SAMENVATTING
ONTWIKKELING
ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
SEM2
Manon Devue
,Inhoudsopgave
1.1 een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie........................................................................................ 6
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied.................................................................................................................6
1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld.............................................................7
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst.................................................................................................. 7
1.2.3 Vraagstukken bij thema’s van de ontwikkelingspsychologie......................................................................7
2.1 Perspectieven bij het kijken naar ontwikkeling van kinderen...................................................................9
2.1.1 Psychodynamisch perspectief: focus op innerlijke krachten.......................................................................9
A. Psychoanalytische theorie > FREUD.............................................................................................................9
B. Psychosociale theorie >ERIKSON................................................................................................................10
2.1.2 Behavioristisch perspectief: focus op waarneembaar gedrag..................................................................11
A. Klassieke conditionering > WATSON..........................................................................................................11
B. Operante conditionering > SKINNER..........................................................................................................11
C. Sociaal cognitieve leertheorie > BANDURA................................................................................................11
2.1.3 Cognitief perspectief: kijken naar oorsprong van ons begrip...................................................................12
A. Cognitieve ontwikkelingstheorie > PIAGET................................................................................................12
B. Informatieverwerkingstheorie...................................................................................................................12
C. Cognitieve neurowetenschap.....................................................................................................................13
2.1.4 Systemisch perspectief: brede visies op ontwikkeling...............................................................................13
A. Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner (zie Pedagogie dus niet kennen)...........................................13
B. Socioculturele theorie > VYGOTSKY...........................................................................................................13
2.1.5 Evolutionair perspectief: wat onze voorouders bijdragen aan ons gedrag..............................................14
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan................................................................................................. 14
4.3.1 fysieke vaardigheden................................................................................................................................14
4.3.3 leervermogen van de pasgeborene...........................................................................................................15
4.3.4 Sociale vaardigheden: reageren op anderen............................................................................................15
5.1 Groei en ontwikkeling........................................................................................................................... 16
5.1.1 Fysieke groei: de snelle schreden van de babytijd....................................................................................16
5.1.3 Integratie van lichaamssystemen: cycli van de babytijd...........................................................................16
5.3 Ontwikkeling van de zintuigen............................................................................................................... 16
5.3.4 Gevoeligheid voor pijn en aanrakingen....................................................................................................16
5.3.5 Multimodale perceptie: input van individuele zintuigen gecombineerd..................................................17
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget................................................................................................. 18
6.1.1 Belangrijke elementen van Piagets theorie..............................................................................................18
1
, 6.1.2 De sensomotorische periode (0-24m).......................................................................................................19
6.1.3 Meningen over Piaget: steun en kritiek....................................................................................................19
6.2 Informatieverwerkingstheorie van Cognitieve ontwikkeling...................................................................20
6.2.1 Codering, opslag en terughalen................................................................................................................20
6.2.2 Het geheugen in de babytijd.....................................................................................................................21
6.2.3 De ontwikkeling van intelligentie bij baby’s.............................................................................................22
7.1 De basis van sociaal gedrag.................................................................................................................... 23
7.1.1 Emoties in de babytijd...............................................................................................................................23
7.1.2 de ontwikkeling van het Ik........................................................................................................................24
7.1.3 Social referencing......................................................................................................................................24
7.1.4 Het mentale leven van baby’s...................................................................................................................25
7.2 Relaties aangaan................................................................................................................................... 25
7.2.1 Hechting....................................................................................................................................................25
7.2.2 Rollen van moeder en vader bij hechting..................................................................................................28
7.2.3 Ontluikende relaties via interacties..........................................................................................................28
7.3 Verschillen tussen baby’s....................................................................................................................... 29
7.3.1 De Persoonlijkheidsontwikkeling: Kenmerken die baby’s uniek maken...................................................29
7.2.3 Temperament: stabiele factoren in het gedrag van een kind...................................................................30
7.3.3 Geslacht en gender: mannelijk of vrouwelijk............................................................................................30
9.1 Intellectuele ontwikkeling..................................................................................................................... 31
9.1.1 PIAGET: het preoperationeel denken........................................................................................................31
4 onvolkomenheden in het preoperationeel denken.........................................................................................33
A. Centratie: Wat je ziet is wat je denkt.........................................................................................................33
B. Conservatie: leren dat uiterlijke schijn bedriegt........................................................................................33
C. Onvolledig begrip van transformatie.........................................................................................................33
D. Egocentrisme.............................................................................................................................................33
10.1 Een antwoord op de vraag: Wie ben ik?............................................................................................... 34
10.1.1 De persoonlijkheidsontwikkeling: conflicten oplossen............................................................................34
10.1.3 Genderidentiteit: het ontstaan van vrouwelijkheid en mannelijkheid (ZIE BOEK P.302-305)................34
10.1.4 Het ontdekken van seksualiteit...............................................................................................................35
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters.............................................................35
10.2.1 Ontstaan van vriendschappen................................................................................................................35
