STRAFRECHT
Strafrecht gaat over de studie van misdrijven en straffen.
ALGEMENE INLEIDING
- Deel 1: de strafwet
- Deel 2: het misdrijf
- Deel 3: de strafrechtelijke verantwoordelijkheid
- Deel 4: strafbare poging en deelneming
- Deel 5: de sanctie
WEEK 1
ALGEMENE INLEIDING – DEFINITIE
- Materieel strafrecht
= Het geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen strafbaar worden gesteld en
gesanctioneerd (verbodsbepalingen).
o Lijst van dingen die niet mogen (verbodsbepalingen) en waar een straf aan vasthangt.
o Misdrijf, straf, strafuitvoering.
o Wat is een misdrijf, hoe kan een misdrijf worden bestraft, welke straffen bestaan…
o Inhoud.
- Formeel strafrecht (strafprocesrecht)
= Het geheel van de procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt
toegepast.
o Hoe worden zaken opgespoord, wat zijn de regels, welke termijnen, kan men beroep
instellen.
o Heeft niets te maken met inhoud, maar wel met vorm. Hoe zit de procedure in elkaar om
straffen te realiseren.
- Moet geplaatst worden in het publiekrecht. Dit is recht dat te maken heeft met de overheid, de
staat.
ó Privaatrecht: regelingen tussen burgers.
- Strafrecht is heel top-down. De wetten worden opgelegd en daar valt als burger niet over te
onderhandelen. Behalve dat je kan kiezen welke parlementairen die je verkiest om wetten te
stemmen.
- Het strafwetboek bestaat uit twee boeken:
o Boek I: de algemene principes van het strafrecht
o Boek II: lijst met de misdrijven en hun straffen. Dit noemt men soms het bijzonder
strafrecht, omdat daar de misdrijven in worden bepaald.
- Daarnaast heb je nog heel veel (duizenden) wetten waar ook strafbepalingen instaan.
Vb. in Boek II vind je niets terug over drugs. Dit is pas een misdrijf geworden in de jaren 1920.
Men heeft toen beslist om de drugswet afzonderlijk te maken van de strafwet.
1
, ALGEMENE INLEIDING – HISTORIEK
1. ARCHAÏSCH
Archaïsche stelsels: strafrecht in de huidige zin bestaat niet
- Primitieve maatschappij
- Talio-recht
- Privé-aangelegenheid: wraakneming door (de familie van) het slachtoffer tegen (de familie van)
de dader
e.g. duel, Kanun
Straffen en strafrecht is een systeem waarbij bepaald wordt wat allemaal niet mag. Als iemand dat
toch doet wordt daartegen opgetreden en krijgt die persoon een straf. Zo’n systeem is alleen
mogelijk als je in een maatschappij leeft die voldoende georganiseerd is en dat er een centraal gezag,
een overheid is die dat kan doen. Dat is niet altijd zo geweest. Er zijn periodes geweest waar een
centrale macht afwezig was en de macht heel verbrokkeld was. Er was dan ook sprake van straffen,
maar op een andere manier dan dat we het vandaag kennen.
In veel gevallen was het zelfs een private aangelegenheid. Het was vaak het slachtoffer die moest/
mocht reageren, door wraak te nemen.
Talio-principe: oog om oog, tand om tand. Ik heb het recht om te reageren. De eerste vorm van
strafrecht was het feit dat men dit toeliet. Als een familielid gedood was door iemand van een
andere familie, dan kreeg men het recht om iemand van de andere familie te doden.
De Albanese Kanun: daar zijn nog aspecten van die private vergelding aanwezig zijn. Vaak bij
aantasting van de (psychische) integriteit.
à Strafrecht in de huidige zin bestaat niet. Er is geen overheid die sterk bepaalt wat wel of niet mag
en die de macht heeft om te straffen.
2. MIDDELEEUWEN
Het strafrecht is zich gaan ontwikkelen als een publiekrechtelijke activiteit van de staat, die zegt wat
niet mag en welke straf men daarvoor gaat opleggen.
