PREVENTIEVE EN MAATSCHAPPELIJKE ASPECTEN
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1 HET BEGRIP GEZONDHEID
Gezondheid = het algemeen welbevinden en het normaal functioneren van het lichaam, onder andere orale
structuren.
1.2 MONDGEZONDHEID EN ALGEMENE GEZONDHEID
1.2.1 MONDAANDOENINGEN ALS BASIS VAN PIJN EN COMFORTVERLIES
• Verband tussen dementie en mondgezondheid à vermindert kauwvermogen/ tandverlies
• Ouderen hun voedingstoestand en mondgezondheid staan nauw in verband à makkelijk te kauwen
voedsel
• Slechte mondgezondheid zorgt vaak voor schaamte (angst om te lachen met tanden bloot) =
comfortverlies
Early Childhood Caries doordat een kind zoete drank uit een zuigfles drinkt of een vuile fopspeen gebruikt
• Minder goed eten
• Slecht slapen à problemen met concentratie
à Ouders moeten preventief handelen want kinderen gaan het hun niet kunnen zeggen als iets fout is
1.2.2 IMPACT VAN TANDBEDERF BIJ JONGE KINDEREN
Tandbederf bij kinderen heeft negatieve gevolgen:
• Gewichtstoename (in negatieve zin) en slechte groei omdat het kind niet eet door de pijn
• Ontwikkelingsachterstand
• Slechte nutritionele status (gebrek aan calcium, vitamines…)
Van zodra kinderen weer een goede mondhygiëne hebben, halen ze in een paar jaar de groeiachterstand in =
Catch-up fenomeen
1.2.3 INFECTUEUZE VERWIKKELINGEN
Mondholte = ingangspoort van infecties!!
à 50% van alle commensalen (= onschadelijke gastkiemen) van het menselijk lichaam zitten in de mond, ruim
1000 species
1.2.4 MONDPATHOLOGIE EN SYSTEMISCHE AANDOENINGEN
Atherosclerose = cardiovasculaire aandoening:
• Mogelijke oorzaken:
o infectie via de mond
o toxines geproduceerd door bacteriën van de infectie
o systemische inflammatoire reactie (ontsteking aan een bepaald systeem in het lichaam)
1
,Diabetes = suikerziekte:
• Bi directionele relatie: mensen met diabetes zijn gevoeliger voor tandvlees problemen (vice versa)
• (Ongecontroleerde) diabetes verhoogt het voorkomen en de ernst van paradontale aantasting à een
hogere bloedsuikerspiegel kan sneller cariës en bacteriën aantrekken
• Parodontitis verhoogt de kans op insulineresistentie want insulinebehoefte verhoogt bij ontstekingen
• Verkwente parodontitis (ontstoken tandvlees) kan ertoe leiden dat de bloedsuikerspiegel in het bloed
stijgt à diabetes moeilijker onder controle te houden
Vroeggeboorte en laag geboortegewicht:
• Infecties in de mond kunnen verhoging van prostaglandines en cytokines veroorzaken à directe
bacteriële impact
1.3 VAAK VOORKOMENDE MONDAANDOENINGEN
1.3.1 TANDBEDERF (CARIËS)
= een ecologische schift in de biofilm op het tandoppervlak, resulteert in een onevenwicht in de mineraalbalans
tussen plaquevloeistof en tandoppervlak
• Multifactoriële aandoening, suiker is een hoofdoorzaak door de zuurstoot
à bacteriën (voornamelijk streptococcus mutanten) in tandplak krijgen via suikers brandstof om te
vermenigvuldigen
• Tandplak + suikers veroorzaken zuren die het tandglazuur verzwakken = demineralisatie, pH daalt
Na suikerconsumptie zal de pH langzaam terug stijgen en kunnen losse mineralen terug ingebouwd
worden = remineralisatie
• Tandplak is een semipermeabel membraan of difussiebarrière: mineraal kunnen weer invoegen