10.2.3 De Theory of Mind van peuters en kleuters: begrijpen wat een ander denkt........................................35
2
,10.3 Morele ontwikkeling en zelfbeheersing................................................................................................ 36
10.3.1 Ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij...............................................................36
12.1 De intellectuele ontwikkeling.............................................................................................................. 37
12.1.1 De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.............................................................................................37
12.1.2 Informatieverwerkingstheorie................................................................................................................38
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik......................................................................................................... 39
13.1.1 De psychosociale ontwikkeling en zelfkennis in de schooltijd.................................................................39
13.1.2 Eigenwaarde...........................................................................................................................................40
13.3 Relaties: vriendschappen in de basisschooltijd.....................................................................................41
13.3.1 De kijk op vriendschap veranderd...........................................................................................................41
13.3.3 Gender en vriendschap: segregatie van de seksen in de schooltijd........................................................42
14.3 Bedreigingen van het welzijn van adolescenten...................................................................................43
14.3.2 Drugs.......................................................................................................................................................43
14.3.3 Alcoholgebruik en -misbruik....................................................................................................................43
14.3.4 Tabak: de gevaren van roken..................................................................................................................44
Seksualiteit.....................................................................................................................................................44
15.1 De intellectuele ontwikkeling.............................................................................................................. 46
15.1.1 De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.............................................................................................46
15.1.2 De informatieverwerkingstheorie: geleidelijke veranderingen in vermogens........................................47
15.1.3 De adolescent als het middelpunt van het universum............................................................................48
15.2 Morele ontwikkeling............................................................................................................................ 48
15.2.1 Kohlbergs theorie van Morele ontwikkeling...........................................................................................48
15.3 Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling........................................................................................49
15.3.7 Naar het hoger onderwijs.......................................................................................................................49
15.5 Kiezen van een beroep......................................................................................................................... 50
15.4.1 Drie perioden van Ginzberg....................................................................................................................50
15.4.2 De zes persoonlijkheidstypen van Holland..............................................................................................50
16.1 Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’..............................................................................50
16.1.1/2 Zelfbeeld en Eigenwaarde...................................................................................................................51
16.1.3 Identiteitsvorming in de adolescentie: Verandering of crisis?................................................................51
16.1.4 Marcia’s theorie van identiteitsontwikkeling: Erikson in een modern jasje...........................................52
3
,16.3 Relaties: familie en vrienden................................................................................................................ 54
16.3.1 Familiebanden: veranderende relaties binnen het gezin........................................................................54
16.3.3 Relaties met leeftijdsgenoten: het belang van erbij horen.....................................................................54
16.4 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschappen........................................................................56
16.4.3 Seksuele geaardheid en genderidentiteit...............................................................................................56
1.1 Het climacterium................................................................................................................................... 57
1.1.1 Het vrouwelijk climacterium en de menopauze........................................................................................57
1.1.2 Het mannelijk climacterium......................................................................................................................58
1.1.3 Psychologische reacties op het climacterium...........................................................................................58
2.1 Benaderingen van het postformeel denken............................................................................................ 58
2.2 Evolutie van intellectuele vermogens..................................................................................................... 59
3.1 De psychosociale theorie van Erikson.................................................................................................... 60
3.2 De partnerrelatie................................................................................................................................... 60
3.2.1 Sternbergs driedimensionale theorie: de drie gezichten van liefde..........................................................60
3.2.2 Een partner kiezen: de ware jacob/jacoba herkennen.............................................................................60
3.2.3 Hechtingsstijlen en romantische relaties..................................................................................................61
3.3 Ouderschap........................................................................................................................................... 61
3.4 Ontwikkelingen in het gezin.................................................................................................................. 62
3.5 Beroepscarrière..................................................................................................................................... 63
3.6 Zelfbeeld en eigenwaarde...................................................................................................................... 63
2.1 Verouderen...................................................................................................................................................64
3.1 Het klassieke intelligentieonderzoek...................................................................................................... 65
4.1 De psychosociale theorie van Erikson.................................................................................................... 67
4.2 Het grootouderschap............................................................................................................................. 67
4.3 De pensionering.................................................................................................................................... 68
4.4 Het levenseinde/ de dood..................................................................................................................... 69
4.4.1 De medische constatering van de dood....................................................................................................69
4.4.2 Rouwfasen.................................................................................................................................................69
4.4.3 De beleving en betekenis van de dood......................................................................................................71
4
, 4.4.4 Het doodsbegrip op verschillende leeftijden.............................................................................................72
4.4.5 Het stervensproces in de verschillende fasen van de levensloop..............................................................72
4.4.6 Invloed van de overledene........................................................................................................................72
5
, Hoofdstuk 1: inleiding in ontwikkeling van
het kind
Welke gedragspatronen zijn normaal?
