Overzicht van de historische
kritiek
Semester 1 – 2024
Inhoud
1. De bron, bouwstof voor de kennis van het verleden..........................................4
1. De notie bron................................................................................................... 5
1.1. Bronnen: bewuste creaties?......................................................................5
1.2. De vormeigenschappen: geschreven en ongeschreven bronnen.................6
1.2.1. Geschreven bronnen.............................................................................. 6
1.2.2. Ongeschreven bronnen..........................................................................8
2. Onderscheid tussen bron en historisch werk......................................................8
3. Evolutie van de bronnentypes en hun complementariteit..................................9
3.1. Schrift en alfabet.......................................................................................... 9
3.2. De drukpers: schaalvergroting en uitdieping..............................................10
3.3. Woord en beeld.......................................................................................... 11
3.4. Mondelinge bronnen: orale overlevering, orale geschiedenis....................12
4. Impact van communicatie- en informatietechnologie op de productie van
bronnen................................................................................................................ 13
4.1. Snelheid en kwaliteit van overdracht.........................................................13
4.1.1. Fase 1: te voet, voor het gebruik van het paard...................................13
4.1.2. Fase 2: gebruik van het paard..............................................................13
4.1.3. Fase 3: mechanisme en digitale media................................................14
4.2. Functies van communicatie........................................................................14
4.3. Impact van de communicatie in de huidige samenleving...........................16
4.3.1. De wereld van de communicatie: a global village................................16
4.3.2. Impact van de communicatiemedia.....................................................17
4.4. Kortsluitingen in de informatiestroom........................................................18
5. Stockeren en produceren van informatie..........................................................18
5.1. Waarom bronnen bewaren?........................................................................18
5.2. Waarom gingen zoveel bronnen verloren?.................................................19
5.3. Toename van het bronnenbestand.............................................................21
5.4. Consulteerbaarheid van de bronnen..........................................................21
5.5. Waar worden bronnen bewaard..................................................................21
5.6. De bewaarplaats van de archivalia is niet onschuldig................................22
5.7. Het uitgeven van historische bronnen........................................................23
1
,6. Deel II: de technische analyse van een bron....................................................24
6.1. De vele vervorming van vervalsing............................................................25
6.1.1. Totaal onbetwiste bronnen...................................................................25
6.1.2. Intellectueel falsum.............................................................................. 25
6.1.3. Materieel falsum................................................................................... 25
6.1.4. Pastiche................................................................................................ 25
6.1.5. Kopie.................................................................................................... 26
7. Het ontmaskeren van de falsaris......................................................................27
7.1. De hulp- en partnerwetenschappen van de geschiedenis..........................28
7.1.1. Paleografie........................................................................................... 28
7.2. Diplomatiek............................................................................................. 29
7.3. Archeologie (=historische wetenschap).....................................................29
7.3.1. Van antiquarische interesse tot wetenschap........................................29
7.3.2. De prospectie....................................................................................... 31
7.3.3. Statistiek.............................................................................................. 35
7.3.4. Andere hulpwetenschappen en technieken..........................................36
8. Deel III: bronnen interpreteren en beoordelen: van bron naar feit...................37
8.1. Kritische diagnose van de individuele bron................................................38
8.1.1. Externe kritiek...................................................................................... 38
8.1.2. Interne kritiek....................................................................................... 42
9. Kritische juxtapositie van de bronnen..............................................................44
9.1. Confrontatie van de getuigenissen: relativiteit van de formele regels, de
casus watergate................................................................................................ 44
9.1.1. Mythe van unanimiteit.........................................................................46
9.1.2. De meerderheid krijgt ongelijk; woord tegen woord: een onoplosbare
patstelling...................................................................................................... 46
9.1.3. Hard bewijs.......................................................................................... 46
9.2. Redeneringen in het positieve....................................................................47
9.2.1. Analogische inductie............................................................................ 47
9.2.2. Redenering met hypothesen................................................................47
9.2.3. Falsificatietechniek............................................................................... 48
9.2.4. Waarschijnlijkheidsredenering..............................................................48
9.2.5. Tegenfeitelijke redenering....................................................................49
9.3. Redeneringen in het negatieve: het zwijgen van de bron..........................49
10. de feiten: bouwstoffen voor de geschiedkunde..............................................49
