Eenheid 1: Prosagenre Plot en reis
• Alle plots kan tot twee basiese scenario’s herlei word
DIE LEWE (EN LETTERKUNDE) AS ’N REIS
• Albei scenario’s behels ’n vorm van reis
• “Reis” as algemene metafoor vir die lewe
• Letterkunde kan ook as ’n reis verstaan word DIE PROSAGENRE
• ’n Prosateks kan ’n reis wees vir meer as een rolspeler
• Letterkunde word tradisioneel in drie hoofgenres verdeel
Die skrywer se reis • Hoofgenres: poësie, drama en prosa
• Elke genre het eie kenmerke en konvensies
• Skryfproses as ontwikkelingsproses • Hoof- en subgenres verskil in belangrike opsigte
• Fases: idee, beplanning, skryf, redigering, herskryf, publikasie
Fokus van die leereenheid
• Fases nie vas of eenmalig nie
Die teks as reis • Leereenheid fokus op die prosagenre
• Bestudering van prosatekste as fiksie
• Prosateks beeld verandering uit • Aandag aan literêre niefiksie
• Gebeure, karakters en ruimtes ontwikkel • Literêre niefiksie word later in die leereenheid verduidelik
• Verandering weerspieël die werklike lewe • Dana Snyman-tekste as voorbeeld van literêre niefiksie
• Teks neem leser figuurlik “op pad”
Prosa as verbeeldingswêreld
Die leser se reis
• Prosatekste skep ’n verbeelde wêreld
• Lesers identifiseer met karakters of gebeure • Verbeelde wêreld staan bekend as die “wêreld van die
• Lees lei tot nuwe insigte storie”
• Leeservaring kan die leser verander • Term “kammawêreld” word gebruik
• Lees word deel van die leser se lewensreis • Verbeelde wêreld kan ooreenstem met die werklike wêreld
• Gebeure vind plaas met mense, diere of ander entiteite
Reis as literêre metafoor • Gebeure speel af op spesifieke plekke en tye
• Simbool van verandering Rol van taal en die skrywer
• Simbool van ontwikkeling
• Simbool van groei • Verbeelde wêreld bestaan uit woorde
• Geld vir skrywer, teks en leser • Woorde word gekies en saamgestel deur die skrywer
• Die skrywer funksioneer as ontwikkelaar van die storiewêreld
, • Storiewêreld word geaktiveer wanneer die leser begin lees • Lesers is terselfdertyd waarnemer en deelnemer
Rol van die leser Twee wêrelde-idee
• Niks gebeur werklik sonder aktiewe lees nie • Lesers funksioneer in die werklike wêreld én die storiewêreld
• Lesers neem aktief deel aan die teks • Hierdie dubbelbestaan is ’n kernaspek van lees
• Lesers sien en volg verbande in die teks • Vergelykbaar met die idee van parallelle wêrelde
• Verbande help om die groter geheel te verstaan
• Lees verg inspanning, maar ervaar soos spel Avatar as voorbeeld
Onderskeid binne prosa • Die film illustreer twee afsonderlike wêrelde
• Die menslike wêreld en die Na’vi-wêreld bestaan parallel
• Belangrik om literêre fiksie te kan identifiseer • Jake Sully beweeg tussen hierdie twee wêrelde
• Literêre fiksie verskil van nieliterêre prosa • Die avatar maak deelname aan ’n ander wêreld moontlik
• Nieliterêre prosa sluit koerantberigte in
• Nieliterêre prosa sluit histories-feitelike tekste in Identifikasie en betrokkenheid
• Literêre fiksie verskil ook van populêre fiksie
• Sully begin as buitestaander met ’n voorafbepaalde agenda
DIE MAGIC VAN DIE STORIEWÊRELD • Hy identifiseer toenemend met die Na’vi
• Identifikasie lei tot morele bevraagtekening
• Stories kan lesers volledig meevoer • Betrokkenheid lei tot persoonlike verandering
• Lees kan jou tydelik van jou eie werklikheid losmaak
• Lesers raak betrokke by ’n ander, vreemde wêreld Leser as binne-en-buite-deelnemer