1.1 een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie: wetenschappelijke studie naar patronen van groei,
verandering en stabiliteit van conceptie tot de ouderdom, maar met een accent op de
jaren tot de volwassenheid, waarin veranderingen elkaar het snelst opvolgen.
→ genese: ontvouwen (lichamelijk en psychisch), beïnvloed door ontwikkeling van
samenleving
→ focus op groei en verandering MAAR ook stabiliteit
Kenmerken ontwikkeling:
- Continue in tijd
- niet omkeerbaar
- globaal naar gedifferentieerd: grove zaken worden verfijnd (vb. motoriek)
= NIET hetzelfde als groei, rijpen en leren (focus ligt anders)
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied
Focus ligt op een thema of leeftijdscategorie
Thematische gebieden (tabel p.9)
fysieke ontwikkeling: invloed van ontwikkeling van ons lichaam op ons gedrag
cognitieve ontwikkeling: invloed van groei en verandering in intellectuele
vermogens op het gedrag
sociaal- emotionele ontwikkeling: interacties van mensen en hoe sociale relaties
groeien, veranderen en/of stabiel blijven. Manier waarop in toenemende mate
emoties bewust ervaren worden en greep op gehouden wordt. (doorheen
levensloop)
persoonlijkheidsontwikkeling: stabiliteit en veranderingen in eigenschappen die
personen van elkaar onderscheiden
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
Prenatale periode (conceptie – geboorte)
Babytijd (0-1 jaar)
Peutertijd (1-3 jaar)
Kleutertijd (3-6 jaar) ⇒ sociale constructies obv Westers
onderzoek
Lagere schooltijd (6-12 jaar)
Adolescentie (12- 20 jaar)
Volwassenheid (20-60 jaar)
6
, Oudere volwassenheid of ouderdom (> 60 jaar)
⇒ grenzen gesteld obv. bepaalde taken, competenties of gebeurtenissen DUS niet
altijd duidelijk of zelfs artificieel
⇒ wordt gesproken over het gemiddelde → afwijkingen hiervan = mogelijk
Algemene focus: algemene veranderingen en gedragsreorganisaties (die iedereen
doormaakt) ⇒ normatief gegeven
+ individuele ontwikkeling: variatie rond normatief verloop van ontwikkeling
Waarom wordt variatie groter naarmate kinderen ouder worden?
omgevingsinvloeden verschillen: andere netwerken, normatieve gebeurtenissen
(vb.corona), cohorten
biologische verschillen: sommigen zijn sneller volgroeid en ervaren bepaalde
gebeurtenissen ook eerder
1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
cohort: groep mensen die rond dezelfde tijd en plaats zijn geboren ( ⇒ delen
omgevingsfactoren)
→ vastomlijnde generaties met fundamentele verschillen?
