Bodemfuncties en bodemgebruik (H1)
De bodemkunde bestudeert ontstaan, verbreiding, processen in en eigenschappen van bodems, en
functioneren van bodems m.b.t. landgebruiksfuncties.
Waarom is de bodem zo belangrijk?
- Mensen domineren onze planeet → ongeveer 50% van het aardoppervlak is in gebruik →
bedreiging voor de aarde.
- Wereldbevolking groeit → vraag naar grondstoffen en voedsel groeit ook.
Ondanks dat wij veel van onze bodem vragen zijn er slechts op beperkte schaal problemen met de
bodem. Dit komt doordat de bodem veerkrachtig is. Een aantal problemen met de bodem zijn:
- Verwoestijning door overbeweiding.
- Verzilting door ondeskundige irrigatie.
- Verzakking en/of verdroging door te sterke ontwatering.
- Overstromingen en aardverschuivingen door ontbossing of door de aanleg van wegen, kanalen
of gebouwen zonder met de bodem rekening te houden.
- Dramatisch teruglopen van landbouwproductie door gebrek aan nutriëntenbeheer.
- Vergiftiging van drinkwater en voedsel en degradatie van natuurlijke ecosystemen door
overbemesting, overmatig bestrijdingsmiddelengebruik, verontreiniging en afvallozing.
Bodems dragen bij door middel van “Ecosystem Services”, oftewel ecosysteemdiensten. De mens maakt
gebruik van wat de bodem kan bieden, en niet van de bodem zelf. Bijvoorbeeld als onderdeel van:
- Agro-ecosystemen.
- Bosecosystemen.
- Graslandecosystemen.
- Aquatische ecosystemen.
Verschillende ecosysteemdiensten:
- Toevoerdiensten:
o Producten verkregen uit ecosystemen, zoals voedsel en vezels.
- Regulerende diensten:
o Voordelen die worden verkregen uit de regulerende werking van ecosysteemprocessen,
zoals klimaatregulatie en waterregulatie.
- Culturele diensten:
o Immateriële voordelen die worden verkregen uit ecosystemen, zoals esthetische beleving
en recreatie.
- Ondersteunde diensten:
o Diensten die noodzakelijk zijn voor de productie van alle overige ecosysteemdiensten.
Bijv. bodemvorming en kringlopen van nutriënten.
De belangrijkste manieren waarop wij onze bodem inrichten zijn:
- Natuur- en biodiversiteit van de bodem.
, - Biogeochemische functie van de bodem.
o Bufferfunctie: de rol van de bodem bij het reguleren van de chemische omstandigheden
in het bodemvocht en het percolerende water.
o Regeneratie-functie: de rol van de bodem bij het vrijmaken van nutriënten en water bij
de afbraak van resten van planten, dieren en hun afvalstoffen.
o Filterfunctie: de rol van de bodem als filter en zuiveraar van het door de bodem
percolerende water.
- Agrarische functie van de bodem.
- De bodem als leverancier van grondstoffen.
- Opslag en verwerking van afval.
- Landschap en landinrichting.
Slechts 11% van het landoppervlak in de wereld is geschikt voor de productie van voedsel.
Met de rest van het landoppervlak zijn problemen, bijvoorbeeld: te droog (28%), te nat (10%), chemisch
ongeschikt (bijv. bovenste deel van bodem te zout → is lastig weg te halen, 23%), te ondiep (22%) en te
koud (6%).
Voor landplanten is de bodem leverancier van voedingsstoffen, water en lucht, en ook een
verankeringsplaats. De vegetatie in natuurgebieden is o.a. afhankelijk van de bodemeigenschappen. De
fauna is hieraan gekoppeld. Voorbeelden van bodem-vegetatie-relaties zijn:
- Struikheide: voedselarm, zuur en droog.
- Dopheide: voedselarm, zuur en nat.
- Naaldbomen: voedselarm, zuur en droog.
- Beuken: voedselhoudend, zuur en droog.
