Europese Politieke Integratie – Geschiedenis
1. Theoretische benadering van de Europese integratie..............................................................3
Context: het ontstaan van het denken over Europese integratie.............................................3
Het begin van de Europese integratie in de jaren ’50.............................................................4
Theorieën die de Europese integratie verklaren (na 1950).....................................................4
2. Geschiedenis van de Europese integratie................................................................................5
2.1 Europa na WO2.................................................................................................................5
Samenvattend......................................................................................................................8
2.2 EGKS soevereiniteitsoverdracht.......................................................................................8
2.3 Mislukking EDG en EPG................................................................................................10
2.4 Vedrag van Rome............................................................................................................13
2.5 Tegenreactie....................................................................................................................15
2.6 Malaise in jaren 60..........................................................................................................17
2.7 December 1969: Den Haag.............................................................................................20
2.8 Euroclerose......................................................................................................................25
2.9 Initiatieven om de Europese unie weer op gang te brengen: Europese akte...................28
2.10 Toetreding Spanje en Portugal......................................................................................31
2.11 Na de Europese akte: initiatieven van de commissie Delors........................................32
2.12 Het verdrag van Maastricht...........................................................................................36
2.13 Na Maastricht................................................................................................................39
2.14 Naar Amsterdam...........................................................................................................41
2.15 Naar Nice......................................................................................................................43
2.16 Na Nice.........................................................................................................................45
2.17 De institutionele crisis...................................................................................................48
2.18 Pogingen om de trein weer op de rails te krijgen..........................................................50
2.19 Post-Lissabon................................................................................................................51
2.20 De Eurocrisis slaat toe...................................................................................................53
2.21 Naar een wissel van de macht.......................................................................................55
2.22 Van Eurocrisis naar vluchtelingencrisis........................................................................56
2.23 Brexit en Trump............................................................................................................58
2.24 Een meer eensgezinde EU (of toch den beetje)............................................................60
2.25 Europese verkiezingen en alsnog Brexit.......................................................................62
3 Corona & verdere afwikkeling van de Brexit........................................................................63
4. Oorlog...................................................................................................................................65
5. Nieuwe leiders.......................................................................................................................67
1
,6. Lidstaten houden sommige touwtjes liever zelf in handen...................................................68
7. Europese eengemaakte markt...............................................................................................70
Vrij verkeer van kapitaal...................................................................................................71
Vrij verkeer van personen.................................................................................................71
Vrij verkeer van diensten..................................................................................................71
Een onvoltooide interne markt..........................................................................................71
Europese subsidies en landbouw.......................................................................................72
Actualiteit en grenzen van de EU..........................................................................................72
2
, 1. Theoretische benadering van de Europese integratie
Context: het ontstaan van het denken over Europese integratie
Europa is historisch een continent dat gekenmerkt wordt door terugkerende conflicten. Grenzen zijn
zelden stabiel geweest en oorlogen kwamen vaak voor. Vanuit die context begonnen politieke
denkers, vooral in de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog, na te denken over nieuwe
manieren om Europa te organiseren. De centrale vraag was hoe men kon vermijden dat Europese
staten telkens opnieuw in oorlog met elkaar zouden belanden. Vanaf de jaren vijftig werd die vraag
ook politiek relevant, omdat Europese staten effectief begonnen samen te werken. De oprichting van
de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal vormde daarbij een fundamentele breuk met het
verleden.
3
, In het interbellum ontstonden verschillende theoretische stromingen die allemaal een antwoord
probeerden te formuleren op het probleem van oorlog in Europa.
a) Het federalisme vertrok van de overtuiging dat nationale staten niet langer in staat waren
om de veiligheid van hun burgers te garanderen. Federalisten pleitten daarom voor het
oprichten van een Europese federatie, vaak omschreven als de “Verenigde Staten van
Europa”. Lidstaten zouden hun eigen identiteit behouden, maar belangrijke beslissingen
zouden op federaal niveau genomen worden, bijvoorbeeld door een rechtstreeks verkozen
Europees parlement. Dit was een uitgesproken politiek project. Tegelijk kwam er veel kritiek:
staten zouden niet bereid zijn om hun soevereiniteit af te staan, de culturele en nationale
diversiteit in Europa zou maken dat burgers zich niet herkennen in een centraal bestuur, en
bovendien zou het probleem van oorlog enkel verschuiven naar een hoger niveau, namelijk
dat van conflicten tussen superstaten.