10.1. Zijn feiten eenmalig of recurrent?............................................................49
10.2. Grote en banale feiten en hun kenbaarheid.............................................50
10.3. Harde feiten en opinies............................................................................ 50
2
, 10.3.1. Van mentaliteitsgeschiedenis naar geschiedenis van de representatie
....................................................................................................................... 50
10.3.2. Opinies, geruchten en legenden........................................................51
10.3.3. De spagaat van de eigentijdse geschiedenis.....................................52
11. Deel IV: Historisch onderzoek: van feit naar verklaring en verhaal – verklaren
en beschrijven...................................................................................................... 53
11.1. De ongrijpbare zaak................................................................................. 53
11.2. De hermeneutiek: begrijpen en beschrijven.............................................54
11.3. De zoektocht naar de wetten van de geschiedenis..................................54
12. De wortels van de West-Europese geschiedschrijving: religie en staat..........55
12.1. Opperwezen en heilsplan.........................................................................55
12.2. Secularisering en staat............................................................................. 55
12.3. De Christelijke wereldopvatting................................................................57
12.4. De ontwikkeling van de kritische zin........................................................57
12.5. Eurocentrisme en kosmopolitisme............................................................59
13. Vaktechniek, professionalisering en atomisering............................................59
13.1. Een tijdperk van snelle maatschappelijke verandering............................59
13.2. Van verlichting naar romantiek................................................................59
13.3. Ranke en het positivisme-historisme........................................................60
13.4. De methodenstreit................................................................................... 60
14. Structuur en actie, collectief en individu, harmonie en conflict: in dialoog met
de sociale wetenschappen................................................................................... 60
14.1. Marx: productieverhoudingen en klasse...................................................61
14.1.1. Historisch Matrialisme toegepast op Frankrijk (1789) of Haïti (1791).63
14.2. Émile Durkheim........................................................................................ 64
14.3. Max Weber............................................................................................... 64
14.3.1. Protestantse ethiek............................................................................ 64
14.3.2. Elias en het civilisatieproces..............................................................65
15. Geschiedschrijving en sociale wetenschappen sinds de Annales-school........65
15.1. Een revolutionaire paradigmawissel in de historiografie: het ontstaan van
de Annales-school............................................................................................. 65
15.2. De pioniersgeneraties van de annales-school..........................................65
15.3. De tweede generatie: structuralisme en kwalitatieve economische
geschiedenis..................................................................................................... 67
15.3. De derde generatie (1969-1989): De opkomst van de
mentaliteitsgeschiedenis, historische antropologie en microstoria ..................68
15.4. De ecologische geschiedenis....................................................................70
16. Oude en nieuwe discussies, verdere theoretische ontwikkelingen.................71
16.1. Elites en volk, evoluties en revoluties, staatsvorming en legitimiteit.......71
3
, 16.1.1. Staatsvorming.................................................................................... 72
16.2. Enkele recentere sociologische theorieën................................................73
16.3. Godsdienst als factor................................................................................ 73
16.4. Racisme.................................................................................................... 74
16.5. Wetenschap en technologie.....................................................................75
16.6. Evaluatie: feiten of theorie.......................................................................75
17. geschiedenis, taal, gender en de postmoderniteit..........................................76
17.1. De semiotiek: langue en parole................................................................76
17.2. van structuralisme naar deconstructie en poststructuralisme.................77
17.3. de historische semantiek en de begriffsgeschichte..................................77
17.4. discours als sociale realiteit.....................................................................77
17.5. De postmoderniteit als het einde van ‘de grote verhalen’.......................77
17.6. feminisme en gender............................................................................... 78
17.7. Narrativisme en epistemisch relativisme of kritisch-realisme?.................78
18. deel 5: herinneren en oordelen......................................................................79
18.1. Natiestaat en verbeelde gemeenschap....................................................79
18.2. collectief, sociaal, communicatief en cultureel geheugen........................80
18.3. De historicus als kind van zijn tijd, als maatschappelijke en moralistische
commentator..................................................................................................... 81
18.4. De historicus in dienst van de macht of als subversief.............................82
18.4.1. Oordelen over het verleden...............................................................82
18.5. mondialiseren en dekoloniseren...............................................................83
18.6. De historicus als rechter.............................................................................. 84
18.7. Is objectiviteit mogelijk............................................................................... 85
1. De bron, bouwstof voor de kennis van
het verleden
Casus 1 de Vikingen:
veel foute representaties (bijvoorbeeld hem met twee horens)
Hoe komen we aan de juiste informatie?
