Samenvatting Ontwikkelingspsychologie 2025-2026
H1: GESCHIEDENIS, THEORIE EN ONDERZOEKSSTRATEGIEËN
1. DEFINIËRING ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
Ontwikkelingspsychologie = een wetenschap die stabiliteit en verandering in gedrag wil begrijpen over de levensloop
- In verschillende domeinen: fysiek, cognitief, emotioneel en sociaal
- Met interesse voor beïnvloedende factoren voor ontwikkeling
Ontwikkelingspsychologie is ook:
- Toegepast (belang voor de praktijk)
- Interdisciplinair (ontwikkelt zich door gecombineerde inspanningen van vele wetenschappen)
- Bv. Oefening baart geen kunst: topsporters en muzikanten hebben een aangeboren talent
TOEPASSING: what kind of mindset do you have?
Growth mindset Fixed mindset
- Ik kan alles leren wat ik wil - Oftewel ben ik er goed in oftewel slecht
- Ik wil mezelf uitdagen - Als ik gefrusteerd ben, dan geef ik op
- Als ik faal, dan leer ik - Ik hou er niet van uitgedaagd te worden
- Vertel me dat ik hard probeer - Vertel me dat ik slim ben
- Als jij succes hebt, inspireert met dat - Als jij succes hebt dan voel ik me bedreigd
- Mijn attitude en moeite bepalen alles - Mijn capaciteiten bepalen alles
- Betere versie van jezelf zijn door inspanningen - Het gaat hier dus over aangeboren talent
te doen
Onderzoek van Claro, Paunesku & Dweck (2016):
Theorie = een geordend en samenhangend geheel van uitspraken dat gedrag beschrijft, verklaart en voorspelt.
- Bijvoorbeeld hechting:
o Ontwikkeling van hechtingsrelatie in 1e jaar à beschrijven
o Waarom ontwikkelt die band zich? à verklaren
o Wat is het gevolg hiervan voor latere hechtingsrelaties? à voorspellen
- Nut van een theorie:
o Begrijpen: geeft richting en betekenis aan wat we zien
o Basis voor praktijk (zodat we weten wat we moeten doen)
o Behoefte aan wetenschappelijke bevestiging: belang van replicatie
1
,Samenvatting Ontwikkelingspsychologie 2025-2026
2. STRUCTURELE KENMERKEN VAN DE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
2.1 CONTINUE VS DISCONTINUE ONTWIKKELING
Discontinue ontwikkeling Continue ontwikkeling
- Kwalitatieve verandering = nieuwe manier van - Kwantitatieve verandering = uitbreiding van al
reageren in specifieke periodes bestaande vaardigheden
- Abrupte verandering – plotse ommezwaai – - Vaak geleidelijke verandering – gradueel à
crisis maar niet altijd
- Trapsgewijs o Denk bv aan de pubertijd een lengte. In
- Kan soms snel gaan op een bepaalde leeftijd de puberteit gaat de lengte een een piek
(scheiding, relatiebreuk, overgang naar krijgen, vrij abrupt dus.
universiteit, overlijden) - Vrij rustig en gestaag tempo
à maar de waarheid ligt tussenin = metafoor van wolkenformatie = er verschijnt plots een wolk, je denkt dus dat dit
discontinue is. Maar voordat de wolk verschijnt gebeurt er reeds veel voordat de wolk er plots was, dus ook continue
2.2 EEN VERLOOP VS MEERDERE VERLOPEN
- Vroeger: aanhangers van stadiatheorieën zoals Piaget en Kohlberg
o Zelfde sequentie van ontwikkeling
o Universeel (iedereen gaat op hetzelfde moment door hetzelfde stadium)
o Unidimensioneel
- Nu: meerdere vormen van ontwikkeling mogelijk door unieke combinaties van persoonlijke en
omgevingskenmerken
2.3 ERFELIJKHEID VS MILIEU
Biologische theorieën – erfelijkheid – nature = aangeboren biologische eigenschappen
- Nadruk op de ontwikkeling als endogeen = van binnenuit gestuurd
o Wie je wordt en bent ligt voor een groot deel al vast (fixed mindset)
o Idee van maturatie: grondplan dat reeds klaarligt vanaf de geboorte
- Benadrukken stabiliteit en belang van erfelijkheid
- Omgeving is belangrijk bij vroege ervaring
2
,Samenvatting Ontwikkelingspsychologie 2025-2026
Milieutheorieën – omgeving – nurture = fysieke en sociale invloeden uit de context
- Nadruk op de ontwikkeling als exogeen = van buitenuit gestuurd
- Beklemtonen plasticiteit of veranderbaarheid
- Omgeving is het ganse leven door belangrijk
ILLUSTRATIES:
Watson (1930): “Geef me een dozijn gezonde, goed gevormde baby’s en geef me mijn eigen specifieke omgeving waarin
ik ze kan opvoeden, en ik verzeker U dat ik er op het toeval één kan uitkiezen en er om het even welke soort specialist van
kan maken: een arts, eenadvocaat, een kunstenaar, een vooraanstaand koopman en ja, zelfs een bedelaar of een dief,
ongeacht zijn talenten, voorkeuren,neigingen, vaardigheden, aanleg of het ras van zijn voorouders.”