Ontstaan van die storiewêreld • Leser stuur ’n soort “alter ego” die storiewêreld binne
• Leser bly bewus van die werklike wêreld
• Storiewêreld vorm onwillekeurig in die leser se verbeelding • Die belewende “ek” is voortdurend besig om te verander
• Lesers beleef die storiewêreld “van binne”
• Die ervaring is nie net visueel nie, maar belewend Uitvoering teenoor interpretasie
Storiewêreld as kammawêreld • Interpretasie fokus op betekenis, idees en inligting
• Uitvoering fokus op belewenis
• Storiewêreld staan ook bekend as ’n kammawêreld • Tydens uitvoering word vrae en analise tydelik opgehef
• Hierdie wêreld gryp die leser se verbeelding aan • Die teks word as gebeurtenis ervaar
• Lesers voel tegelyk binne en buite die storiewêreld
,Lees as belewenis Identifisering met “ongure” karakters
• Literêre lees vereis oopheid sonder vaste agendas • Karakters kan moreel problematies wees
• Lesers “reis” die storiewêreld binne • Lesers kan ongemak ervaar
• Emosionele ervaring en identifikasie vind plaas • Vrees dat identifisering simpatie kan wek
• Lees kan vooroordele en aannames verander • Identifisering gee insig in menslike gedrag
• Lees kan lei tot groter empatie en selfkennis • Simpatie kan lei tot groter begrip
• Die lees van ’n literêre teks word ’n gebeurtenis • Help om mensdom en self beter te verstaan
IDENTIFISERING Effek van identifisering
• Identifisering beteken nie om soos ’n karakter te wil wees nie • Neem leser uit eie wêreldbeskouing
• Nie beperk tot helde of “goeie” karakters nie • Trek leser in ’n ander se ervaring in
• Identifisering is nie “wens-dat-ek-so-was” of “dit-is-soos-ek-is” • Verruim die leser se wêreld
nie • Bevorder empatie en begrip
• Identifisering gebeur deur gedeelde belewenisse • Lei tot persoonlike groei
• Sensoriese ervarings maak identifisering moontlik
• Karakter word vir die leser “lewendig” DIE ANDER
Identifisering en belewenis • Lees as gebeurtenis stel leser oop vir “die ander”
• “Die ander” is dit wat nie “ek” is nie
• Fokus nie op sielkundige analise nie • Verskil tussen “die ander” en “die onbekende”
• Fokus op ervaring en belewing • Die ander lê buite huidige begrip
• Sensoriese detail is sentraal • Die ander moet geskep word, nie ontdek nie
• Wat karakters sien, ruik, voel en proe is belangrik
• Emosies en gedagtes maak identifisering moontlik Die ander as ervaring
Voorbeeld: Thandiwe van Khayalethu Camp • Die ander bestaan nie objektief nie
• Bestaan altyd in verhouding tot die leser
• Leser identifiseer met Thandiwe se emosies • Ervaring van die ander is individueel
• Belewenis van vrees, paniek en desperaatheid • Die ander is nie ’n ding nie
• Alle sintuie word betrek • Die ander is ’n gebeurtenis
• Leser ervaar haar wêreld van binne • Die ervaring is kreatief en transformerend
• Identifisering oorskry ras, geslag en ouderdom
• Universele emosies maak identifisering moontlik Kreatiewe lees
, • Leser moet nie alles “vertaal” na bekende raamwerke nie • Karakters kan rolmodelle of voorbeelde wees
• Vreemdheid moet toegelaat word • Lesers nooi karakters hul wêreld binne
• Om vreemd te bly, is deel van kreatiewe lees • Kreatiewe lees maak hierdie invloed moontlik
• Kreatiewe lees stel leser oop vir verandering
• Storiewêreld beïnvloed leser se bekende wêreld Invloed van literêre tekste
• Leesproses word dinamies en lewensveranderend