b) Het functionalisme, onder meer ontwikkeld door David Mitrany, nam afstand van het idee
van een Europese superstaat. Volgens deze benadering moest men niet vertrekken van
staten, maar van concrete problemen die beheerd moesten worden. Voor elk beleidsdomein
moest gezocht worden naar het niveau waarop dat probleem het meest efficiënt en
functioneel kon worden aangepakt. Zo was het logisch om spoorwegen Europees te
organiseren en scheepvaart zelfs op intercontinentaal niveau. Samenwerking was hier
technisch en pragmatisch, niet politiek of identitair.
c) Het transactionalisme of pluralisme stelde zich zeer kritisch op tegenover zowel het
federalisme als het functionalisme. Aanhangers van deze stroming gingen ervan uit dat
mensen zich in de eerste plaats identificeren met hun natiestaat. Staten blijven daarom de
kern van de internationale politiek. Samenwerking tussen staten is mogelijk en soms
wenselijk, maar blijft volledig vrijwillig. Er mag geen gezag boven de staten ontstaan en er is
geen sprake van integratie. Loyaliteit en politieke legitimiteit blijven nationaal verankerd.
Het begin van de Europese integratie in de jaren ’50
Met de start van de Europese samenwerking in de jaren vijftig gebeurde er iets fundamenteel
nieuws. Zes landen besloten samen te werken rond kolen en staal, twee cruciale sectoren voor zowel
economische wederopbouw als oorlogsvoering. Die samenwerking ging verder dan klassieke
internationale samenwerking, omdat er een autoriteit boven de lidstaten werd opgericht. Voor het
eerst in de geschiedenis waren staten bereid om een deel van hun soevereiniteit af te staan aan een
supranationaal!! orgaan. Dat supranationale karakter maakte de Europese integratie uniek en riep
nieuwe vragen op bij politicologen. Zij wilden begrijpen waarom staten deze stap zetten en welke
dynamieken hierdoor in gang werden gezet.
Theorieën die de Europese integratie verklaren (na 1950)
Vanaf de jaren vijftig ontstonden nieuwe theorieën die niet langer enkel normatief waren, maar
vooral probeerden te verklaren hoe en waarom de Europese integratie zich ontwikkelde zoals ze dat
deed.
4
1. Theoretische benadering van de Europese integratie..............................................................3
Context: het ontstaan van het denken over Europese integratie.............................................3
Het begin van de Europese integratie in de jaren ’50.............................................................4
Theorieën die de Europese integratie verklaren (na 1950).....................................................4
2. Geschiedenis van de Europese integratie................................................................................5
2.1 Europa na WO2.................................................................................................................5
Samenvattend......................................................................................................................8
2.2 EGKS soevereiniteitsoverdracht.......................................................................................8
2.3 Mislukking EDG en EPG................................................................................................10
2.4 Vedrag van Rome............................................................................................................13
2.5 Tegenreactie....................................................................................................................15
2.6 Malaise in jaren 60..........................................................................................................17
2.7 December 1969: Den Haag.............................................................................................20
2.8 Euroclerose......................................................................................................................25
2.9 Initiatieven om de Europese unie weer op gang te brengen: Europese akte...................28
2.10 Toetreding Spanje en Portugal......................................................................................31
2.11 Na de Europese akte: initiatieven van de commissie Delors........................................32
2.12 Het verdrag van Maastricht...........................................................................................36
2.13 Na Maastricht................................................................................................................39
2.14 Naar Amsterdam...........................................................................................................41
2.15 Naar Nice......................................................................................................................43
2.16 Na Nice.........................................................................................................................45
2.17 De institutionele crisis...................................................................................................48
2.18 Pogingen om de trein weer op de rails te krijgen..........................................................50
2.19 Post-Lissabon................................................................................................................51
2.20 De Eurocrisis slaat toe...................................................................................................53
2.21 Naar een wissel van de macht.......................................................................................55
2.22 Van Eurocrisis naar vluchtelingencrisis........................................................................56
2.23 Brexit en Trump............................................................................................................58
2.24 Een meer eensgezinde EU (of toch den beetje)............................................................60
2.25 Europese verkiezingen en alsnog Brexit.......................................................................62
3 Corona & verdere afwikkeling van de Brexit........................................................................63
4. Oorlog...................................................................................................................................65
5. Nieuwe leiders.......................................................................................................................67
1
,6. Lidstaten houden sommige touwtjes liever zelf in handen...................................................68
7. Europese eengemaakte markt...............................................................................................70
Vrij verkeer van kapitaal...................................................................................................71
Vrij verkeer van personen.................................................................................................71
Vrij verkeer van diensten..................................................................................................71
Een onvoltooide interne markt..........................................................................................71
Europese subsidies en landbouw.......................................................................................72
Actualiteit en grenzen van de EU..........................................................................................72
2
, 1. Theoretische benadering van de Europese integratie
Context: het ontstaan van het denken over Europese integratie
Europa is historisch een continent dat gekenmerkt wordt door terugkerende conflicten. Grenzen zijn
zelden stabiel geweest en oorlogen kwamen vaak voor. Vanuit die context begonnen politieke
denkers, vooral in de periode tussen de Eerste en Tweede Wereldoorlog, na te denken over nieuwe
manieren om Europa te organiseren. De centrale vraag was hoe men kon vermijden dat Europese
staten telkens opnieuw in oorlog met elkaar zouden belanden. Vanaf de jaren vijftig werd die vraag
ook politiek relevant, omdat Europese staten effectief begonnen samen te werken. De oprichting van
de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal vormde daarbij een fundamentele breuk met het
verleden.
