1 Definitie persoonlijkheid
Definitie: verzameling van psychologische trekken & mechanismen binnen een individu, die georganiseerd
& relatief stabiel zijn, en die de interacties met en de aanpassingen aan de intrapsychische, fysieke &
sociale omgeving beïnvloeden.
- ‘verzameling van psychologische trekken’
o traits/ trekken: eigenschappen die verschillen/ gelijkenissen van mensen beschrijven
BV. iemand verlegen is dan wijs je enerzijds op een overeenkomst (met alle andere personen die ook
verlegen zijn), maar anderzijds ook verschillen (met alle personen die niet verlegen zijn)
o gemiddelde neigingen (=average tendencies)
BV. op zorgzaamheid hoog scoren wilt niet zeggen dat ze altijd en overal zorgzaam zijn
o beschrijven, verklaren, voorspellen gedrag, enkel een suggestie doen van het meest voorhand
liggende gedrag
- ‘Mechanismen’
o Cognitieve processen van informatieverwerking
o Gedrag wordt niet enkel uitgelokt door je trekken maar ook hoe je de informatie verwerkt en
hierdoor beslist hoe je reageert
BV. in een noodsituatie vechten of vluchten
o Als trek X dan gedrag Y
- ‘Binnen een individu, georganiseerd en relatief stabiel’
o Persoonlijkheid = intern
o Georganiseerd: geen willekeurige verzameling elementen maar een coherent, samenhangend
geheel (= niet enkel trekken die los van elkaar staan)BV. introvert kans groot ook angstig
o Relatief stabiel doorheen de tijd en consistent overheen situaties (state is niet gelijk aan trait)
BV. Iemand die niet vijandig is kan ik een toestand (state) erg boos worden.
- ‘Interacties met en aanpassingen aan omgeving’
o Perceptie: wat je waarneemt wordt gekleurd door je persoonlijkheid
o Selectie: situaties kiezen, selecteren vanuit onze persoonlijkheid
o Uitlokking: bepaalde reactie uitlokken met je gedrag, gestuurd door persoonlijkheid
o Manipulatie: intentioneel beïnvloeden zodat omgeving meer aansluit bij persoonlijkheid
- ‘Intrapsychische, fysieke en sociale omgeving’
o Fysieke omgeving: veiligheid
o Sociale omgeving: liefde (vrienden, collega’s..)
o Intrapsychische omgeving: eigenwaarde (verlangens, dromen)
Adaptief functioneren: flexibel omgaan met stress, uitdagingen en problemen die we tegenkomen terwijl
we onze levensdoelen trachten te realiseren.
2 Terminologie
,3 Persoonlijkheidspsychologie
Definitie: De tak van de psychologie die zich bezighoudt met het bestuderen van persoonlijkheid (verschillen en
gelijkenissen tussen mens). We kunnen spreken over impliciete persoonlijkheidstheorieën (dit zijn voornamelijk
stereotypes) -. Dit zijn vooral intuïtieve theorieën die door selectieve waarneming. Deze zijn vaak evaluatief en
worden vooral gebruikt is het dagelijks leven. Wordt vaak gekoppeld aan fysieke kenmerken: BV. een nieuw
persoon in de groep en deze persoon zwijgt kan je misschien de indruk krijgen dat deze persoon zich te goed voelt
voor de groep. wetenschappelijke persoonlijkheidstheorieën beschrijven menselijke kenmerken. Persoonlijkheid is
hierbij as een psychologisch construct: het is niet direct observeeerbaar determinant van gedrag. Dit gaat over
verschillende situaties en over tijden heen
3.1 Drie analyseniveaus
Analyseniveau Voorbeelden
Zoals alle anderen Human nature= universeel Behoefte ergens bijhoren
Zoals sommige Individuele & groepsverschillen Verschillen geslacht (m/v)
anderen
Zoals niemand anders Individuele uniciteit Typerende manier vn boos worden
Nomothetisch OZ Idiografisch OZ
Bestuderen Groepen/steekprooef 1 individu
Focus Gelijkenissen tussen groepen Uniciteit van het individu
Doel Universele wetmatigheden ontdekken over de Diepgaand begrip van individu
mens, basisstructuur van persoonlijkheid
identificeren
Methode Zelfraportage, statistisch analyses=Kwantitatief Case study, psychobiografie,
dagboek, interview= kwalitatief
Nadeel: Weinig kennis over complexiteit & dynamiek Moeilijk generaliseerbaar
binnen individu
3.2 Theorie vs. onderzoek
Vroeger: Nu:
Grote persoonlijkheidstheorieën hedendaagse persoonlijkheidspsychologie