Onderscheid:
- normatieve gebeurtenissen: voor elk individu binnen een groep op ongeveer
dezelfde manier
1. historisch bepaalde invloeden (=cohorteffecten): vb. kinderen rond
Tsjernobyl
2. leeftijdsgebonden invloeden: zaken gebeuren OMDAT bepaalde leeftijd vb.
leerplicht
3. sociaal culturele invloeden: vb. cultuur waartoe men behoort
- niet-normatieve gebeurtenissen: voor elk individu verschillend vb. Zangwedstrijd
winnen
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst
1.2.3 Vraagstukken bij thema’s van de ontwikkelingspsychologie
Continue verandering vs. discontinue verandering
Continue verandering: geleidelijke ontwikkeling met voortvloeiende prestaties vanuit
vorige niveau. → kwantitatief (hoeveelheid)
Zaken veranderen niet van aard maar wel in hoeveelheid. Onderliggende processen
blijven gelijk. vb. leren lezen
Discontinue verandering: ontwikkeling in stappen/stadia. → kwalitatief (kwaliteit)
7
, Zaken veranderen van aard en van hoedanigheid. Onderliggende processen blijven
ongelijk. vb. stoppen met bedplassen
Kritieke en gevoelige perioden: invloed van omgeving
Kritieke periode: specifieke tijd in ontwikkeling waarin bepaalde gebeurtenissen
grootse/ onomkeerbare gevolgen heeft.
→ door aan of afwezigheid van omgevingsfactoren. vb. Afwezigheid van ouders die tegen
baby spreken heeft als gevolg een taalachterstand
MAAR
Plasticiteit: mate waarin ontwikkelend gedrag of fysieke structuur wordt gewijzigd door
omgevingsfactoren
vb. door extra moeite kan taalachterstand ingehaald worden (= geen blijvende schade)
DUS spreekt men liever van
Gevoelige perioden: organismen extra ontvankelijk voor bepaalde omgevingsstimuli,
en leren van vaardigheden
Levensloopmodel vs. focus op specifieke perioden
In ELK stadium → verandering en groei
vb. baby → taal, lagere schoolkind → wiskunde
Relatieve invloed van nature/nurture op ontwikkeling
Welke eigenschappen aangeboren en welke aangeleerd?
Nature: aka erfelijkheid, genetische informatie (= endogeen)
→ Maturatie: ontplooien van voorbestemde erfelijke kenmerken
Nurture:omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen → sociale, biologische en
maatschappelijke (=exogeen)
⇒ Interactionisme: combinatie van Nature en nurture komen tot stand bij vormen van
eigenschappen → complexe interactie tss de 2
MAAR In welke mate?
Gevolgen voor opvoeding van kinderen en sociaal beleid
Sociaal beleid = beïnvloed door ideeën
8
, Opvoeding = beïnvloed door genetische factoren van kind
H2: THEORETISCHE PERSPECTIEVEN EN
ONDERZOEK
2.1 Perspectieven bij het kijken naar ontwikkeling van kinderen
Waarom perspectieven? Bieden basis om relaties tss random feiten/principes te
begrijpen
2.1.1 Psychodynamisch perspectief: focus op innerlijke krachten
Uitgangspunt: Gedrag wordt gemotiveerd en gestuurd door innerlijke krachten,
herinneringen en conflicten waarvan een persoon nauwelijks bewust is en weinig controle
over heeft
A. Psychoanalytische theorie > FREUD
→ Onbewuste krachten (= infantiele wensen, verlangens en behoeften van storende
aard) zijn bepalend voor PH en gedrag
PH bestaat uit 3 aspecten:
1. ID: primitieve en ongeorganiseerde driften (honger en
seks) → Genotsprincipe
2. EGO: rationele en redelijke → Realiteitsprincipe
3. Super EGO: morele, gewetensvolle, onderscheid tss
goed en kwaad
⇒ Afwijkend gedrag (onevenwicht tss ES, ICH en
Super EGO)
Vorming van PH in kindertijd: fasen in psychoseksuele ontwikkeling
- Orale fase (0-1,6j): lustbeleving rond mondzone
- Anaal-sadistische fase (1.6-3j): lustbeleving rond anus →controle van kind op
context
- Fallische fase (3-5/6j): Lustbeleving rond geslachtsorgaan →verschil tss seksen
- Latentiefase (6-11j): geen lustbeleving → Verwerking van beleving, socio-culturele
9
ONTWIKKELING
ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
SEM2
Manon Devue
,Inhoudsopgave
1.1 een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie........................................................................................ 6
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied.................................................................................................................6
1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld.............................................................7
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst.................................................................................................. 7
1.2.3 Vraagstukken bij thema’s van de ontwikkelingspsychologie......................................................................7
2.1 Perspectieven bij het kijken naar ontwikkeling van kinderen...................................................................9
2.1.1 Psychodynamisch perspectief: focus op innerlijke krachten.......................................................................9
A. Psychoanalytische theorie > FREUD.............................................................................................................9
B. Psychosociale theorie >ERIKSON................................................................................................................10
2.1.2 Behavioristisch perspectief: focus op waarneembaar gedrag..................................................................11
A. Klassieke conditionering > WATSON..........................................................................................................11
B. Operante conditionering > SKINNER..........................................................................................................11
C. Sociaal cognitieve leertheorie > BANDURA................................................................................................11
2.1.3 Cognitief perspectief: kijken naar oorsprong van ons begrip...................................................................12
A. Cognitieve ontwikkelingstheorie > PIAGET................................................................................................12
B. Informatieverwerkingstheorie...................................................................................................................12
C. Cognitieve neurowetenschap.....................................................................................................................13
2.1.4 Systemisch perspectief: brede visies op ontwikkeling...............................................................................13
A. Bio-ecologisch model van Bronfenbrenner (zie Pedagogie dus niet kennen)...........................................13
B. Socioculturele theorie > VYGOTSKY...........................................................................................................13
2.1.5 Evolutionair perspectief: wat onze voorouders bijdragen aan ons gedrag..............................................14
4.3 Wat een pasgeboren baby allemaal kan................................................................................................. 14
4.3.1 fysieke vaardigheden................................................................................................................................14
4.3.3 leervermogen van de pasgeborene...........................................................................................................15
4.3.4 Sociale vaardigheden: reageren op anderen............................................................................................15
5.1 Groei en ontwikkeling........................................................................................................................... 16
