PROBLEEM 6
Leerdoelen:
1. Wat is de reikwijdte van grondrechten en wie kan zich erop beroepen?
2. Kunnen grondrechten worden beperkt? Zo ja, onder welke voorwaarden? (Gw+EVRM)
3. Moet de overheid positief optreden om burgers te beschermen bij uitoefening van de grondrechten?
4. Moet de overheid als private partij zich houden aan de grondrechten?
Bronnen:
o Van der Pot, Handboek van het Nederlandse Staatsrecht: H15
o Webcasts
o Sunday Times
o Rasti Rostelli
o Platform Ärtze für das Leben
o Verenigingsvrijheid Gedetineerden
LEERDOEL 1 WAT IS DE REIKWIJDTE VAN GRONDRECHTEN EN WIE
KAN ZICH EROP BEROEPEN?
Grondrechten zijn van toepassing wanneer een handeling
valt onder een reikwijdte van een grondrecht. De reikwijdte
van een grondrecht bepaalt dus of een handeling binnen
het beschermingsbereik van een grondrecht valt.
Reikwijdtevragen kunnen in hoofdzaak worden
onderscheiden in:
I. Een bepaling die de handelingen van het individu
beschermt
o Welke handelingen worden beschermd
door een grondrechtsnorm, of kunnen
worden beschouwd als ‘uitoefening’ van
een grondrecht?
II. Benadering vanuit de overheid
o Per overheidshandeling kan de vraag
worden gesteld: met welke grondrechten dient de overheid rekening te houden?
III. Een bepaling die is beperkt tot de hoedanigheid van een persoon
o Wie kan er aanspraak maken op bescherming door de grondrechtsnorm?
Eerste vraag
Gaat over het perspectief van de burger
Soms zijn de reikwijdtevragen relatief eenvoudig, bijv. indien de grondrechtsnorm zo geformuleerd is dat
daaruit duidelijk is af te lezen dat een bepaald iemand jegens een bepaald iemand een aanspraak
van een bepaalde omvang heeft.
Bij de zogenoemde ‘eentrapsgrondrechten’ zijn de reikwijdtevragen de enige die hoeven te worden
beantwoord. Het verbod van marteling en vernederende of onmenselijke behandeling (art. 3 EVRM)
brengt met zich mee dat indien een bepaald overheidshandelen de kwalificatie ‘marteling’ verdient,
daarmee ook onmiddellijk duidelijk is dat het betreffende verdragsartikel is geschonden.
→ Er kunnen dus geen gerechtvaardigde inbreuken op het grondrecht worden gemaakt.
1
, Heel vaak zijn grondrechtsnormen echter niet zo duidelijk geformuleerd. Verduidelijking van een
wettelijke norm door een bestuursorgaan en in laatste instantie door de rechter is dan noodzakelijk.
Tweede vraag
Gaat over het perspectief van de overheid
In het algemeen kan worden gesteld dat de overheid bij al zijn handelingen (ongeacht of deze een
publiekrechtelijk of privaatrechtelijk karakter hebben) de grondrechten in acht hoort te nemen.
De vraag wat dit in concrete gevallen betekent is echter niet zo eenvoudig te beantwoorden. Zowel bij
normstellende/wetgevende, als bij bestuurlijke, als bij rechterlijke overheidsactiviteit kunnen
grondrechten in beeld komen.
Reikwijdteoverlap
Vaak is sprake van overlap, en maakt de rechter een combinatie van verschillende grondwetsartikelen,
of past hij een verdragsartikel toe met inachtneming van een ander verdragsartikel.
Het hangt ervan af welk artikel precies het meest relevant wordt geacht.
De kwestie van reikwijdteoverlap is in wezen relatief eenvoudig. Zij heeft betrekking op de situatie
waarin een grondrechtgerechtigde zich op meer grondrechten kan beroepen. Bij twijfel wordt de
grondrechtsnorm toegepast die voor de burger de meeste bescherming oplevert (‘in dubio pro
liberate’).