Het Oudgermaanse strafproces (→ accusatoir)
Accusatoir: manier om een proces te doen waarbij de partijen zelf heel wat te zeggen hebben. De
verdachten en degenen die het slachtoffer menen te zijn bepalen welke richting het uitgaat. Zij
kunnen argumenten uitwisselen en die argumenten gaan bepalen wat uiteindelijk de beslissing is.
Als één van de partijen zegt dat hij schuldig is (maar verder niets), en het slachtoffer bevestigt dit, zij
komen dit overeen, dan is dat zo. Dan staat dit vastgelegd als hetgeen de waarheid is in een
accusatoir proces en dan wordt daarop een beoordeling gegeven.
Vb’en van landen waar het accusatoir systeem veel sterker is dan bij ons (inquisitoir): VK, VS. Daar is
het accusatoir aspect van het straf(proces)recht heel belangrijk. Dat betekent dat de partijen heel
2
,wat kunnen bepalen van wat er gaan gebeuren. Als iemand schuldig pleit, dan kan het dat de
rechtbank daarmee akkoord gaat, daar akte van neemt en dan de persoon gaat bestraffen.
- ‘Overheid’ (feodale vorsten) begint bemiddelend op te treden (13de eeuw)
Naarmate er meer overheid komt, gaat men zich bezighouden met dingen te regelen en
verboden opleggen aan wat mensen doen of niet doen. Ze zullen ook voorzieningen treffen om
straffen te bepalen. Ze gaan ook procedures bepalen om dit te doen.
Men wel straffen niet alleen een private aangelegenheid houden, want dit zorgt voor chaos. De
overheid wil ook ordenend optreden, via het opleggen van regels en straffen. Die overheid is,
zeker in de beginperiode, niet zo sterk dat die alles kan bepalen en alles kan opleggen aan
eenieder. De overheid neemt een bemiddelende positie in: de overheid erkent nog voor een stuk
dat er heel wat private aspecten aan een misdrijf zitten, dat dat een aangelegenheid is tussen de
partijen (ó strafrecht vandaag: aangelegenheid van de staat).
De overheid zal een platform, forum aanbieden, waar een proces kan gevoerd worden. Ze zullen
straffen voorzien, maar ze laten het aan de partijen over om op dat proces woord en
wederwoord te doen. Bemiddelend kijken of men eruit geraakt (vb. dat er wordt betaald ó nu:
schadevergoeding, burgerlijk recht). Na een tijd moest er ook betaald worden aan de staat, om
die bemiddeling te doen. Dit is eigenlijk een voorloper van de boetes.
Dus in het begin: forum aanbieden, een plaats voor het beslechten van een geschil, met heel wat
private elementen.
- Rondtrekkende rechters (enquête du pays)
Rechters gingen ter plaatse kijken of er recht gesproken moest worden, om een forum te bieden.
Rechters gaan op zoek naar plaatsen van conflict en daar gaan zetelen en uitspraken doen, met
ook strafcomponenten. Er moest een oplossing gevonden worden. Of die oplossing juist was of
niet, was niet zo belangrijk. Gewoon het feit dat er een oplossing kwam was belangrijk.
Initieel waren juryleden mensen uit de buur, die mogelijks iets over het misdrijf wisten en die
een gevoel uitspraken over wat er aan de hand was. Bijna het volk van de plaats zelf die besliste
wat de juiste reactie was op hetgeen gebeurd was.
o Doel: onderzoeken van de reputatie van de beklaagde (~ infamia-procedure)
§ Infamia-procedure (komt uit het canonieke Romeins recht): geruchten, iemands faam,
iemands reputatie kom meespelen. “We kennen hem als iemand die geen goede dingen
doet, dus we gaan hem veroordelen”. Dit zijn zaken die we vandaag niet zouden
aanvaarden.