5.1.1 Fysieke groei: de snelle schreden van de babytijd....................................................................................16
5.1.3 Integratie van lichaamssystemen: cycli van de babytijd...........................................................................16
5.3 Ontwikkeling van de zintuigen............................................................................................................... 16
5.3.4 Gevoeligheid voor pijn en aanrakingen....................................................................................................16
5.3.5 Multimodale perceptie: input van individuele zintuigen gecombineerd..................................................17
6.1 Cognitieve ontwikkeling volgens Piaget................................................................................................. 18
6.1.1 Belangrijke elementen van Piagets theorie..............................................................................................18
1
, 6.1.2 De sensomotorische periode (0-24m).......................................................................................................19
6.1.3 Meningen over Piaget: steun en kritiek....................................................................................................19
6.2 Informatieverwerkingstheorie van Cognitieve ontwikkeling...................................................................20
6.2.1 Codering, opslag en terughalen................................................................................................................20
6.2.2 Het geheugen in de babytijd.....................................................................................................................21
6.2.3 De ontwikkeling van intelligentie bij baby’s.............................................................................................22
7.1 De basis van sociaal gedrag.................................................................................................................... 23
7.1.1 Emoties in de babytijd...............................................................................................................................23
7.1.2 de ontwikkeling van het Ik........................................................................................................................24
7.1.3 Social referencing......................................................................................................................................24
7.1.4 Het mentale leven van baby’s...................................................................................................................25
7.2 Relaties aangaan................................................................................................................................... 25
7.2.1 Hechting....................................................................................................................................................25
7.2.2 Rollen van moeder en vader bij hechting..................................................................................................28
7.2.3 Ontluikende relaties via interacties..........................................................................................................28
7.3 Verschillen tussen baby’s....................................................................................................................... 29
7.3.1 De Persoonlijkheidsontwikkeling: Kenmerken die baby’s uniek maken...................................................29
7.2.3 Temperament: stabiele factoren in het gedrag van een kind...................................................................30
7.3.3 Geslacht en gender: mannelijk of vrouwelijk............................................................................................30
9.1 Intellectuele ontwikkeling..................................................................................................................... 31
9.1.1 PIAGET: het preoperationeel denken........................................................................................................31
4 onvolkomenheden in het preoperationeel denken.........................................................................................33
A. Centratie: Wat je ziet is wat je denkt.........................................................................................................33
B. Conservatie: leren dat uiterlijke schijn bedriegt........................................................................................33
C. Onvolledig begrip van transformatie.........................................................................................................33
D. Egocentrisme.............................................................................................................................................33
10.1 Een antwoord op de vraag: Wie ben ik?............................................................................................... 34
10.1.1 De persoonlijkheidsontwikkeling: conflicten oplossen............................................................................34
10.1.3 Genderidentiteit: het ontstaan van vrouwelijkheid en mannelijkheid (ZIE BOEK P.302-305)................34
10.1.4 Het ontdekken van seksualiteit...............................................................................................................35
10.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters.............................................................35
10.2.1 Ontstaan van vriendschappen................................................................................................................35
10.2.3 De Theory of Mind van peuters en kleuters: begrijpen wat een ander denkt........................................35
2
,10.3 Morele ontwikkeling en zelfbeheersing................................................................................................ 36
10.3.1 Ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij...............................................................36
12.1 De intellectuele ontwikkeling.............................................................................................................. 37
12.1.1 De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.............................................................................................37
12.1.2 Informatieverwerkingstheorie................................................................................................................38
13.1 De ontwikkeling van het eigen ik......................................................................................................... 39
13.1.1 De psychosociale ontwikkeling en zelfkennis in de schooltijd.................................................................39
13.1.2 Eigenwaarde...........................................................................................................................................40
13.3 Relaties: vriendschappen in de basisschooltijd.....................................................................................41
13.3.1 De kijk op vriendschap veranderd...........................................................................................................41
13.3.3 Gender en vriendschap: segregatie van de seksen in de schooltijd........................................................42
14.3 Bedreigingen van het welzijn van adolescenten...................................................................................43