Je ziet hierboven dus als je één variabele veranderd, veranderd de vegetatie. Daarnaast is de bodem erg
belangrijk als ankerplaats voor planten en bodem. De wortels moeten door de bodem kunnen en zich
goed vast kunnen zetten, wortels gaan maar 1,5 tot 2 meter diep.
Inzijging: water stroomt door een slechtdoorlatende laag in de bodem naar een diepere laag in de
bodem.
Kwel: water stroomt door een slechtdoorlatende laag in de bodem naar een ondiepere laag in de
bodem.
Tegenovergestelde van reactief is inert.
Voor wonen, werken, recreatie, wegen, agrarisch landgebruik, natuur, etc. is grond nodig. Of een
bepaalde functie mogelijk is, hangt in belangrijke mate af van de bodemgesteldheid. Voorbeelden van
relaties tussen de bodem en inrichtingsvraagstukken zijn:
- Recreatie op een stevige en droge bodem is plezieriger dan op een natte en slappe bodem.
- Huizen- en wegenbouw op een stevige en droge bodem is makkelijker en goedkoper dan op een
slappe en natte bodem.
- De bodemeigenschappen bepalen in belangrijke mate het agrarisch landgebruik.
,Geotektoniek en vulkanisme, geologie in relatie tot bodem en landschap
(H2)
Geologie is de wetenschap die de Aarde, haar geschiedenis en de processen die haar vormen en
gevormd hebben, bestudeert.
- Richt zich vaak op gesteenten/afzettingen.
- Voorbeelden: gelaagd zand, veen, zandsteen, fossielen, breuken.
Geomorfologie is de wetenschap die de terreinvormen aan het aardoppervlak en hun ontstaanswijze
bestudeert.
- Richt zich op vormen/topografie.
- Voorbeelden: meanderende rivieren, klifkusten, duinen.
Opbouw van de aarde:
- Aardkorst (dikte ongeveer 5-50 km)
- Mantel = magma (dikte ongeveer 2890 km)
- Kern (ijzer, nikkel)
Aardkorst (lithosfeer) bestaat uit vast gesteente dat als een dunne korst op vloeibaar gesteente magma
drijft.
Continental drift (het bewegen of verschuiven van de aardkorst of lithosferische platen) wordt gedreven
door grote convectiestromen (opwarmen en afkoelen) binnen in de vloeibare aardmantel
Te zien aan het oppervlak van de korst (ook onder water):
- Mid-oceanische ruggen waar sprake is van spreiden (divergeren) en aangroeien (stollen!) van
(oceanische) korst.
- Subductiezones waar sprake is van wegzakken / onder elkaar schuiven (convergeren) van
lithosferische platen (opsmelten); botsen = gebergte. Bij subductie ontstaat een kloof of
diepzeetrog.
- Alle bewegingen samen noemen we plaattektoniek.
Hieronder is te zien hoe op een grens van twee platen een nieuwe aardkorst ontstaat:
, Op grenzen van verschillende aardplaten ontstaan aardbevingen doordat de platen bewegen.
Aardbevingen kunnen ook ontstaan door de activiteit van de aardkorst zonder dat deze aardplaat tegen
een andere aardplaat botst.
Bij convergerende (botsende) platen ontstaan gebergten.
- Door erosieprocessen worden bergen weer afgevlakt tot oude schilden.
- Bij botsing worden gesteenten geplooid (het ontstaan van synclinaal en anticlinaal) en/of
gebroken (breuk en diaklaas).
Voorbeeld van de vorming van een gebergte hier links.
Het ontstaan van oude schilden (geërodeerde gebergten
(botsingszones) die meer dan 550 Ma (miljoen jaar) oud zijn):
- Tektonische activiteit: botsen – gebergtevorming, veel
(toenemende) erosie.
- Tektonisch rustig: afvlakken, weinig (afnemende) erosie.
- Nieuwe activiteit: botsen – gebergtevorming, veel
(toenemende) erosie.
