Samenvatting Overzicht technieken en materialiteit in de beeldende kunsten

Samenvatting: Technieken en materialiteit in de beeldende kunsten

1. Historisch overzicht: materialen, toepassingen en de gevolgen op esthetisch vlak

 Schilderkunst v/d 15de tot 21ste E:
 Tempera, olieverf op paneel, olieverf op doek, acryl en mixed media
 Beeldhouwkunst v/d 15de tot 21ste E:
 Steen, hout, brons, metaal, montage, installaties, plastics, efemere en organische
materialen
 Werken op papier v/d 15de tot 21ste E:
 Aquarel, inkt, potlood, houtskool, krijg
 Grafiek: gravure en ets
 Fotografie: 19de tot 21ste E
 Performances: 20ste en 21ste E
 Bewegende beelden en elektronica, film: analoog en digitaal
 Sound pieces

1.1. Schilderkunst

 Onze benaderingswijze = deze v/d opbouw v/h schilderij
 Van drager tot vernislaag
 Van idee tot vernissage
 V/d technieken v/d oude meesters tot vandaag
o Accent op de West-Europese schilderkunst
 Apart deel: onderzoeksmethoden: traditioneel en innovatief
 Samengaand met de vuistregels voor conservatie
 Conservatie is weten hoe het kunstwerk is opgebouwd
 Op de hoogte zijn waar de zwakke punten liggen
 Voorspellen wat er zou kunnen gebeuren
o Preventieve conservatie

Algemeen principe: opbouw v/e schilderij – oude meesters

Vernis (wordt vaak vergeten bij bestudering maar is van groot belang, zowel
6
praktisch als esthetisch)

5 Verflaag/lagen: pigment en bindmiddel

4 (Vergulding  minder vaak vanaf de renaissance)

3 Ondertekening




1

,2 Schildergrond (laag voorbereidend op de drager, verf minder absorberen)

1 Drager (evolutie)




+ Bijkomend element: de lijst



1.1.1. De drager

1.1.1.1. De houten drager: paneel

 Oudst gekende schilderijen op houten dragers = Byzantijnse iconen
 Strakke religieuze traditie icoonschilderkunst
 Strikte voorstellingswijze en realisatie
o Religieuze bekommernis
 Icoon is heilig
 Makers zijn aan strenge (heilige) wetten gehouden
 Gevolg: grote gelijkheid in religieuze iconen
 Ravenna, Italië en handel als voorbeeld
 Ontstaan v/d Europese schilderkunst: terug tot 12de/13de E in Italië
 Via Ravenna verspreid het zich doorheen Europa
 Verplaatsbare panelen met voorstellingen op vergulde achtergrond
 Liturgische functie: entependium of retabel
o Dikke panelen uit populierenhout
 Tot i/d 15de E alleen maar houten dragers
 Informatie over die oudste types bekend via traktaten
o Zoals Heraclius, Theophilus Presbyter (10de-12de E)
 Afzonderlijke planken, gelijmd tot een groot paneel
 Oppervlak glad gemaakt met een tweehandig haalmes
 Beplakt met een ongelooide dierenhuid (paard, rund, ezel)
o Of Cenino Cennini, eind 14de E
 Uitvoerigste traktaat dat bewaard is gebleven over oude schilderkunst
 Houtsoorten: populier, wilg en linde (= zacht en lokaal)
 Nieuw: panelen overtrokken met doek (en niet meer met huiden)
o Dit is verfijnder
 Techniek die gevonden is bij vroeg-Italiaanse, Spaanse en Duitse
panelen = overgangsfase