• Remineralisatie neemt veel tijd in beslag (2 à 3 uur) in tegenstelling tot demineralisatie (enkele minuten)
àbelangrijk dus om na suikerconsumptie een voldoende lange ‘rustfase’ te bouwen en niet direct weer
suiker te consumeren anders heb je een nettomineraalverlies
• Tanden poetsen na suikerconsumptie zorgt dat er mineralen verdwijnen à permanente schade
Best VOOR suikerhoudende maaltijd tanden poetsen om geen biofilm voor zuur te produceren
SUIKER
= belangrijke trigger voor tandproblemen! Zowel natuurlijke als toegevoegde suikers
• 10% sucrose is al cariogeen
Graad 1 cariës:
• Doffe witte vlekken op de tanden (vaak langs tandvlees), bruin in groeven en waar tanden elkaar raken
• Enkel glazuur aangetast
• Geen pijn
• Geen zichtbare cavitatie
• Reversibel
Graad 2 cariës:
• Doorheen het glazuur-dentine grens (eens in dentine worden tandzenuwen geprikkeld)
• Tanden zijn gevoelig voor warmte, koude, zuur en zoet
• Geel-bruin op tanden
• Beperkte cavitatie
• Restauratief ingrijpen (vulling), anders blijft het gevoelig voor cariës
Graad 3 cariës:
• Letsel komt bij de pulpakamer à ontstekingsreactie
• Hevige pijnklachten
• Kanaalbehandeling nodig: endodontie (kanaal openmaken)
2
,Graad 4 cariës:
• Weefsel is necrotisch (afsterven)
• Geen pijnklachten meer
• Verspreiding buiten het wortelkanaal
• Tandabces vorming: ontstekingsreacties in omgevend botweefsel en ettervorming
à in geval van abces wel weer pijnklachten
1.3.2 TANDVLEESONTSTEKING (GINGIVITIS) EN PARODONTITIS
Gingivitis= tandvleesontsteking
• Bacteriën stappelen zich op in de laag biofilm langs de tandvleesranden à ontstekingen
• Glimmend, rode zwelling, opgespannen bloedvaten à bloeding en pijn bij het poetsen of eten
• Reversibel zonder schade achter te laten
Parodontitis
• Wanneer de ontsteking zich uitbreidt naar het steunweefsel rondom de tanden (kaakbot en
ophangvezels van de tand) kan de tand afbreken door bacteriële toxines (gramnegatieve anaerobe
bacteriën)
• Tanden zullen losser gaan zitten en het tandvlees gaat wijken = parodontitis
• Wordt steeds voorafgegaan door gingivitis
1.3.3 TANDEROSIE
= verlies van tandweefsel (glazuur, dentine, cementum) door inwerking van zuren NIET afkomstig van bacteriële
origine
Verschillende oorzaken:
• Intrinsieke zuren: maagzuur
• Extrinsieke zuren: frisdrank, fruitsap, citrusvruchten
• Omgeving: zure dampen, pH gereguleerde zwembaden
• Speeksel te kort, zuren worden moeilijker geneutraliseerd
1.4 MENS EN GEZONDHEID
Preventie is niet nieuw bv: Hippocrates met preventie tegen malaria
Recent is er een schift van behandeling naar preventie: mensen gaan eerder preventief te werk
à risico op resistentie-ontwikkeling bij antibiotica
1.5 NIVEAUS BINNEN DE PREVENTIE
Primaire Primaire preventie • Zwangere koppels adviseren, kind neemt de mondflora van de
moeder over
• Transmissie van micro-organisme naar de pasgeborene beperken
3
, Primaire preventie • Gezond houden wat gezond is
(individu/groep/populatie) • Oorzakelijke factoren elimineren
bv: mensen beter leren poetsen, suiker vervangende producten
promoten of het invoeren van drinkwaterfluoridering
Secundaire preventie • Individuen waarbij de gezondheid verstoord werd
(individueel) • Ziekte vroegtijdig opsporen en tot stilstand brengen
• Schade beperken en herval zien te voorkomen