De bodemkunde bestudeert ontstaan, verbreiding, processen in en eigenschappen van bodems, en
functioneren van bodems m.b.t. landgebruiksfuncties.
Waarom is de bodem zo belangrijk?
- Mensen domineren onze planeet → ongeveer 50% van het aardoppervlak is in gebruik →
bedreiging voor de aarde.
- Wereldbevolking groeit → vraag naar grondstoffen en voedsel groeit ook.
Ondanks dat wij veel van onze bodem vragen zijn er slechts op beperkte schaal problemen met de
bodem. Dit komt doordat de bodem veerkrachtig is. Een aantal problemen met de bodem zijn:
- Verwoestijning door overbeweiding.
- Verzilting door ondeskundige irrigatie.
- Verzakking en/of verdroging door te sterke ontwatering.
- Overstromingen en aardverschuivingen door ontbossing of door de aanleg van wegen, kanalen
of gebouwen zonder met de bodem rekening te houden.
- Dramatisch teruglopen van landbouwproductie door gebrek aan nutriëntenbeheer.
- Vergiftiging van drinkwater en voedsel en degradatie van natuurlijke ecosystemen door
overbemesting, overmatig bestrijdingsmiddelengebruik, verontreiniging en afvallozing.
Bodems dragen bij door middel van “Ecosystem Services”, oftewel ecosysteemdiensten. De mens maakt
gebruik van wat de bodem kan bieden, en niet van de bodem zelf. Bijvoorbeeld als onderdeel van:
- Agro-ecosystemen.
- Bosecosystemen.
- Graslandecosystemen.
- Aquatische ecosystemen.
Verschillende ecosysteemdiensten:
- Toevoerdiensten:
o Producten verkregen uit ecosystemen, zoals voedsel en vezels.
- Regulerende diensten:
o Voordelen die worden verkregen uit de regulerende werking van ecosysteemprocessen,
zoals klimaatregulatie en waterregulatie.
- Culturele diensten:
o Immateriële voordelen die worden verkregen uit ecosystemen, zoals esthetische beleving
en recreatie.
- Ondersteunde diensten:
o Diensten die noodzakelijk zijn voor de productie van alle overige ecosysteemdiensten.
Bijv. bodemvorming en kringlopen van nutriënten.
De belangrijkste manieren waarop wij onze bodem inrichten zijn:
- Natuur- en biodiversiteit van de bodem.
, - Biogeochemische functie van de bodem.
o Bufferfunctie: de rol van de bodem bij het reguleren van de chemische omstandigheden
in het bodemvocht en het percolerende water.
o Regeneratie-functie: de rol van de bodem bij het vrijmaken van nutriënten en water bij
de afbraak van resten van planten, dieren en hun afvalstoffen.
o Filterfunctie: de rol van de bodem als filter en zuiveraar van het door de bodem
percolerende water.
- Agrarische functie van de bodem.
- De bodem als leverancier van grondstoffen.
- Opslag en verwerking van afval.
- Landschap en landinrichting.
Slechts 11% van het landoppervlak in de wereld is geschikt voor de productie van voedsel.
Met de rest van het landoppervlak zijn problemen, bijvoorbeeld: te droog (28%), te nat (10%), chemisch
ongeschikt (bijv. bovenste deel van bodem te zout → is lastig weg te halen, 23%), te ondiep (22%) en te
koud (6%).
Voor landplanten is de bodem leverancier van voedingsstoffen, water en lucht, en ook een
verankeringsplaats. De vegetatie in natuurgebieden is o.a. afhankelijk van de bodemeigenschappen. De
fauna is hieraan gekoppeld. Voorbeelden van bodem-vegetatie-relaties zijn:
- Struikheide: voedselarm, zuur en droog.
- Dopheide: voedselarm, zuur en nat.
- Naaldbomen: voedselarm, zuur en droog.
- Beuken: voedselhoudend, zuur en droog.