4
kritiek
Semester 1 – 2024
Inhoud
1. De bron, bouwstof voor de kennis van het verleden..........................................4
1. De notie bron................................................................................................... 5
1.1. Bronnen: bewuste creaties?......................................................................5
1.2. De vormeigenschappen: geschreven en ongeschreven bronnen.................6
1.2.1. Geschreven bronnen.............................................................................. 6
1.2.2. Ongeschreven bronnen..........................................................................8
2. Onderscheid tussen bron en historisch werk......................................................8
3. Evolutie van de bronnentypes en hun complementariteit..................................9
3.1. Schrift en alfabet.......................................................................................... 9
3.2. De drukpers: schaalvergroting en uitdieping..............................................10
3.3. Woord en beeld.......................................................................................... 11
3.4. Mondelinge bronnen: orale overlevering, orale geschiedenis....................12
4. Impact van communicatie- en informatietechnologie op de productie van
bronnen................................................................................................................ 13
4.1. Snelheid en kwaliteit van overdracht.........................................................13
4.1.1. Fase 1: te voet, voor het gebruik van het paard...................................13
4.1.2. Fase 2: gebruik van het paard..............................................................13
4.1.3. Fase 3: mechanisme en digitale media................................................14
4.2. Functies van communicatie........................................................................14
4.3. Impact van de communicatie in de huidige samenleving...........................16
4.3.1. De wereld van de communicatie: a global village................................16
4.3.2. Impact van de communicatiemedia.....................................................17
4.4. Kortsluitingen in de informatiestroom........................................................18
5. Stockeren en produceren van informatie..........................................................18
5.1. Waarom bronnen bewaren?........................................................................18
5.2. Waarom gingen zoveel bronnen verloren?.................................................19
5.3. Toename van het bronnenbestand.............................................................21
5.4. Consulteerbaarheid van de bronnen..........................................................21
5.5. Waar worden bronnen bewaard..................................................................21
5.6. De bewaarplaats van de archivalia is niet onschuldig................................22
5.7. Het uitgeven van historische bronnen........................................................23
1
,6. Deel II: de technische analyse van een bron....................................................24
6.1. De vele vervorming van vervalsing............................................................25
6.1.1. Totaal onbetwiste bronnen...................................................................25
6.1.2. Intellectueel falsum.............................................................................. 25
6.1.3. Materieel falsum................................................................................... 25
6.1.4. Pastiche................................................................................................ 25
6.1.5. Kopie.................................................................................................... 26
7. Het ontmaskeren van de falsaris......................................................................27
7.1. De hulp- en partnerwetenschappen van de geschiedenis..........................28
7.1.1. Paleografie........................................................................................... 28
7.2. Diplomatiek............................................................................................. 29
7.3. Archeologie (=historische wetenschap).....................................................29
7.3.1. Van antiquarische interesse tot wetenschap........................................29
7.3.2. De prospectie....................................................................................... 31
7.3.3. Statistiek.............................................................................................. 35
7.3.4. Andere hulpwetenschappen en technieken..........................................36
8. Deel III: bronnen interpreteren en beoordelen: van bron naar feit...................37
8.1. Kritische diagnose van de individuele bron................................................38
8.1.1. Externe kritiek...................................................................................... 38
8.1.2. Interne kritiek....................................................................................... 42
9. Kritische juxtapositie van de bronnen..............................................................44
9.1. Confrontatie van de getuigenissen: relativiteit van de formele regels, de
casus watergate................................................................................................ 44
9.1.1. Mythe van unanimiteit.........................................................................46
9.1.2. De meerderheid krijgt ongelijk; woord tegen woord: een onoplosbare
patstelling...................................................................................................... 46
9.1.3. Hard bewijs.......................................................................................... 46
9.2. Redeneringen in het positieve....................................................................47
9.2.1. Analogische inductie............................................................................ 47
9.2.2. Redenering met hypothesen................................................................47
9.2.3. Falsificatietechniek............................................................................... 48
9.2.4. Waarschijnlijkheidsredenering..............................................................48
9.2.5. Tegenfeitelijke redenering....................................................................49
9.3. Redeneringen in het negatieve: het zwijgen van de bron..........................49
10. de feiten: bouwstoffen voor de geschiedkunde..............................................49
