)
4