§ Het doel was dat de gemeenschap zelf een beslissing nam, en dat er rust zou komen
nadat de beslissing genomen was. Het was niet aan de orde dat de echte juridische
waarheid naar boven kwam. Het belangrijkste was dat een oplossing gevonden werd.
o Bewijs: bewijslast bij beklaagde, irrationeel bewijsstelsel
§ De beklaagde moest bewijzen dat hij niet schuldig was. Bewijzen die irrationeel waren,
godsoordelen… konden allemaal gebruikt worden.
o Straffen: gekenmerkt door ongelijkheid en wreedheid
§ Naarmate de overheid sterker wordt, worden de straffen wreder. Ook veel ongelijkheid
in de straffen.
3
, Het inquisitoir strafproces
Inquisitoir systeem is een systeem dat gekenmerkt wordt door een veel sterkere overheid. De
rechter moet de waarheid achterhalen. Hij moet weten wat er precies gebeurd is. Hij beslist met de
wet in de hand. Hij gaat zich amper laten beïnvloeden door wat de partijen zeggen. Partijen kunnen
niet kiezen wat er in een zaak gebeurt.
Typisch: wanneer men een klacht indient, maar men trekt de klacht terug in. Dat wil niet zeggen dat
het dan automatisch geen gevolgen meer zal hebben. Een keer dat de overheid kennis krijgt over een
misdrijf dat mogelijk gebeurd is, dan zullen zij dat onderzoeken, ook al zegt het slachtoffer dat het
niet meer hoeft. Het gaat om een misdrijf, een inbreuk op een regel van de staat. Het slachtoffer
heeft niets meer te zeggen over de afhandeling, eenmaal de feiten aan het licht zijn gekomen. In
accusatoire zaken kan dit wel. Men kan zeggen dat men niet wil dat dit vervolgd wordt etc. De
rechter zal dit accepteren (passievere rechter).
Top down. Vorsten hebben wetboeken, strafrecht, strafvorderingssysteem die ze op de bevolking
loslaten en die bevolking ondergaat dat. Vorsten zijn zo sterk dat ze dat op die manier kunnen doen.
- Gekenmerkt door de actieve rol van de rechter die de functie van openbare aanklager en rechter
cumuleert.
Rechter gaat de naleving van de wetten bewaken. De rechter heeft een actieve rol, gaat op zoek
naar wat er precies gebeurd is en gaat bestraffen.
De wetten en procedures lijken veel meer op degene die we vandaag kennen. Hoe mag de
rechter de waarheid vinden etc.
De overheid, het openbaar ministerie moesten de feiten verzamelen, opdat iemand veroordeeld
zou kunnen worden.
Foltering: dan gaat hij zeker de waarheid zeggen. Wanneer iemand niet bekende na de foltering
zei men dat de foltering had uitgewezen dat de verdachte het niet had gedaan.
o Doel: vinden van de waarheid
o Bewijs: bewijslast bij vervolgende partij + strikte bewijsreglementering
o Straffen: bleven wreed en ongelijk (wetteksten ↔ praktijk)
§ Straffen worden tot in de 18e eeuw vaak gezien als zeer wreed en werden ook
willekeurig opgelegd.
§ Weerspiegeling van de machtsverhouding in de maatschappij.
§ Overtreden van een regel van een vorst/keizer -> benadrukken hoe erg het is. De straf
was buiten proportie, want het verschil tussen de vorst en de beklaagde is ook buiten
proportie. Heel zware en wrede straffen.
§ Het illustreerde hoe sterk de vorst was, dat hij een systeem kon opzetten waarbij hij
mensen zo wreed kon behandelen. Het illustreerde de absolute vorst en de mieren die
de mensen zijn, zonder veel rechten. De straf moest dit reflecteren. Hoe sterker een
overheid, hoe meer de overheid zich manifesteert als de allesbeslisser, hoe meer dat je
dit ziet in de straffen, hoe wreder straffen kunnen zijn. Het bevestigt hoe belangrijk ze
zijn en hoe zeer ze boven de mensen uitstijgen. Daarom werd ook openbaar gestraft,
om te tonen welke straf men krijgt als men een regel van de vorst overtreedt.
§ Ancien Régime: absolute vorsten, geen tegenspraak geduld, gecentraliseerde macht.
4
Strafrecht gaat over de studie van misdrijven en straffen.