14.3.2 Drugs.......................................................................................................................................................43
14.3.3 Alcoholgebruik en -misbruik....................................................................................................................43
14.3.4 Tabak: de gevaren van roken..................................................................................................................44
Seksualiteit.....................................................................................................................................................44
15.1 De intellectuele ontwikkeling.............................................................................................................. 46
15.1.1 De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget.............................................................................................46
15.1.2 De informatieverwerkingstheorie: geleidelijke veranderingen in vermogens........................................47
15.1.3 De adolescent als het middelpunt van het universum............................................................................48
15.2 Morele ontwikkeling............................................................................................................................ 48
15.2.1 Kohlbergs theorie van Morele ontwikkeling...........................................................................................48
15.3 Schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling........................................................................................49
15.3.7 Naar het hoger onderwijs.......................................................................................................................49
15.5 Kiezen van een beroep......................................................................................................................... 50
15.4.1 Drie perioden van Ginzberg....................................................................................................................50
15.4.2 De zes persoonlijkheidstypen van Holland..............................................................................................50
16.1 Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’..............................................................................50
16.1.1/2 Zelfbeeld en Eigenwaarde...................................................................................................................51
16.1.3 Identiteitsvorming in de adolescentie: Verandering of crisis?................................................................51
16.1.4 Marcia’s theorie van identiteitsontwikkeling: Erikson in een modern jasje...........................................52
3
,16.3 Relaties: familie en vrienden................................................................................................................ 54
16.3.1 Familiebanden: veranderende relaties binnen het gezin........................................................................54
16.3.3 Relaties met leeftijdsgenoten: het belang van erbij horen.....................................................................54
16.4 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschappen........................................................................56
16.4.3 Seksuele geaardheid en genderidentiteit...............................................................................................56
1.1 Het climacterium................................................................................................................................... 57
1.1.1 Het vrouwelijk climacterium en de menopauze........................................................................................57
1.1.2 Het mannelijk climacterium......................................................................................................................58
1.1.3 Psychologische reacties op het climacterium...........................................................................................58
2.1 Benaderingen van het postformeel denken............................................................................................ 58
2.2 Evolutie van intellectuele vermogens..................................................................................................... 59
3.1 De psychosociale theorie van Erikson.................................................................................................... 60
3.2 De partnerrelatie................................................................................................................................... 60
3.2.1 Sternbergs driedimensionale theorie: de drie gezichten van liefde..........................................................60
3.2.2 Een partner kiezen: de ware jacob/jacoba herkennen.............................................................................60
3.2.3 Hechtingsstijlen en romantische relaties..................................................................................................61
3.3 Ouderschap........................................................................................................................................... 61
3.4 Ontwikkelingen in het gezin.................................................................................................................. 62
3.5 Beroepscarrière..................................................................................................................................... 63
3.6 Zelfbeeld en eigenwaarde...................................................................................................................... 63
2.1 Verouderen...................................................................................................................................................64
3.1 Het klassieke intelligentieonderzoek...................................................................................................... 65
4.1 De psychosociale theorie van Erikson.................................................................................................... 67
4.2 Het grootouderschap............................................................................................................................. 67
4.3 De pensionering.................................................................................................................................... 68
4.4 Het levenseinde/ de dood..................................................................................................................... 69
4.4.1 De medische constatering van de dood....................................................................................................69
4.4.2 Rouwfasen.................................................................................................................................................69
4.4.3 De beleving en betekenis van de dood......................................................................................................71
4
, 4.4.4 Het doodsbegrip op verschillende leeftijden.............................................................................................72
4.4.5 Het stervensproces in de verschillende fasen van de levensloop..............................................................72
4.4.6 Invloed van de overledene........................................................................................................................72
5
, Hoofdstuk 1: inleiding in ontwikkeling van
het kind
Welke gedragspatronen zijn normaal?