• Identifisering lei nie altyd tot onmiddellike verandering nie
Lees en verandering • Verandering is nie outomaties nie
• Sommige tekste het langdurige invloed
• Boeke kan grense verskuif • Literatuur kan bydra tot sosiale en morele bewustheid
• Lees kan ongemaklik wees • Lees kan stadig maar seker tot verandering lei
• Onvoorspelbaarheid is waardevol
• Groei gebeur buite die bekende OM ’N STORIEWÊRELD TE KAN BESKRYF
• Veilige storiewêrelde bevestig
• Ontstellende storiewêrelde verruim perspektief • Kreatiewe lees maak die leesproses interessant
• Belewenis help met begrip van betekenis
Lees as gebeurtenis • Betekenis word soms intuïtief aangevoel
• Ervare lesers identifiseer makliker met karakters en storielyne
• Belewenis word dikwels onderskat
• Nie bloot subjektief of naïef nie Storiewêreld en herkenbaarheid
• Sentraal tot interaksie met literêre teks
• Interpretasie sonder belewenis is beperk • Storiewêreld bestaan uit herkenbare elemente
• Karakters doen handelinge
Reis in die kammawêreld • Handelinge vind plaas op sekere plekke
• Gebeure verloop in ’n sekere tydsorde
• Lees is nie ’n strooptog vir inligting nie • Boustene lyk soos dié van die werklike wêreld
• Nie ’n invoerreis met voorafdoel nie • Ooreenkomste maak identifisering moontlik
• Leser beleef die storiewêreld as ervaring
• Vergelykbaar met Jake Sully se ontwikkeling Doel van beskrywing
• Ware identifisering volg eers ná belewenis
• Studente moet storiewêrelde kan beskryf
Grens tussen leser en storiewêreld • Vereis kennis van boustene
• Vereis begrip van samewerking tussen boustene
• Grens is nie ondeurlaatbaar nie • Storiewêreld funksioneer soos ’n “huis van fiksie”
• Lesers en karakters beïnvloed mekaar
• Alle plots kan tot twee basiese scenario’s herlei word
DIE LEWE (EN LETTERKUNDE) AS ’N REIS
• Albei scenario’s behels ’n vorm van reis
• “Reis” as algemene metafoor vir die lewe
• Letterkunde kan ook as ’n reis verstaan word DIE PROSAGENRE
• ’n Prosateks kan ’n reis wees vir meer as een rolspeler
• Letterkunde word tradisioneel in drie hoofgenres verdeel
Die skrywer se reis • Hoofgenres: poësie, drama en prosa
• Elke genre het eie kenmerke en konvensies
• Skryfproses as ontwikkelingsproses • Hoof- en subgenres verskil in belangrike opsigte
• Fases: idee, beplanning, skryf, redigering, herskryf, publikasie
Fokus van die leereenheid
• Fases nie vas of eenmalig nie
Die teks as reis • Leereenheid fokus op die prosagenre
• Bestudering van prosatekste as fiksie
• Prosateks beeld verandering uit • Aandag aan literêre niefiksie
• Gebeure, karakters en ruimtes ontwikkel • Literêre niefiksie word later in die leereenheid verduidelik
• Verandering weerspieël die werklike lewe • Dana Snyman-tekste as voorbeeld van literêre niefiksie
• Teks neem leser figuurlik “op pad”
Prosa as verbeeldingswêreld
Die leser se reis
• Prosatekste skep ’n verbeelde wêreld
• Lesers identifiseer met karakters of gebeure • Verbeelde wêreld staan bekend as die “wêreld van die
• Lees lei tot nuwe insigte storie”
• Leeservaring kan die leser verander • Term “kammawêreld” word gebruik
• Lees word deel van die leser se lewensreis • Verbeelde wêreld kan ooreenstem met die werklike wêreld
• Gebeure vind plaas met mense, diere of ander entiteite
Reis as literêre metafoor • Gebeure speel af op spesifieke plekke en tye
• Simbool van verandering Rol van taal en die skrywer