ALGEMENE INLEIDING
- Deel 1: de strafwet
- Deel 2: het misdrijf
- Deel 3: de strafrechtelijke verantwoordelijkheid
- Deel 4: strafbare poging en deelneming
- Deel 5: de sanctie
WEEK 1
ALGEMENE INLEIDING – DEFINITIE
- Materieel strafrecht
= Het geheel der rechtsregels waardoor bepaalde gedragingen strafbaar worden gesteld en
gesanctioneerd (verbodsbepalingen).
o Lijst van dingen die niet mogen (verbodsbepalingen) en waar een straf aan vasthangt.
o Misdrijf, straf, strafuitvoering.
o Wat is een misdrijf, hoe kan een misdrijf worden bestraft, welke straffen bestaan…
o Inhoud.
- Formeel strafrecht (strafprocesrecht)
= Het geheel van de procedurele spelregels volgens welke het materieel strafrecht wordt
toegepast.
o Hoe worden zaken opgespoord, wat zijn de regels, welke termijnen, kan men beroep
instellen.
o Heeft niets te maken met inhoud, maar wel met vorm. Hoe zit de procedure in elkaar om
straffen te realiseren.
- Moet geplaatst worden in het publiekrecht. Dit is recht dat te maken heeft met de overheid, de
staat.
ó Privaatrecht: regelingen tussen burgers.
- Strafrecht is heel top-down. De wetten worden opgelegd en daar valt als burger niet over te
onderhandelen. Behalve dat je kan kiezen welke parlementairen die je verkiest om wetten te
stemmen.
- Het strafwetboek bestaat uit twee boeken:
o Boek I: de algemene principes van het strafrecht
o Boek II: lijst met de misdrijven en hun straffen. Dit noemt men soms het bijzonder
strafrecht, omdat daar de misdrijven in worden bepaald.
- Daarnaast heb je nog heel veel (duizenden) wetten waar ook strafbepalingen instaan.
Vb. in Boek II vind je niets terug over drugs. Dit is pas een misdrijf geworden in de jaren 1920.
Men heeft toen beslist om de drugswet afzonderlijk te maken van de strafwet.
1
, ALGEMENE INLEIDING – HISTORIEK
1. ARCHAÏSCH
Archaïsche stelsels: strafrecht in de huidige zin bestaat niet
- Primitieve maatschappij
- Talio-recht
- Privé-aangelegenheid: wraakneming door (de familie van) het slachtoffer tegen (de familie van)
de dader
e.g. duel, Kanun
Straffen en strafrecht is een systeem waarbij bepaald wordt wat allemaal niet mag. Als iemand dat
toch doet wordt daartegen opgetreden en krijgt die persoon een straf. Zo’n systeem is alleen
mogelijk als je in een maatschappij leeft die voldoende georganiseerd is en dat er een centraal gezag,
een overheid is die dat kan doen. Dat is niet altijd zo geweest. Er zijn periodes geweest waar een
centrale macht afwezig was en de macht heel verbrokkeld was. Er was dan ook sprake van straffen,
maar op een andere manier dan dat we het vandaag kennen.
In veel gevallen was het zelfs een private aangelegenheid. Het was vaak het slachtoffer die moest/
mocht reageren, door wraak te nemen.
Talio-principe: oog om oog, tand om tand. Ik heb het recht om te reageren. De eerste vorm van
strafrecht was het feit dat men dit toeliet. Als een familielid gedood was door iemand van een
andere familie, dan kreeg men het recht om iemand van de andere familie te doden.
De Albanese Kanun: daar zijn nog aspecten van die private vergelding aanwezig zijn. Vaak bij
aantasting van de (psychische) integriteit.
à Strafrecht in de huidige zin bestaat niet. Er is geen overheid die sterk bepaalt wat wel of niet mag
en die de macht heeft om te straffen.
2. MIDDELEEUWEN
Het strafrecht is zich gaan ontwikkelen als een publiekrechtelijke activiteit van de staat, die zegt wat
niet mag en welke straf men daarvoor gaat opleggen.