analyseniveau ‘Human Nature’ analyseniveau individuele en groepsverschillen
BV. Freud doet een uitspraak De focus ligt nu op het individu
over de volledige mensheid Nadeel: De focust zich vooral op het individu waardoor men vaak naar
betreffende driften verlangens slechts 1 aspect van persoonlijkheid kijken, en soms het groter beeld niet
betrekt. Gevolg: tegenstrijdigheden in ph OZ
Voorwaarde persoonlijkheidstheorieën: Evaluatiecriteria ’s:
-Voorziet richtlijnen voor verder onderzoek Volledigheid Compatibiliteit & integratie overheen
-Verklaart/organiseert bestaande Toetsbaarheid verschillende kennisdomeinen &
bevindingen Spaarzaamheid analyseniveaus (moet aansluiten bij de
-Voorspelling van gedrag en psychologische Heuristieken waarde inzichten van aanleunende domeinen)
fenomenen
,4 Dispositionele theorieën
4.1 Identificeren van trekken
Interne, causale eigenschappen Beschrijvende termen
- Inwendig: je draagt het altijd mee - Geen veronderstellingen oorzaak van gedrag
- Op basis van persoonkijkheidstrek - op basis van gedragsobservaties
- Verklarend voor gedrag+ sluimerend aanwezig - Enkel gedragingen die vaak voorkomen worden
zijn zonder directe manifestatie in gedrag als trek beschouwt, er is geen causaal verband
- Trekken komen niet altijd tot uiting in bepaald - In zeer sterk sturende context zijn de
gedrag verschillende persoonlijkheden te onderscheiden
- verbanden (oorzaak-gevolg) tussen de BV. Bij een begrafenis; iedereen hoort stil, rustig,
verschillende karaktertrekken etc te zijn. Toch is het direct op te merken wie
Wat zijn persoonlijkheidskenmerken: welke persoonlijkheid heeft. Iemand die vlot van
- Fundamentele bouwstenen van persoonlijkheid aard is zal makkelijker naar de personen gaan om
- Typerende kenmerken, karakteristieke zijn spijt betuiging te uiten dan iemand die eerder
eigenschappen verlegen is. Die zal eerder rustig zich bezig houden
- Dispositie = geneigdheid om zich op een en mogelijks eerst luisteren wat andere zeggen.
bepaalde manier te gedragen
Lexicale benadering Statistische benadering
- Verschillen zitten gecodeerd in taal. Als we - Vertrekpunt= itempool (18000 adjectieven,
willen weten wat de belangrijke bekomen door vragen over gedrag, emotie,
persoonlijkheidsverschillen we kijken naar de ervaring)
taal die we spreken. - Factoranalyse: items reduceren door ze onder 1
BV. wij hebben 1 woord voor sneeuw, maar in Antartica factor te plaatsten naargelang de
hebben ze verschillende woorden voor sneeuw. Komt gemeenschappelijke kenmerken
omdat die sneeuw voor hun een veel belangrijke waarde o Groeperen van persoonlijkheidstrekken
hebben voor hun dagdagelijkse functioneren/leven. Het die sterk correleren= gemeenschappelijk
is nuttig voor hun om te weten wat voor sneeuw er is. kenmerk hebben
o Samen plaatsen onder factor/dimensie
Criteria’s belangrijkheid trekken:
- Gebruiksfrequentie: hoe vaak
BV angstig vaak gebruikt, is belangrijk
- Synoniemfrequentie: # synoniemen voor een
bepaalde term
BV. bazig- superieur – dominant
- Cross-culturele universaliteit: trekken moeten
ook in andere culturen opgenomen worden
BV. unokai: jongens van een bepaalde stam moesten
iemand van de andere stam vermoorden om man te
worden
Onderzoeken: Nadeel: beperken tot adjectieven
- Woordenboekstudies (passief): neerschrijven BV. Beschrijf wat kenmerkend is voor een kind
- Vrije beschrijving (actief): wat andere zeggen
, dispotitionele modellen:
- Combinatie van de lexicale en statistische benaderingen
- Geen theoretische basis, atheoretisch gestuurd
4.2 Evolutie trekkentheorieën
GORDON ALLPORT (1897-1967): theorie niet in de praktijk omgezet
- Lexicale benadering
- Identificeerde 17 953 “trekken” in de Engelse taal, waarvan 4 500 stabiele trekken
- Aanhanger nomothetische én belang idiografische benadering, vanuit de nomothetische benadering
opzoek naar overkoepelende termen
- Gedrag = deels variabel, deels constant, voorspellen van gedrag in specifieke situatie= onmogelijk
o Constante deel = persoonlijkheid