1.1 een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie: wetenschappelijke studie naar patronen van groei,
verandering en stabiliteit van conceptie tot de ouderdom, maar met een accent op de
jaren tot de volwassenheid, waarin veranderingen elkaar het snelst opvolgen.
→ genese: ontvouwen (lichamelijk en psychisch), beïnvloed door ontwikkeling van
samenleving
→ focus op groei en verandering MAAR ook stabiliteit
Kenmerken ontwikkeling:
- Continue in tijd
- niet omkeerbaar
- globaal naar gedifferentieerd: grove zaken worden verfijnd (vb. motoriek)
= NIET hetzelfde als groei, rijpen en leren (focus ligt anders)
1.1.1 De reikwijdte van het vakgebied
Focus ligt op een thema of leeftijdscategorie
Thematische gebieden (tabel p.9)
fysieke ontwikkeling: invloed van ontwikkeling van ons lichaam op ons gedrag
cognitieve ontwikkeling: invloed van groei en verandering in intellectuele
vermogens op het gedrag
sociaal- emotionele ontwikkeling: interacties van mensen en hoe sociale relaties
groeien, veranderen en/of stabiel blijven. Manier waarop in toenemende mate
emoties bewust ervaren worden en greep op gehouden wordt. (doorheen
levensloop)
persoonlijkheidsontwikkeling: stabiliteit en veranderingen in eigenschappen die
personen van elkaar onderscheiden
Leeftijdsgroepen en individuele verschillen
Prenatale periode (conceptie – geboorte)
Babytijd (0-1 jaar)
Peutertijd (1-3 jaar)
Kleutertijd (3-6 jaar) ⇒ sociale constructies obv Westers
onderzoek
Lagere schooltijd (6-12 jaar)
Adolescentie (12- 20 jaar)
Volwassenheid (20-60 jaar)
6
, Oudere volwassenheid of ouderdom (> 60 jaar)
⇒ grenzen gesteld obv. bepaalde taken, competenties of gebeurtenissen DUS niet
altijd duidelijk of zelfs artificieel
⇒ wordt gesproken over het gemiddelde → afwijkingen hiervan = mogelijk
Algemene focus: algemene veranderingen en gedragsreorganisaties (die iedereen
doormaakt) ⇒ normatief gegeven
+ individuele ontwikkeling: variatie rond normatief verloop van ontwikkeling
Waarom wordt variatie groter naarmate kinderen ouder worden?
omgevingsinvloeden verschillen: andere netwerken, normatieve gebeurtenissen
(vb.corona), cohorten
biologische verschillen: sommigen zijn sneller volgroeid en ervaren bepaalde
gebeurtenissen ook eerder
1.1.2 Invloeden op de ontwikkeling: ontwikkelen in een sociale wereld
cohort: groep mensen die rond dezelfde tijd en plaats zijn geboren ( ⇒ delen
omgevingsfactoren)
→ vastomlijnde generaties met fundamentele verschillen?