Tertiaire preventie • Aangetast weefsel verwijderen: schade beperken
(individueel) bv vulling en parodontale chirurgie
• Herstel van functie: rehabilitatie
bv kauwen, esthetiek
HOOFDSTUK 2: EPIDEMIOLOGIE
2.1 WAT IS EPIDEMIOLOGIE
= Verwerven van kennis over de frequentie van voorkomen van een bepaalde aandoening
= Factoren analyseren die een rol spelen bij het ontwikkelen van een aandoening
Voorbeeld: fluoride
1901: John Eager, Napels Italië deed screening van kandidaat-immigranten naar de US à gezonde mensen met
bruine verkleuringen en strepen op de tanden
Frederick McKay (1901), Colorado Springs à ontdekte hetzelfde probleem en noemde het de ‘Colorado Stain’,
bij alle delen van de bevolking te vinden
1915: GV Black + Mc Kay à ‘mottled enamel’ = gevlekt glazuur mogelijks door vuil drinkwater
Verschillende hypotheses:
• Calciumtekort
• Te veel ijzer
• Radioactiviteit
• Erfelijkheid
1927: Mc Kay brengt bezoek aan Napels à na omschakeling drinkwaterbron hebben kinderen geen gevlekte
tanden meer à overtuigd dat een element in het drinkwater de tanden aantast
Mc Kay stelde vast: mensen met gevlekte tanden hebben minder tandbederf
1931: HV Churchill à ontdekte 13,2ppm Fluoride in het drinkwater als oorzaak à rattenexperiment van Smith
bevestigd à Dental Fluorosis
1942: HT Dean deed een lang termijn onderzoek: ‘disease mapping’ relatie tussen F-gehalte en het voorkomen
van fluorosis = Dean index
1945: Epidemiologisch experiment of interventieonderzoek, Grand Rapids USA à daling tandbederf bij kinderen
na 10 jaar waterfluoridering (1ppm F heeft een positief effect)
2.2 EPIDEMIOLOGISCH ONDERZOEK
2.2.1 CROSS-SECTIONEEL VS LONGITUDINAAL ONDERZOEK
Cross-sectioneel onderzoek:
• Het voorkomen van de aandoening + de aanwezigheid van bepaalde blootstellingsfactoren meten
• Meten op 1 ogenblik in een bepaalde groep
• Bij meerdere metingen: vergelijking van verschillende individuen
4
HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1 HET BEGRIP GEZONDHEID
Gezondheid = het algemeen welbevinden en het normaal functioneren van het lichaam, onder andere orale
structuren.
1.2 MONDGEZONDHEID EN ALGEMENE GEZONDHEID
1.2.1 MONDAANDOENINGEN ALS BASIS VAN PIJN EN COMFORTVERLIES
• Verband tussen dementie en mondgezondheid à vermindert kauwvermogen/ tandverlies
• Ouderen hun voedingstoestand en mondgezondheid staan nauw in verband à makkelijk te kauwen
voedsel
• Slechte mondgezondheid zorgt vaak voor schaamte (angst om te lachen met tanden bloot) =
comfortverlies
Early Childhood Caries doordat een kind zoete drank uit een zuigfles drinkt of een vuile fopspeen gebruikt
• Minder goed eten
• Slecht slapen à problemen met concentratie
à Ouders moeten preventief handelen want kinderen gaan het hun niet kunnen zeggen als iets fout is
1.2.2 IMPACT VAN TANDBEDERF BIJ JONGE KINDEREN
Tandbederf bij kinderen heeft negatieve gevolgen:
• Gewichtstoename (in negatieve zin) en slechte groei omdat het kind niet eet door de pijn
• Ontwikkelingsachterstand
• Slechte nutritionele status (gebrek aan calcium, vitamines…)
Van zodra kinderen weer een goede mondhygiëne hebben, halen ze in een paar jaar de groeiachterstand in =
Catch-up fenomeen
1.2.3 INFECTUEUZE VERWIKKELINGEN
Mondholte = ingangspoort van infecties!!