o Variabel deel = situatie nadruk op het belang van de situatie
- Benadrukte het belang van het ‘zelf’ voor de ontwikkeling van identiteit en individualiteit= resultaat een
levenslange ontwikkeling
RAYMOND CATTELL ( 1905-1998)
- Empirisch onderzoek naar de structuur van persoonlijkheid. opzoek naar een kleiner aantal woorden
- Startpunt: 4 500 stabiele trekken van allport & odbert
- Reductie op basis van:
o Synoniemen
o Factoranalyse: MANIER OM GROTE HOEVEELHEID GEGEVENS OVERZICHTELIJKER SAMEN TE VATTEN
- ‘multi-method’ benadering (s/t-data/l-data) gecombineerde onderzoeksmethodes=sterker resultaat
- Correlaties berekenen obv gegevens bekomen uit een steekproef adhv 16 personality factors Questionnaire
- Kritiek:
o niet repliceerbaar: als andere mensen dezelfde test deden maar op een andere uitkomst komen
o Te veel factoren (te veel trekken weerhouden)
HANS EYSENCK (1916-1998)
- niet meer vetrekken vanuit 45000 stabiele trekken MAAR Elke belangrijke persoonlijkheidsdimensie
o is in belangrijke mate erfelijk
o heeft een aantoonbare fysiologische basis (door de natuur bepaald)
- factoranalyse 3basis trekken:
o Extraversie - introversie
PEN- model
o Neuroticisme - emotionele stabiliteit (hoe stabiel ben jij in relaties…)
o Psychoticisme (creativiteit, weinig empathie, wreedheid)
- Hiërarchisch model: bottom-up kritiek: niet volledig is+ te strik om gaan
o Persoonlijkheid: 3 belangrijke dimensies. met zijn (biologische) selectiecriterium.
De supertraits daaronder kunnen we narrow (eng) traits plaatsen. Als we verder afdelen kunnen we elk narrow
trait afschrijven in habitueel gedrag. Het habituele gedrag kunnen we ontrafelen in specifieke handelingen.
- kritiek:
o niet volledig is+ te strik om gaan met zijn (biologische) selectiecriterium.
Definitie: verzameling van psychologische trekken & mechanismen binnen een individu, die georganiseerd
& relatief stabiel zijn, en die de interacties met en de aanpassingen aan de intrapsychische, fysieke &
sociale omgeving beïnvloeden.
- ‘verzameling van psychologische trekken’
o traits/ trekken: eigenschappen die verschillen/ gelijkenissen van mensen beschrijven
BV. iemand verlegen is dan wijs je enerzijds op een overeenkomst (met alle andere personen die ook
verlegen zijn), maar anderzijds ook verschillen (met alle personen die niet verlegen zijn)
o gemiddelde neigingen (=average tendencies)
BV. op zorgzaamheid hoog scoren wilt niet zeggen dat ze altijd en overal zorgzaam zijn
o beschrijven, verklaren, voorspellen gedrag, enkel een suggestie doen van het meest voorhand
liggende gedrag
- ‘Mechanismen’
o Cognitieve processen van informatieverwerking
o Gedrag wordt niet enkel uitgelokt door je trekken maar ook hoe je de informatie verwerkt en
hierdoor beslist hoe je reageert
BV. in een noodsituatie vechten of vluchten
o Als trek X dan gedrag Y
- ‘Binnen een individu, georganiseerd en relatief stabiel’
o Persoonlijkheid = intern
o Georganiseerd: geen willekeurige verzameling elementen maar een coherent, samenhangend
geheel (= niet enkel trekken die los van elkaar staan)BV. introvert kans groot ook angstig
o Relatief stabiel doorheen de tijd en consistent overheen situaties (state is niet gelijk aan trait)
BV. Iemand die niet vijandig is kan ik een toestand (state) erg boos worden.
- ‘Interacties met en aanpassingen aan omgeving’
o Perceptie: wat je waarneemt wordt gekleurd door je persoonlijkheid
o Selectie: situaties kiezen, selecteren vanuit onze persoonlijkheid
o Uitlokking: bepaalde reactie uitlokken met je gedrag, gestuurd door persoonlijkheid
o Manipulatie: intentioneel beïnvloeden zodat omgeving meer aansluit bij persoonlijkheid
- ‘Intrapsychische, fysieke en sociale omgeving’
o Fysieke omgeving: veiligheid
o Sociale omgeving: liefde (vrienden, collega’s..)
o Intrapsychische omgeving: eigenwaarde (verlangens, dromen)
Adaptief functioneren: flexibel omgaan met stress, uitdagingen en problemen die we tegenkomen terwijl
we onze levensdoelen trachten te realiseren.