Je ziet hierboven dus als je één variabele veranderd, veranderd de vegetatie. Daarnaast is de bodem erg
belangrijk als ankerplaats voor planten en bodem. De wortels moeten door de bodem kunnen en zich
goed vast kunnen zetten, wortels gaan maar 1,5 tot 2 meter diep.
Inzijging: water stroomt door een slechtdoorlatende laag in de bodem naar een diepere laag in de
bodem.
Kwel: water stroomt door een slechtdoorlatende laag in de bodem naar een ondiepere laag in de
bodem.
Tegenovergestelde van reactief is inert.
Voor wonen, werken, recreatie, wegen, agrarisch landgebruik, natuur, etc. is grond nodig. Of een
bepaalde functie mogelijk is, hangt in belangrijke mate af van de bodemgesteldheid. Voorbeelden van
relaties tussen de bodem en inrichtingsvraagstukken zijn:
- Recreatie op een stevige en droge bodem is plezieriger dan op een natte en slappe bodem.
- Huizen- en wegenbouw op een stevige en droge bodem is makkelijker en goedkoper dan op een
slappe en natte bodem.
- De bodemeigenschappen bepalen in belangrijke mate het agrarisch landgebruik.
,Geotektoniek en vulkanisme, geologie in relatie tot bodem en landschap
(H2)
Geologie is de wetenschap die de Aarde, haar geschiedenis en de processen die haar vormen en
gevormd hebben, bestudeert.
- Richt zich vaak op gesteenten/afzettingen.
- Voorbeelden: gelaagd zand, veen, zandsteen, fossielen, breuken.
Geomorfologie is de wetenschap die de terreinvormen aan het aardoppervlak en hun ontstaanswijze
bestudeert.
- Richt zich op vormen/topografie.
- Voorbeelden: meanderende rivieren, klifkusten, duinen.
Opbouw van de aarde:
- Aardkorst (dikte ongeveer 5-50 km)
- Mantel = magma (dikte ongeveer 2890 km)
- Kern (ijzer, nikkel)
Aardkorst (lithosfeer) bestaat uit vast gesteente dat als een dunne korst op vloeibaar gesteente magma
drijft.
Continental drift (het bewegen of verschuiven van de aardkorst of lithosferische platen) wordt gedreven
door grote convectiestromen (opwarmen en afkoelen) binnen in de vloeibare aardmantel
Te zien aan het oppervlak van de korst (ook onder water):
- Mid-oceanische ruggen waar sprake is van spreiden (divergeren) en aangroeien (stollen!) van
(oceanische) korst.
- Subductiezones waar sprake is van wegzakken / onder elkaar schuiven (convergeren) van
lithosferische platen (opsmelten); botsen = gebergte. Bij subductie ontstaat een kloof of
diepzeetrog.
- Alle bewegingen samen noemen we plaattektoniek.
Hieronder is te zien hoe op een grens van twee platen een nieuwe aardkorst ontstaat:
, Op grenzen van verschillende aardplaten ontstaan aardbevingen doordat de platen bewegen.
Aardbevingen kunnen ook ontstaan door de activiteit van de aardkorst zonder dat deze aardplaat tegen
een andere aardplaat botst.
Bij convergerende (botsende) platen ontstaan gebergten.
- Door erosieprocessen worden bergen weer afgevlakt tot oude schilden.
- Bij botsing worden gesteenten geplooid (het ontstaan van synclinaal en anticlinaal) en/of
gebroken (breuk en diaklaas).
Voorbeeld van de vorming van een gebergte hier links.
Het ontstaan van oude schilden (geërodeerde gebergten
(botsingszones) die meer dan 550 Ma (miljoen jaar) oud zijn):
- Tektonische activiteit: botsen – gebergtevorming, veel
(toenemende) erosie.
- Tektonisch rustig: afvlakken, weinig (afnemende) erosie.
- Nieuwe activiteit: botsen – gebergtevorming, veel
(toenemende) erosie.