10.1. Zijn feiten eenmalig of recurrent?............................................................49
10.2. Grote en banale feiten en hun kenbaarheid.............................................50
10.3. Harde feiten en opinies............................................................................ 50
2
, 10.3.1. Van mentaliteitsgeschiedenis naar geschiedenis van de representatie
....................................................................................................................... 50
10.3.2. Opinies, geruchten en legenden........................................................51
10.3.3. De spagaat van de eigentijdse geschiedenis.....................................52
11. Deel IV: Historisch onderzoek: van feit naar verklaring en verhaal – verklaren
en beschrijven...................................................................................................... 53
11.1. De ongrijpbare zaak................................................................................. 53
11.2. De hermeneutiek: begrijpen en beschrijven.............................................54
11.3. De zoektocht naar de wetten van de geschiedenis..................................54
12. De wortels van de West-Europese geschiedschrijving: religie en staat..........55
12.1. Opperwezen en heilsplan.........................................................................55
12.2. Secularisering en staat............................................................................. 55
12.3. De Christelijke wereldopvatting................................................................57
12.4. De ontwikkeling van de kritische zin........................................................57
12.5. Eurocentrisme en kosmopolitisme............................................................59
13. Vaktechniek, professionalisering en atomisering............................................59
13.1. Een tijdperk van snelle maatschappelijke verandering............................59
13.2. Van verlichting naar romantiek................................................................59
13.3. Ranke en het positivisme-historisme........................................................60
13.4. De methodenstreit................................................................................... 60
14. Structuur en actie, collectief en individu, harmonie en conflict: in dialoog met
de sociale wetenschappen................................................................................... 60
14.1. Marx: productieverhoudingen en klasse...................................................61
14.1.1. Historisch Matrialisme toegepast op Frankrijk (1789) of Haïti (1791).63
14.2. Émile Durkheim........................................................................................ 64
14.3. Max Weber............................................................................................... 64
14.3.1. Protestantse ethiek............................................................................ 64
14.3.2. Elias en het civilisatieproces..............................................................65
15. Geschiedschrijving en sociale wetenschappen sinds de Annales-school........65
15.1. Een revolutionaire paradigmawissel in de historiografie: het ontstaan van
de Annales-school............................................................................................. 65
15.2. De pioniersgeneraties van de annales-school..........................................65
15.3. De tweede generatie: structuralisme en kwalitatieve economische
geschiedenis..................................................................................................... 67
15.3. De derde generatie (1969-1989): De opkomst van de
mentaliteitsgeschiedenis, historische antropologie en microstoria ..................68
15.4. De ecologische geschiedenis....................................................................70
16. Oude en nieuwe discussies, verdere theoretische ontwikkelingen.................71
16.1. Elites en volk, evoluties en revoluties, staatsvorming en legitimiteit.......71
3
, 16.1.1. Staatsvorming.................................................................................... 72
16.2. Enkele recentere sociologische theorieën................................................73
16.3. Godsdienst als factor................................................................................ 73
16.4. Racisme.................................................................................................... 74
16.5. Wetenschap en technologie.....................................................................75
16.6. Evaluatie: feiten of theorie.......................................................................75
17. geschiedenis, taal, gender en de postmoderniteit..........................................76
17.1. De semiotiek: langue en parole................................................................76
17.2. van structuralisme naar deconstructie en poststructuralisme.................77
17.3. de historische semantiek en de begriffsgeschichte..................................77
17.4. discours als sociale realiteit.....................................................................77
17.5. De postmoderniteit als het einde van ‘de grote verhalen’.......................77
17.6. feminisme en gender............................................................................... 78
17.7. Narrativisme en epistemisch relativisme of kritisch-realisme?.................78
18. deel 5: herinneren en oordelen......................................................................79
18.1. Natiestaat en verbeelde gemeenschap....................................................79
18.2. collectief, sociaal, communicatief en cultureel geheugen........................80
18.3. De historicus als kind van zijn tijd, als maatschappelijke en moralistische
commentator..................................................................................................... 81
18.4. De historicus in dienst van de macht of als subversief.............................82
18.4.1. Oordelen over het verleden...............................................................82
18.5. mondialiseren en dekoloniseren...............................................................83
18.6. De historicus als rechter.............................................................................. 84
18.7. Is objectiviteit mogelijk............................................................................... 85
1. De bron, bouwstof voor de kennis van
het verleden
Casus 1 de Vikingen:
veel foute representaties (bijvoorbeeld hem met twee horens)
Hoe komen we aan de juiste informatie?
4