Het Oudgermaanse strafproces (→ accusatoir)
Accusatoir: manier om een proces te doen waarbij de partijen zelf heel wat te zeggen hebben. De
verdachten en degenen die het slachtoffer menen te zijn bepalen welke richting het uitgaat. Zij
kunnen argumenten uitwisselen en die argumenten gaan bepalen wat uiteindelijk de beslissing is.
Als één van de partijen zegt dat hij schuldig is (maar verder niets), en het slachtoffer bevestigt dit, zij
komen dit overeen, dan is dat zo. Dan staat dit vastgelegd als hetgeen de waarheid is in een
accusatoir proces en dan wordt daarop een beoordeling gegeven.
Vb’en van landen waar het accusatoir systeem veel sterker is dan bij ons (inquisitoir): VK, VS. Daar is
het accusatoir aspect van het straf(proces)recht heel belangrijk. Dat betekent dat de partijen heel
2
,wat kunnen bepalen van wat er gaan gebeuren. Als iemand schuldig pleit, dan kan het dat de
rechtbank daarmee akkoord gaat, daar akte van neemt en dan de persoon gaat bestraffen.
- ‘Overheid’ (feodale vorsten) begint bemiddelend op te treden (13de eeuw)
Naarmate er meer overheid komt, gaat men zich bezighouden met dingen te regelen en
verboden opleggen aan wat mensen doen of niet doen. Ze zullen ook voorzieningen treffen om
straffen te bepalen. Ze gaan ook procedures bepalen om dit te doen.
Men wel straffen niet alleen een private aangelegenheid houden, want dit zorgt voor chaos. De
overheid wil ook ordenend optreden, via het opleggen van regels en straffen. Die overheid is,
zeker in de beginperiode, niet zo sterk dat die alles kan bepalen en alles kan opleggen aan
eenieder. De overheid neemt een bemiddelende positie in: de overheid erkent nog voor een stuk
dat er heel wat private aspecten aan een misdrijf zitten, dat dat een aangelegenheid is tussen de
partijen (ó strafrecht vandaag: aangelegenheid van de staat).
De overheid zal een platform, forum aanbieden, waar een proces kan gevoerd worden. Ze zullen
straffen voorzien, maar ze laten het aan de partijen over om op dat proces woord en
wederwoord te doen. Bemiddelend kijken of men eruit geraakt (vb. dat er wordt betaald ó nu:
schadevergoeding, burgerlijk recht). Na een tijd moest er ook betaald worden aan de staat, om
die bemiddeling te doen. Dit is eigenlijk een voorloper van de boetes.
Dus in het begin: forum aanbieden, een plaats voor het beslechten van een geschil, met heel wat
private elementen.
- Rondtrekkende rechters (enquête du pays)
Rechters gingen ter plaatse kijken of er recht gesproken moest worden, om een forum te bieden.
Rechters gaan op zoek naar plaatsen van conflict en daar gaan zetelen en uitspraken doen, met
ook strafcomponenten. Er moest een oplossing gevonden worden. Of die oplossing juist was of
niet, was niet zo belangrijk. Gewoon het feit dat er een oplossing kwam was belangrijk.
Initieel waren juryleden mensen uit de buur, die mogelijks iets over het misdrijf wisten en die
een gevoel uitspraken over wat er aan de hand was. Bijna het volk van de plaats zelf die besliste
wat de juiste reactie was op hetgeen gebeurd was.
o Doel: onderzoeken van de reputatie van de beklaagde (~ infamia-procedure)
§ Infamia-procedure (komt uit het canonieke Romeins recht): geruchten, iemands faam,
iemands reputatie kom meespelen. “We kennen hem als iemand die geen goede dingen
doet, dus we gaan hem veroordelen”. Dit zijn zaken die we vandaag niet zouden
aanvaarden.