3
, In het interbellum ontstonden verschillende theoretische stromingen die allemaal een antwoord
probeerden te formuleren op het probleem van oorlog in Europa.
a) Het federalisme vertrok van de overtuiging dat nationale staten niet langer in staat waren
om de veiligheid van hun burgers te garanderen. Federalisten pleitten daarom voor het
oprichten van een Europese federatie, vaak omschreven als de “Verenigde Staten van
Europa”. Lidstaten zouden hun eigen identiteit behouden, maar belangrijke beslissingen
zouden op federaal niveau genomen worden, bijvoorbeeld door een rechtstreeks verkozen
Europees parlement. Dit was een uitgesproken politiek project. Tegelijk kwam er veel kritiek:
staten zouden niet bereid zijn om hun soevereiniteit af te staan, de culturele en nationale
diversiteit in Europa zou maken dat burgers zich niet herkennen in een centraal bestuur, en
bovendien zou het probleem van oorlog enkel verschuiven naar een hoger niveau, namelijk
dat van conflicten tussen superstaten.
b) Het functionalisme, onder meer ontwikkeld door David Mitrany, nam afstand van het idee
van een Europese superstaat. Volgens deze benadering moest men niet vertrekken van
staten, maar van concrete problemen die beheerd moesten worden. Voor elk beleidsdomein
moest gezocht worden naar het niveau waarop dat probleem het meest efficiënt en
functioneel kon worden aangepakt. Zo was het logisch om spoorwegen Europees te
organiseren en scheepvaart zelfs op intercontinentaal niveau. Samenwerking was hier
technisch en pragmatisch, niet politiek of identitair.
c) Het transactionalisme of pluralisme stelde zich zeer kritisch op tegenover zowel het
federalisme als het functionalisme. Aanhangers van deze stroming gingen ervan uit dat
mensen zich in de eerste plaats identificeren met hun natiestaat. Staten blijven daarom de
kern van de internationale politiek. Samenwerking tussen staten is mogelijk en soms
wenselijk, maar blijft volledig vrijwillig. Er mag geen gezag boven de staten ontstaan en er is
geen sprake van integratie. Loyaliteit en politieke legitimiteit blijven nationaal verankerd.
Het begin van de Europese integratie in de jaren ’50
Met de start van de Europese samenwerking in de jaren vijftig gebeurde er iets fundamenteel
nieuws. Zes landen besloten samen te werken rond kolen en staal, twee cruciale sectoren voor zowel
economische wederopbouw als oorlogsvoering. Die samenwerking ging verder dan klassieke
internationale samenwerking, omdat er een autoriteit boven de lidstaten werd opgericht. Voor het
eerst in de geschiedenis waren staten bereid om een deel van hun soevereiniteit af te staan aan een
supranationaal!! orgaan. Dat supranationale karakter maakte de Europese integratie uniek en riep
nieuwe vragen op bij politicologen. Zij wilden begrijpen waarom staten deze stap zetten en welke
dynamieken hierdoor in gang werden gezet.
Theorieën die de Europese integratie verklaren (na 1950)
Vanaf de jaren vijftig ontstonden nieuwe theorieën die niet langer enkel normatief waren, maar
vooral probeerden te verklaren hoe en waarom de Europese integratie zich ontwikkelde zoals ze dat
deed.
4