Derde vraag (subjecten)
Om te zien of terecht een beroep op een grondrechtsnorm wordt gedaan moet ook worden
vastgesteld of degene die dat beroep doet wel subject (drager) van het betreffende grondrecht kan
zijn.
De vraag wie het subject is van een grondrecht is van groot theoretisch en praktisch belang, en er is
veel jurisprudentie over de afbakening van de grondrechtssubjecten.
Uitgangspunt → fundamentele rechten komen toe aan eenieder.
In Gw en verdragen zijn voorbeelden te vinden van rechten die slechts toekomen aan personen die
een bepaalde hoedanigheid bezitten.
• Nederlanderschap en een bepaalde leeftijd zijn vereist voor actief en passief kiesrecht
• Het recht om kinderen op te voeden in overeenstemming met de eigen overtuiging komt toe
aan ouders (art. 2 eerste protocol EVRM)
Bijzondere problemen doen zich voor bij personen die in dienst van de overheid zijn en openbaar
gezag helpen uitoefenen (ambtenaren), en bij personen die onder bijzondere controle van de
overheid staan: gedetineerden, verdachten in voorlopige hechtenis, en daarmee vergelijkbare
situaties.
In de systematiek van de rechtsbescherming o.g.v. het EVRM komen de subjectvragen op een andere
wijze aan de orde. Daar is van belang of iemand slachtoffer (victim) van een schending is (art. 34
EVRM).
Rechtspersonen → samenwerkingsverbanden (rechtspersonen en verbanden die geen
rechtspersoonlijkheid hebben) maken zelf aanspraak op grondrechtelijke bescherming.
• Art. 1 eerste protocol EVRM noemt ‘every natural land legal person’ als gerechtigd tot het
vreedzaam genot van zijn bezittingen.
• Grondrechten zoals vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst
• T.a.v. bepaalde andere grondrechten is toepassing op rechtspersonen niet mogelijk: bijv. het
Nederlanderschap en de toelating en uitzetting van vreemdelingen, kiesrecht etc.
Ambtenaren
2
Leerdoelen:
1. Wat is de reikwijdte van grondrechten en wie kan zich erop beroepen?
2. Kunnen grondrechten worden beperkt? Zo ja, onder welke voorwaarden? (Gw+EVRM)
3. Moet de overheid positief optreden om burgers te beschermen bij uitoefening van de grondrechten?
4. Moet de overheid als private partij zich houden aan de grondrechten?
Bronnen:
o Van der Pot, Handboek van het Nederlandse Staatsrecht: H15
o Webcasts
o Sunday Times
o Rasti Rostelli
o Platform Ärtze für das Leben
o Verenigingsvrijheid Gedetineerden
LEERDOEL 1 WAT IS DE REIKWIJDTE VAN GRONDRECHTEN EN WIE
KAN ZICH EROP BEROEPEN?
Grondrechten zijn van toepassing wanneer een handeling
valt onder een reikwijdte van een grondrecht. De reikwijdte
van een grondrecht bepaalt dus of een handeling binnen
het beschermingsbereik van een grondrecht valt.
Reikwijdtevragen kunnen in hoofdzaak worden
onderscheiden in:
I. Een bepaling die de handelingen van het individu
beschermt
o Welke handelingen worden beschermd
door een grondrechtsnorm, of kunnen
worden beschouwd als ‘uitoefening’ van
een grondrecht?
II. Benadering vanuit de overheid
o Per overheidshandeling kan de vraag
worden gesteld: met welke grondrechten dient de overheid rekening te houden?
III. Een bepaling die is beperkt tot de hoedanigheid van een persoon
o Wie kan er aanspraak maken op bescherming door de grondrechtsnorm?
Eerste vraag
Gaat over het perspectief van de burger
Soms zijn de reikwijdtevragen relatief eenvoudig, bijv. indien de grondrechtsnorm zo geformuleerd is dat
daaruit duidelijk is af te lezen dat een bepaald iemand jegens een bepaald iemand een aanspraak
van een bepaalde omvang heeft.