2

,  Evolutie naar een techniek waarbij de houten panelen niet gans worden overtrokken,
maar enkel de naden en eventuele andere zwakke plekken die versteviging vragen:
knoesten en harsgallen
 Toch nog versteviging van naden met perkament en huidstroken, vezels en dierlijk
haar
o Zorg voor paneelvoorbereiders
 Type hout en vorm van egaliseren = informatiebron
 Algemeen 15de en 16de E:
o Italië: populier 90%, ook noot en den
 Vezelig en absorbeert, zacht hout
o Lage Landen: bijna uitsluitend eik, vanaf 17de E: exotisch hout
 Glad, stevig en niet absorberend, hard hout
o Frankrijk en Duitsland: varieert
 Toegepaste houtsoorten
 Basisidee = hout uit eigen streek
o Financiële redenen  hoge transportkosten
o Kennis van bosbegroeiing nuttig
 Uitzonderingen zijn betekenisvol
o Luxe en rol van handelscentra
 Voorbeeld: Amsterdam 17de E: Rembrandt schilderde met eik, maar
ook populier, mahonie en ceder
o Financiële draagkracht bij opdrachtgevers
 Materialen zijn vaak een sociaal aspect
o Reizende kunstenaars gebruiken ook lokale houtsoorten
 Dikte v/d panelen
 Lage landen: eik, 0,5 tot 3 cm dik, naargelang de grootte ervan
 Italiaanse dragers: populier, 4 tot 6 cm, afhankelijk v/d grootte en ouderdom
 Panelen uit de 15de en 16de E zijn meestal dikker dan deze v/d 17de E
o I/d 17de E: verfijning; meer aan het doek denken
 Achterkant
 Weinig zorg voor afwerking tot i/d 16de E
 Pas vanaf de 17de E en dan i/d Lage Landen
 Samenstelling en grootte v/d panelen
 Groot paneel bestaat uit meerdere planken
 Planken met staande jaarringen = beste kwaliteit
o Kwaliteit is belangrijk
o Gilde v/d paneelmakers is een andere ambacht dan die v/d schilders
 Nerfrichting hout = lange zijde v/h schilderij
o Zijn gildevoorschriften voor garantie van maximale kwaliteit
 Droogtijd v/h hout = 5 jaar
 Constructie = lijmen zonder egalisatie achteraan



3

, o Lijm = caseïne (o.b.v. kwark en gebluste kalk) of glutinelijm (o.b.v. dierlijk
afval, huid, leer of beenderen)
 Kern en spinthout = kwaliteitsverschil
o Kern = hard, betere kwaliteit
o Spint = soepel, meer vocht  insecten, werking, conservatie
 Onregelmatigheden worden uitgeboord en vervangen door ingelijmde stukken of
houtkit (= zaagsel en lijm)
 Versteviging v/d lijmnaden
o Aanvankelijk enkel gelijmd
 Dit zijn de dikkere panelen uit de vrogere fase
o Wanneer panelen dunner worden is er versteviging nodig
 Door pennen en zwaluwstaarten
o Pen-en-gat = paneel kan al iets dunner worden
o Zwaluwstaart = houten blokken in strikvorm voor een grotere
kracht op het paneel om het samen te houden
o Deze blokjes liggen op een plek waar spinthout is gebruikt
 Probleem: houtworm
 Aan de voorkant ingelegd, soms zichtbaar

I. De lijst

 Functie v/d lijst
 Beschermen
o Lijst minimum 2-5 cm boven het schilderij
o Afstand creëren tussen het vlak met de picturale laag en invloeden van
buitenaf
 Steunen
o Extra bevestiging
 Esthetisch
o Kan perspectief geven
 Oude lijsten werden samen met het paneel gemaakt
 Lattenlijst = op de drager gemonteerd, samen gegrond
 Lijst met groef = onbeschilderde rand
 Lijst en paneel bestaan uit 1 stuk
 Ook met een opstaande “baard”
o Dat is een verf richeltje tegen de lijst

II. Brand- en slagmerken

 Vervaardigings-, kwaliteits- of eigendomsmerken
 Vervaardiging door schrijnwerkers en paneelmakers
 Kwaliteitscontrole door de Sint-Lucasgilde, inspectie door de deken


4