2 Terminologie
,3 Persoonlijkheidspsychologie
Definitie: De tak van de psychologie die zich bezighoudt met het bestuderen van persoonlijkheid (verschillen en
gelijkenissen tussen mens). We kunnen spreken over impliciete persoonlijkheidstheorieën (dit zijn voornamelijk
stereotypes) -. Dit zijn vooral intuïtieve theorieën die door selectieve waarneming. Deze zijn vaak evaluatief en
worden vooral gebruikt is het dagelijks leven. Wordt vaak gekoppeld aan fysieke kenmerken: BV. een nieuw
persoon in de groep en deze persoon zwijgt kan je misschien de indruk krijgen dat deze persoon zich te goed voelt
voor de groep. wetenschappelijke persoonlijkheidstheorieën beschrijven menselijke kenmerken. Persoonlijkheid is
hierbij as een psychologisch construct: het is niet direct observeeerbaar determinant van gedrag. Dit gaat over
verschillende situaties en over tijden heen
3.1 Drie analyseniveaus
Analyseniveau Voorbeelden
Zoals alle anderen Human nature= universeel Behoefte ergens bijhoren
Zoals sommige Individuele & groepsverschillen Verschillen geslacht (m/v)
anderen
Zoals niemand anders Individuele uniciteit Typerende manier vn boos worden
Nomothetisch OZ Idiografisch OZ
Bestuderen Groepen/steekprooef 1 individu
Focus Gelijkenissen tussen groepen Uniciteit van het individu
Doel Universele wetmatigheden ontdekken over de Diepgaand begrip van individu
mens, basisstructuur van persoonlijkheid
identificeren
Methode Zelfraportage, statistisch analyses=Kwantitatief Case study, psychobiografie,
dagboek, interview= kwalitatief
Nadeel: Weinig kennis over complexiteit & dynamiek Moeilijk generaliseerbaar
binnen individu
3.2 Theorie vs. onderzoek
Vroeger: Nu:
Grote persoonlijkheidstheorieën hedendaagse persoonlijkheidspsychologie
analyseniveau ‘Human Nature’ analyseniveau individuele en groepsverschillen
BV. Freud doet een uitspraak De focus ligt nu op het individu
over de volledige mensheid Nadeel: De focust zich vooral op het individu waardoor men vaak naar
betreffende driften verlangens slechts 1 aspect van persoonlijkheid kijken, en soms het groter beeld niet
betrekt. Gevolg: tegenstrijdigheden in ph OZ
Voorwaarde persoonlijkheidstheorieën: Evaluatiecriteria ’s:
-Voorziet richtlijnen voor verder onderzoek Volledigheid Compatibiliteit & integratie overheen
-Verklaart/organiseert bestaande Toetsbaarheid verschillende kennisdomeinen &
bevindingen Spaarzaamheid analyseniveaus (moet aansluiten bij de
-Voorspelling van gedrag en psychologische Heuristieken waarde inzichten van aanleunende domeinen)
fenomenen
,4 Dispositionele theorieën
4.1 Identificeren van trekken
Interne, causale eigenschappen Beschrijvende termen
- Inwendig: je draagt het altijd mee - Geen veronderstellingen oorzaak van gedrag
- Op basis van persoonkijkheidstrek - op basis van gedragsobservaties
- Verklarend voor gedrag+ sluimerend aanwezig - Enkel gedragingen die vaak voorkomen worden
zijn zonder directe manifestatie in gedrag als trek beschouwt, er is geen causaal verband
- Trekken komen niet altijd tot uiting in bepaald - In zeer sterk sturende context zijn de
gedrag verschillende persoonlijkheden te onderscheiden
- verbanden (oorzaak-gevolg) tussen de BV. Bij een begrafenis; iedereen hoort stil, rustig,
verschillende karaktertrekken etc te zijn. Toch is het direct op te merken wie
Wat zijn persoonlijkheidskenmerken: welke persoonlijkheid heeft. Iemand die vlot van
- Fundamentele bouwstenen van persoonlijkheid aard is zal makkelijker naar de personen gaan om
- Typerende kenmerken, karakteristieke zijn spijt betuiging te uiten dan iemand die eerder
eigenschappen verlegen is. Die zal eerder rustig zich bezig houden
- Dispositie = geneigdheid om zich op een en mogelijks eerst luisteren wat andere zeggen.