• Simbool van ontwikkeling
• Simbool van groei • Verbeelde wêreld bestaan uit woorde
• Geld vir skrywer, teks en leser • Woorde word gekies en saamgestel deur die skrywer
• Die skrywer funksioneer as ontwikkelaar van die storiewêreld
, • Storiewêreld word geaktiveer wanneer die leser begin lees • Lesers is terselfdertyd waarnemer en deelnemer
Rol van die leser Twee wêrelde-idee
• Niks gebeur werklik sonder aktiewe lees nie • Lesers funksioneer in die werklike wêreld én die storiewêreld
• Lesers neem aktief deel aan die teks • Hierdie dubbelbestaan is ’n kernaspek van lees
• Lesers sien en volg verbande in die teks • Vergelykbaar met die idee van parallelle wêrelde
• Verbande help om die groter geheel te verstaan
• Lees verg inspanning, maar ervaar soos spel Avatar as voorbeeld
Onderskeid binne prosa • Die film illustreer twee afsonderlike wêrelde
• Die menslike wêreld en die Na’vi-wêreld bestaan parallel
• Belangrik om literêre fiksie te kan identifiseer • Jake Sully beweeg tussen hierdie twee wêrelde
• Literêre fiksie verskil van nieliterêre prosa • Die avatar maak deelname aan ’n ander wêreld moontlik
• Nieliterêre prosa sluit koerantberigte in
• Nieliterêre prosa sluit histories-feitelike tekste in Identifikasie en betrokkenheid
• Literêre fiksie verskil ook van populêre fiksie
• Sully begin as buitestaander met ’n voorafbepaalde agenda
DIE MAGIC VAN DIE STORIEWÊRELD • Hy identifiseer toenemend met die Na’vi
• Identifikasie lei tot morele bevraagtekening
• Stories kan lesers volledig meevoer • Betrokkenheid lei tot persoonlike verandering
• Lees kan jou tydelik van jou eie werklikheid losmaak
• Lesers raak betrokke by ’n ander, vreemde wêreld Leser as binne-en-buite-deelnemer
Ontstaan van die storiewêreld • Leser stuur ’n soort “alter ego” die storiewêreld binne
• Leser bly bewus van die werklike wêreld
• Storiewêreld vorm onwillekeurig in die leser se verbeelding • Die belewende “ek” is voortdurend besig om te verander
• Lesers beleef die storiewêreld “van binne”
• Die ervaring is nie net visueel nie, maar belewend Uitvoering teenoor interpretasie
Storiewêreld as kammawêreld • Interpretasie fokus op betekenis, idees en inligting
• Uitvoering fokus op belewenis
• Storiewêreld staan ook bekend as ’n kammawêreld • Tydens uitvoering word vrae en analise tydelik opgehef
• Hierdie wêreld gryp die leser se verbeelding aan • Die teks word as gebeurtenis ervaar
• Lesers voel tegelyk binne en buite die storiewêreld
,Lees as belewenis Identifisering met “ongure” karakters
• Literêre lees vereis oopheid sonder vaste agendas • Karakters kan moreel problematies wees
• Lesers “reis” die storiewêreld binne • Lesers kan ongemak ervaar
• Emosionele ervaring en identifikasie vind plaas • Vrees dat identifisering simpatie kan wek
• Lees kan vooroordele en aannames verander • Identifisering gee insig in menslike gedrag
• Lees kan lei tot groter empatie en selfkennis • Simpatie kan lei tot groter begrip
• Die lees van ’n literêre teks word ’n gebeurtenis • Help om mensdom en self beter te verstaan
IDENTIFISERING Effek van identifisering
• Identifisering beteken nie om soos ’n karakter te wil wees nie • Neem leser uit eie wêreldbeskouing
• Nie beperk tot helde of “goeie” karakters nie • Trek leser in ’n ander se ervaring in
• Identifisering is nie “wens-dat-ek-so-was” of “dit-is-soos-ek-is” • Verruim die leser se wêreld