§ Het doel was dat de gemeenschap zelf een beslissing nam, en dat er rust zou komen
nadat de beslissing genomen was. Het was niet aan de orde dat de echte juridische
waarheid naar boven kwam. Het belangrijkste was dat een oplossing gevonden werd.
o Bewijs: bewijslast bij beklaagde, irrationeel bewijsstelsel
§ De beklaagde moest bewijzen dat hij niet schuldig was. Bewijzen die irrationeel waren,
godsoordelen… konden allemaal gebruikt worden.
o Straffen: gekenmerkt door ongelijkheid en wreedheid
§ Naarmate de overheid sterker wordt, worden de straffen wreder. Ook veel ongelijkheid
in de straffen.
3
, Het inquisitoir strafproces
Inquisitoir systeem is een systeem dat gekenmerkt wordt door een veel sterkere overheid. De
rechter moet de waarheid achterhalen. Hij moet weten wat er precies gebeurd is. Hij beslist met de
wet in de hand. Hij gaat zich amper laten beïnvloeden door wat de partijen zeggen. Partijen kunnen
niet kiezen wat er in een zaak gebeurt.
Typisch: wanneer men een klacht indient, maar men trekt de klacht terug in. Dat wil niet zeggen dat
het dan automatisch geen gevolgen meer zal hebben. Een keer dat de overheid kennis krijgt over een
misdrijf dat mogelijk gebeurd is, dan zullen zij dat onderzoeken, ook al zegt het slachtoffer dat het
niet meer hoeft. Het gaat om een misdrijf, een inbreuk op een regel van de staat. Het slachtoffer
heeft niets meer te zeggen over de afhandeling, eenmaal de feiten aan het licht zijn gekomen. In
accusatoire zaken kan dit wel. Men kan zeggen dat men niet wil dat dit vervolgd wordt etc. De
rechter zal dit accepteren (passievere rechter).
Top down. Vorsten hebben wetboeken, strafrecht, strafvorderingssysteem die ze op de bevolking
loslaten en die bevolking ondergaat dat. Vorsten zijn zo sterk dat ze dat op die manier kunnen doen.
- Gekenmerkt door de actieve rol van de rechter die de functie van openbare aanklager en rechter
cumuleert.
Rechter gaat de naleving van de wetten bewaken. De rechter heeft een actieve rol, gaat op zoek
naar wat er precies gebeurd is en gaat bestraffen.
De wetten en procedures lijken veel meer op degene die we vandaag kennen. Hoe mag de
rechter de waarheid vinden etc.
De overheid, het openbaar ministerie moesten de feiten verzamelen, opdat iemand veroordeeld
zou kunnen worden.
Foltering: dan gaat hij zeker de waarheid zeggen. Wanneer iemand niet bekende na de foltering
zei men dat de foltering had uitgewezen dat de verdachte het niet had gedaan.
o Doel: vinden van de waarheid
o Bewijs: bewijslast bij vervolgende partij + strikte bewijsreglementering
o Straffen: bleven wreed en ongelijk (wetteksten ↔ praktijk)
§ Straffen worden tot in de 18e eeuw vaak gezien als zeer wreed en werden ook
willekeurig opgelegd.
§ Weerspiegeling van de machtsverhouding in de maatschappij.
§ Overtreden van een regel van een vorst/keizer -> benadrukken hoe erg het is. De straf
was buiten proportie, want het verschil tussen de vorst en de beklaagde is ook buiten
proportie. Heel zware en wrede straffen.
§ Het illustreerde hoe sterk de vorst was, dat hij een systeem kon opzetten waarbij hij
mensen zo wreed kon behandelen. Het illustreerde de absolute vorst en de mieren die
de mensen zijn, zonder veel rechten. De straf moest dit reflecteren. Hoe sterker een
overheid, hoe meer de overheid zich manifesteert als de allesbeslisser, hoe meer dat je
dit ziet in de straffen, hoe wreder straffen kunnen zijn. Het bevestigt hoe belangrijk ze
zijn en hoe zeer ze boven de mensen uitstijgen. Daarom werd ook openbaar gestraft,
om te tonen welke straf men krijgt als men een regel van de vorst overtreedt.
§ Ancien Régime: absolute vorsten, geen tegenspraak geduld, gecentraliseerde macht.
4