bepaalde manier te gedragen
Lexicale benadering Statistische benadering
- Verschillen zitten gecodeerd in taal. Als we - Vertrekpunt= itempool (18000 adjectieven,
willen weten wat de belangrijke bekomen door vragen over gedrag, emotie,
persoonlijkheidsverschillen we kijken naar de ervaring)
taal die we spreken. - Factoranalyse: items reduceren door ze onder 1
BV. wij hebben 1 woord voor sneeuw, maar in Antartica factor te plaatsten naargelang de
hebben ze verschillende woorden voor sneeuw. Komt gemeenschappelijke kenmerken
omdat die sneeuw voor hun een veel belangrijke waarde o Groeperen van persoonlijkheidstrekken
hebben voor hun dagdagelijkse functioneren/leven. Het die sterk correleren= gemeenschappelijk
is nuttig voor hun om te weten wat voor sneeuw er is. kenmerk hebben
o Samen plaatsen onder factor/dimensie
Criteria’s belangrijkheid trekken:
- Gebruiksfrequentie: hoe vaak
BV angstig vaak gebruikt, is belangrijk
- Synoniemfrequentie: # synoniemen voor een
bepaalde term
BV. bazig- superieur – dominant
- Cross-culturele universaliteit: trekken moeten
ook in andere culturen opgenomen worden
BV. unokai: jongens van een bepaalde stam moesten
iemand van de andere stam vermoorden om man te
worden
Onderzoeken: Nadeel: beperken tot adjectieven
- Woordenboekstudies (passief): neerschrijven BV. Beschrijf wat kenmerkend is voor een kind
- Vrije beschrijving (actief): wat andere zeggen
, dispotitionele modellen:
- Combinatie van de lexicale en statistische benaderingen
- Geen theoretische basis, atheoretisch gestuurd
4.2 Evolutie trekkentheorieën
GORDON ALLPORT (1897-1967): theorie niet in de praktijk omgezet
- Lexicale benadering
- Identificeerde 17 953 “trekken” in de Engelse taal, waarvan 4 500 stabiele trekken
- Aanhanger nomothetische én belang idiografische benadering, vanuit de nomothetische benadering
opzoek naar overkoepelende termen
- Gedrag = deels variabel, deels constant, voorspellen van gedrag in specifieke situatie= onmogelijk
o Constante deel = persoonlijkheid
o Variabel deel = situatie nadruk op het belang van de situatie
- Benadrukte het belang van het ‘zelf’ voor de ontwikkeling van identiteit en individualiteit= resultaat een
levenslange ontwikkeling
RAYMOND CATTELL ( 1905-1998)
- Empirisch onderzoek naar de structuur van persoonlijkheid. opzoek naar een kleiner aantal woorden
- Startpunt: 4 500 stabiele trekken van allport & odbert
- Reductie op basis van:
o Synoniemen
o Factoranalyse: MANIER OM GROTE HOEVEELHEID GEGEVENS OVERZICHTELIJKER SAMEN TE VATTEN
- ‘multi-method’ benadering (s/t-data/l-data) gecombineerde onderzoeksmethodes=sterker resultaat
- Correlaties berekenen obv gegevens bekomen uit een steekproef adhv 16 personality factors Questionnaire
- Kritiek:
o niet repliceerbaar: als andere mensen dezelfde test deden maar op een andere uitkomst komen
o Te veel factoren (te veel trekken weerhouden)
HANS EYSENCK (1916-1998)
- niet meer vetrekken vanuit 45000 stabiele trekken MAAR Elke belangrijke persoonlijkheidsdimensie
o is in belangrijke mate erfelijk
o heeft een aantoonbare fysiologische basis (door de natuur bepaald)
- factoranalyse 3basis trekken:
o Extraversie - introversie
PEN- model
o Neuroticisme - emotionele stabiliteit (hoe stabiel ben jij in relaties…)
o Psychoticisme (creativiteit, weinig empathie, wreedheid)
- Hiërarchisch model: bottom-up kritiek: niet volledig is+ te strik om gaan
o Persoonlijkheid: 3 belangrijke dimensies. met zijn (biologische) selectiecriterium.
De supertraits daaronder kunnen we narrow (eng) traits plaatsen. Als we verder afdelen kunnen we elk narrow
trait afschrijven in habitueel gedrag. Het habituele gedrag kunnen we ontrafelen in specifieke handelingen.
- kritiek:
o niet volledig is+ te strik om gaan met zijn (biologische) selectiecriterium.