à 50% van alle commensalen (= onschadelijke gastkiemen) van het menselijk lichaam zitten in de mond, ruim
1000 species
1.2.4 MONDPATHOLOGIE EN SYSTEMISCHE AANDOENINGEN
Atherosclerose = cardiovasculaire aandoening:
• Mogelijke oorzaken:
o infectie via de mond
o toxines geproduceerd door bacteriën van de infectie
o systemische inflammatoire reactie (ontsteking aan een bepaald systeem in het lichaam)
1
,Diabetes = suikerziekte:
• Bi directionele relatie: mensen met diabetes zijn gevoeliger voor tandvlees problemen (vice versa)
• (Ongecontroleerde) diabetes verhoogt het voorkomen en de ernst van paradontale aantasting à een
hogere bloedsuikerspiegel kan sneller cariës en bacteriën aantrekken
• Parodontitis verhoogt de kans op insulineresistentie want insulinebehoefte verhoogt bij ontstekingen
• Verkwente parodontitis (ontstoken tandvlees) kan ertoe leiden dat de bloedsuikerspiegel in het bloed
stijgt à diabetes moeilijker onder controle te houden
Vroeggeboorte en laag geboortegewicht:
• Infecties in de mond kunnen verhoging van prostaglandines en cytokines veroorzaken à directe
bacteriële impact
1.3 VAAK VOORKOMENDE MONDAANDOENINGEN
1.3.1 TANDBEDERF (CARIËS)
= een ecologische schift in de biofilm op het tandoppervlak, resulteert in een onevenwicht in de mineraalbalans
tussen plaquevloeistof en tandoppervlak
• Multifactoriële aandoening, suiker is een hoofdoorzaak door de zuurstoot
à bacteriën (voornamelijk streptococcus mutanten) in tandplak krijgen via suikers brandstof om te
vermenigvuldigen
• Tandplak + suikers veroorzaken zuren die het tandglazuur verzwakken = demineralisatie, pH daalt
Na suikerconsumptie zal de pH langzaam terug stijgen en kunnen losse mineralen terug ingebouwd
worden = remineralisatie
• Tandplak is een semipermeabel membraan of difussiebarrière: mineraal kunnen weer invoegen
• Remineralisatie neemt veel tijd in beslag (2 à 3 uur) in tegenstelling tot demineralisatie (enkele minuten)
àbelangrijk dus om na suikerconsumptie een voldoende lange ‘rustfase’ te bouwen en niet direct weer
suiker te consumeren anders heb je een nettomineraalverlies
• Tanden poetsen na suikerconsumptie zorgt dat er mineralen verdwijnen à permanente schade
Best VOOR suikerhoudende maaltijd tanden poetsen om geen biofilm voor zuur te produceren
SUIKER
= belangrijke trigger voor tandproblemen! Zowel natuurlijke als toegevoegde suikers
• 10% sucrose is al cariogeen
Graad 1 cariës:
• Doffe witte vlekken op de tanden (vaak langs tandvlees), bruin in groeven en waar tanden elkaar raken
• Enkel glazuur aangetast
• Geen pijn
• Geen zichtbare cavitatie
• Reversibel
Graad 2 cariës:
• Doorheen het glazuur-dentine grens (eens in dentine worden tandzenuwen geprikkeld)
• Tanden zijn gevoelig voor warmte, koude, zuur en zoet
• Geel-bruin op tanden
• Beperkte cavitatie
• Restauratief ingrijpen (vulling), anders blijft het gevoelig voor cariës
Graad 3 cariës:
• Letsel komt bij de pulpakamer à ontstekingsreactie
• Hevige pijnklachten
• Kanaalbehandeling nodig: endodontie (kanaal openmaken)
2
,Graad 4 cariës:
• Weefsel is necrotisch (afsterven)
• Geen pijnklachten meer
• Verspreiding buiten het wortelkanaal
• Tandabces vorming: ontstekingsreacties in omgevend botweefsel en ettervorming
à in geval van abces wel weer pijnklachten
1.3.2 TANDVLEESONTSTEKING (GINGIVITIS) EN PARODONTITIS
Gingivitis= tandvleesontsteking
• Bacteriën stappelen zich op in de laag biofilm langs de tandvleesranden à ontstekingen
• Glimmend, rode zwelling, opgespannen bloedvaten à bloeding en pijn bij het poetsen of eten