Bij de zogenoemde ‘eentrapsgrondrechten’ zijn de reikwijdtevragen de enige die hoeven te worden
beantwoord. Het verbod van marteling en vernederende of onmenselijke behandeling (art. 3 EVRM)
brengt met zich mee dat indien een bepaald overheidshandelen de kwalificatie ‘marteling’ verdient,
daarmee ook onmiddellijk duidelijk is dat het betreffende verdragsartikel is geschonden.
→ Er kunnen dus geen gerechtvaardigde inbreuken op het grondrecht worden gemaakt.
1
, Heel vaak zijn grondrechtsnormen echter niet zo duidelijk geformuleerd. Verduidelijking van een
wettelijke norm door een bestuursorgaan en in laatste instantie door de rechter is dan noodzakelijk.
Tweede vraag
Gaat over het perspectief van de overheid
In het algemeen kan worden gesteld dat de overheid bij al zijn handelingen (ongeacht of deze een
publiekrechtelijk of privaatrechtelijk karakter hebben) de grondrechten in acht hoort te nemen.
De vraag wat dit in concrete gevallen betekent is echter niet zo eenvoudig te beantwoorden. Zowel bij
normstellende/wetgevende, als bij bestuurlijke, als bij rechterlijke overheidsactiviteit kunnen
grondrechten in beeld komen.
Reikwijdteoverlap
Vaak is sprake van overlap, en maakt de rechter een combinatie van verschillende grondwetsartikelen,
of past hij een verdragsartikel toe met inachtneming van een ander verdragsartikel.
Het hangt ervan af welk artikel precies het meest relevant wordt geacht.
De kwestie van reikwijdteoverlap is in wezen relatief eenvoudig. Zij heeft betrekking op de situatie
waarin een grondrechtgerechtigde zich op meer grondrechten kan beroepen. Bij twijfel wordt de
grondrechtsnorm toegepast die voor de burger de meeste bescherming oplevert (‘in dubio pro
liberate’).
Derde vraag (subjecten)
Om te zien of terecht een beroep op een grondrechtsnorm wordt gedaan moet ook worden
vastgesteld of degene die dat beroep doet wel subject (drager) van het betreffende grondrecht kan
zijn.
De vraag wie het subject is van een grondrecht is van groot theoretisch en praktisch belang, en er is
veel jurisprudentie over de afbakening van de grondrechtssubjecten.
Uitgangspunt → fundamentele rechten komen toe aan eenieder.
In Gw en verdragen zijn voorbeelden te vinden van rechten die slechts toekomen aan personen die
een bepaalde hoedanigheid bezitten.
• Nederlanderschap en een bepaalde leeftijd zijn vereist voor actief en passief kiesrecht
• Het recht om kinderen op te voeden in overeenstemming met de eigen overtuiging komt toe
aan ouders (art. 2 eerste protocol EVRM)
Bijzondere problemen doen zich voor bij personen die in dienst van de overheid zijn en openbaar
gezag helpen uitoefenen (ambtenaren), en bij personen die onder bijzondere controle van de
overheid staan: gedetineerden, verdachten in voorlopige hechtenis, en daarmee vergelijkbare
situaties.
In de systematiek van de rechtsbescherming o.g.v. het EVRM komen de subjectvragen op een andere
wijze aan de orde. Daar is van belang of iemand slachtoffer (victim) van een schending is (art. 34
EVRM).
Rechtspersonen → samenwerkingsverbanden (rechtspersonen en verbanden die geen
rechtspersoonlijkheid hebben) maken zelf aanspraak op grondrechtelijke bescherming.
• Art. 1 eerste protocol EVRM noemt ‘every natural land legal person’ als gerechtigd tot het
vreedzaam genot van zijn bezittingen.
• Grondrechten zoals vrijheid van meningsuiting, vrijheid van godsdienst
• T.a.v. bepaalde andere grondrechten is toepassing op rechtspersonen niet mogelijk: bijv. het
Nederlanderschap en de toelating en uitzetting van vreemdelingen, kiesrecht etc.
Ambtenaren
2