nie • Bevorder empatie en begrip
• Identifisering gebeur deur gedeelde belewenisse • Lei tot persoonlike groei
• Sensoriese ervarings maak identifisering moontlik
• Karakter word vir die leser “lewendig” DIE ANDER
Identifisering en belewenis • Lees as gebeurtenis stel leser oop vir “die ander”
• “Die ander” is dit wat nie “ek” is nie
• Fokus nie op sielkundige analise nie • Verskil tussen “die ander” en “die onbekende”
• Fokus op ervaring en belewing • Die ander lê buite huidige begrip
• Sensoriese detail is sentraal • Die ander moet geskep word, nie ontdek nie
• Wat karakters sien, ruik, voel en proe is belangrik
• Emosies en gedagtes maak identifisering moontlik Die ander as ervaring
Voorbeeld: Thandiwe van Khayalethu Camp • Die ander bestaan nie objektief nie
• Bestaan altyd in verhouding tot die leser
• Leser identifiseer met Thandiwe se emosies • Ervaring van die ander is individueel
• Belewenis van vrees, paniek en desperaatheid • Die ander is nie ’n ding nie
• Alle sintuie word betrek • Die ander is ’n gebeurtenis
• Leser ervaar haar wêreld van binne • Die ervaring is kreatief en transformerend
• Identifisering oorskry ras, geslag en ouderdom
• Universele emosies maak identifisering moontlik Kreatiewe lees
, • Leser moet nie alles “vertaal” na bekende raamwerke nie • Karakters kan rolmodelle of voorbeelde wees
• Vreemdheid moet toegelaat word • Lesers nooi karakters hul wêreld binne
• Om vreemd te bly, is deel van kreatiewe lees • Kreatiewe lees maak hierdie invloed moontlik
• Kreatiewe lees stel leser oop vir verandering
• Storiewêreld beïnvloed leser se bekende wêreld Invloed van literêre tekste
• Leesproses word dinamies en lewensveranderend
• Identifisering lei nie altyd tot onmiddellike verandering nie
Lees en verandering • Verandering is nie outomaties nie
• Sommige tekste het langdurige invloed
• Boeke kan grense verskuif • Literatuur kan bydra tot sosiale en morele bewustheid
• Lees kan ongemaklik wees • Lees kan stadig maar seker tot verandering lei
• Onvoorspelbaarheid is waardevol
• Groei gebeur buite die bekende OM ’N STORIEWÊRELD TE KAN BESKRYF
• Veilige storiewêrelde bevestig
• Ontstellende storiewêrelde verruim perspektief • Kreatiewe lees maak die leesproses interessant
• Belewenis help met begrip van betekenis
Lees as gebeurtenis • Betekenis word soms intuïtief aangevoel
• Ervare lesers identifiseer makliker met karakters en storielyne
• Belewenis word dikwels onderskat
• Nie bloot subjektief of naïef nie Storiewêreld en herkenbaarheid
• Sentraal tot interaksie met literêre teks
• Interpretasie sonder belewenis is beperk • Storiewêreld bestaan uit herkenbare elemente
• Karakters doen handelinge
Reis in die kammawêreld • Handelinge vind plaas op sekere plekke
• Gebeure verloop in ’n sekere tydsorde
• Lees is nie ’n strooptog vir inligting nie • Boustene lyk soos dié van die werklike wêreld
• Nie ’n invoerreis met voorafdoel nie • Ooreenkomste maak identifisering moontlik
• Leser beleef die storiewêreld as ervaring
• Vergelykbaar met Jake Sully se ontwikkeling Doel van beskrywing
• Ware identifisering volg eers ná belewenis
• Studente moet storiewêrelde kan beskryf
Grens tussen leser en storiewêreld • Vereis kennis van boustene
• Vereis begrip van samewerking tussen boustene
• Grens is nie ondeurlaatbaar nie • Storiewêreld funksioneer soos ’n “huis van fiksie”
• Lesers en karakters beïnvloed mekaar