• Reversibel zonder schade achter te laten
Parodontitis
• Wanneer de ontsteking zich uitbreidt naar het steunweefsel rondom de tanden (kaakbot en
ophangvezels van de tand) kan de tand afbreken door bacteriële toxines (gramnegatieve anaerobe
bacteriën)
• Tanden zullen losser gaan zitten en het tandvlees gaat wijken = parodontitis
• Wordt steeds voorafgegaan door gingivitis
1.3.3 TANDEROSIE
= verlies van tandweefsel (glazuur, dentine, cementum) door inwerking van zuren NIET afkomstig van bacteriële
origine
Verschillende oorzaken:
• Intrinsieke zuren: maagzuur
• Extrinsieke zuren: frisdrank, fruitsap, citrusvruchten
• Omgeving: zure dampen, pH gereguleerde zwembaden
• Speeksel te kort, zuren worden moeilijker geneutraliseerd
1.4 MENS EN GEZONDHEID
Preventie is niet nieuw bv: Hippocrates met preventie tegen malaria
Recent is er een schift van behandeling naar preventie: mensen gaan eerder preventief te werk
à risico op resistentie-ontwikkeling bij antibiotica
1.5 NIVEAUS BINNEN DE PREVENTIE
Primaire Primaire preventie • Zwangere koppels adviseren, kind neemt de mondflora van de
moeder over
• Transmissie van micro-organisme naar de pasgeborene beperken
3
, Primaire preventie • Gezond houden wat gezond is
(individu/groep/populatie) • Oorzakelijke factoren elimineren
bv: mensen beter leren poetsen, suiker vervangende producten
promoten of het invoeren van drinkwaterfluoridering
Secundaire preventie • Individuen waarbij de gezondheid verstoord werd
(individueel) • Ziekte vroegtijdig opsporen en tot stilstand brengen
• Schade beperken en herval zien te voorkomen
Tertiaire preventie • Aangetast weefsel verwijderen: schade beperken
(individueel) bv vulling en parodontale chirurgie
• Herstel van functie: rehabilitatie
bv kauwen, esthetiek
HOOFDSTUK 2: EPIDEMIOLOGIE
2.1 WAT IS EPIDEMIOLOGIE
= Verwerven van kennis over de frequentie van voorkomen van een bepaalde aandoening
= Factoren analyseren die een rol spelen bij het ontwikkelen van een aandoening
Voorbeeld: fluoride
1901: John Eager, Napels Italië deed screening van kandidaat-immigranten naar de US à gezonde mensen met
bruine verkleuringen en strepen op de tanden
Frederick McKay (1901), Colorado Springs à ontdekte hetzelfde probleem en noemde het de ‘Colorado Stain’,
bij alle delen van de bevolking te vinden
1915: GV Black + Mc Kay à ‘mottled enamel’ = gevlekt glazuur mogelijks door vuil drinkwater
Verschillende hypotheses:
• Calciumtekort
• Te veel ijzer
• Radioactiviteit
• Erfelijkheid
1927: Mc Kay brengt bezoek aan Napels à na omschakeling drinkwaterbron hebben kinderen geen gevlekte
tanden meer à overtuigd dat een element in het drinkwater de tanden aantast
Mc Kay stelde vast: mensen met gevlekte tanden hebben minder tandbederf
1931: HV Churchill à ontdekte 13,2ppm Fluoride in het drinkwater als oorzaak à rattenexperiment van Smith
bevestigd à Dental Fluorosis
1942: HT Dean deed een lang termijn onderzoek: ‘disease mapping’ relatie tussen F-gehalte en het voorkomen
van fluorosis = Dean index
1945: Epidemiologisch experiment of interventieonderzoek, Grand Rapids USA à daling tandbederf bij kinderen
na 10 jaar waterfluoridering (1ppm F heeft een positief effect)
2.2 EPIDEMIOLOGISCH ONDERZOEK
2.2.1 CROSS-SECTIONEEL VS LONGITUDINAAL ONDERZOEK
Cross-sectioneel onderzoek:
• Het voorkomen van de aandoening + de aanwezigheid van bepaalde blootstellingsfactoren meten
• Meten op 1 ogenblik in een bepaalde groep
• Bij meerdere metingen: vergelijking van verschillende individuen
4