Onderscheid:
- normatieve gebeurtenissen: voor elk individu binnen een groep op ongeveer
dezelfde manier
1. historisch bepaalde invloeden (=cohorteffecten): vb. kinderen rond
Tsjernobyl
2. leeftijdsgebonden invloeden: zaken gebeuren OMDAT bepaalde leeftijd vb.
leerplicht
3. sociaal culturele invloeden: vb. cultuur waartoe men behoort
- niet-normatieve gebeurtenissen: voor elk individu verschillend vb. Zangwedstrijd
winnen
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst
1.2.3 Vraagstukken bij thema’s van de ontwikkelingspsychologie
Continue verandering vs. discontinue verandering
Continue verandering: geleidelijke ontwikkeling met voortvloeiende prestaties vanuit
vorige niveau. → kwantitatief (hoeveelheid)
Zaken veranderen niet van aard maar wel in hoeveelheid. Onderliggende processen
blijven gelijk. vb. leren lezen
Discontinue verandering: ontwikkeling in stappen/stadia. → kwalitatief (kwaliteit)
7
, Zaken veranderen van aard en van hoedanigheid. Onderliggende processen blijven
ongelijk. vb. stoppen met bedplassen
Kritieke en gevoelige perioden: invloed van omgeving
Kritieke periode: specifieke tijd in ontwikkeling waarin bepaalde gebeurtenissen
grootse/ onomkeerbare gevolgen heeft.
→ door aan of afwezigheid van omgevingsfactoren. vb. Afwezigheid van ouders die tegen
baby spreken heeft als gevolg een taalachterstand
MAAR
Plasticiteit: mate waarin ontwikkelend gedrag of fysieke structuur wordt gewijzigd door
omgevingsfactoren
vb. door extra moeite kan taalachterstand ingehaald worden (= geen blijvende schade)
DUS spreekt men liever van
Gevoelige perioden: organismen extra ontvankelijk voor bepaalde omgevingsstimuli,
en leren van vaardigheden
Levensloopmodel vs. focus op specifieke perioden
In ELK stadium → verandering en groei
vb. baby → taal, lagere schoolkind → wiskunde
Relatieve invloed van nature/nurture op ontwikkeling
Welke eigenschappen aangeboren en welke aangeleerd?
Nature: aka erfelijkheid, genetische informatie (= endogeen)
→ Maturatie: ontplooien van voorbestemde erfelijke kenmerken
Nurture:omgevingsinvloeden die ons gedrag bepalen → sociale, biologische en
maatschappelijke (=exogeen)
⇒ Interactionisme: combinatie van Nature en nurture komen tot stand bij vormen van
eigenschappen → complexe interactie tss de 2
MAAR In welke mate?
Gevolgen voor opvoeding van kinderen en sociaal beleid
Sociaal beleid = beïnvloed door ideeën
8
, Opvoeding = beïnvloed door genetische factoren van kind
H2: THEORETISCHE PERSPECTIEVEN EN
ONDERZOEK
2.1 Perspectieven bij het kijken naar ontwikkeling van kinderen
Waarom perspectieven? Bieden basis om relaties tss random feiten/principes te
begrijpen
2.1.1 Psychodynamisch perspectief: focus op innerlijke krachten
Uitgangspunt: Gedrag wordt gemotiveerd en gestuurd door innerlijke krachten,
herinneringen en conflicten waarvan een persoon nauwelijks bewust is en weinig controle
over heeft
A. Psychoanalytische theorie > FREUD
→ Onbewuste krachten (= infantiele wensen, verlangens en behoeften van storende
aard) zijn bepalend voor PH en gedrag
PH bestaat uit 3 aspecten:
1. ID: primitieve en ongeorganiseerde driften (honger en
seks) → Genotsprincipe
2. EGO: rationele en redelijke → Realiteitsprincipe
3. Super EGO: morele, gewetensvolle, onderscheid tss
goed en kwaad
⇒ Afwijkend gedrag (onevenwicht tss ES, ICH en
Super EGO)
Vorming van PH in kindertijd: fasen in psychoseksuele ontwikkeling
- Orale fase (0-1,6j): lustbeleving rond mondzone
- Anaal-sadistische fase (1.6-3j): lustbeleving rond anus →controle van kind op
context
- Fallische fase (3-5/6j): Lustbeleving rond geslachtsorgaan →verschil tss seksen
- Latentiefase (6-11j): geen lustbeleving → Verwerking van beleving, socio-culturele
9