Judith Harris (“The nurture assumption”): “I'm prone to making statements like this one: How the parents rear the child
has no long-term effects on the child's personality, intelligence, or mental health. In general, studies [...] show that the
home environment has little or no effect on intelligence or personality. They show that the similarities between parents
and their biological children [...] are almost entirely a function of their shared genes.”
Maar tegenwoordig: achterhaalde discussie want erfelijkheid en omgeving spelen op een complexe manier op elkaar
in
- Onderzoek van Caspi en collega’s (2003): interactie tussen mishandeling en 5HTT gen in voorspelling van
depressie
o Twee factoren moeten aanwezig zijn om een vergroot risico op depressie te hebben
- O’connor en collega’s (1998): twee groepen adoptiekinderen, één met een gekend genetische risico op
antisociaal gedrag en één zonder risico
o In een negatief gecontroleerde omgeving zal de groep met gekend genetisch risico meer kans hebben
op antisociaal gedrag
2.4 EEN GEBALANCEERD PERSPECTIEF: LEVENSLOOPPERSPECTIEF
Levensloopperspectief = balans bij extreem kiezen
- Is een belangrijke tegenwoordiger van de dynamische systeembenadering
- Gegroeid uit onderzoek naar volwassenen en ouderen
- Ontwikkeling als:
o Levenslang:
§ In tegenstelling tot bijvoorbeeld Freud, Piaget en Kohlberg
§ Volwassenheid = ontwikkeling van vele mogelijkheden
§ Levenslange ontwikkeling
§ Drie brede domeinen van ontwikkeling
die interageren:
• Fysiek
• Cognitief
• Emotioneel en sociaal
3
, Samenvatting Ontwikkelingspsychologie 2025-2026
o Multidimensioneel of multidirectioneel en veelvormig:
§ Multidimensioneel = bepaald door een complex samenspel van biologische, psychologische
en sociale factoren
§ Multidirectioneel of veelvormig = ontwikkeling kan in verschillende richtingen uitspatten
• Vooruitgang en achteruitgang over alle domeinen heen
• Vooruitgang en achteruitgang binnen zelfde domein
• Bv ouderen op fysiek vlak gaan achteruit maar vooruit op andere gebieden, ook
taalontwikkeling ligt niet op één lijn.
o Plastisch:
§ Kneedbaarheid, veranderbaarheid, veerkrachtigheid
§ Grote verschillen tussen individuen
§ Capaciteit tot veranderbaarheid neemt af met de tijd: toenemende rigiditeit
o Ingebed in verschillende contexten: invloeden op ontwikkeling
§ Leeftijdsgebonden = gebeurtenissen die sterk gebonden zijn aan leeftijd en daardoor ook
voorspelbaar zijn (normatief).
• Menstruatie, biologische verandering, school overgangen, pensioen, rijbewijs
§ Gebonden aan geschiedenis = ervaren door mensen geboren rond hetzelfde tijdstip à
cohorte of generatie (normatief)
• Vrouwen vroeger meer thuis, nu gaan ze zelf meer werken, opkomst media
§ Niet-normatief = onregelmatige gebeurtenissen bij beperkt aantal mensen waardoor het niet
voorspelbaar is
• Coming-out, ingrijpende gebeurtenissen, lotto winnen, …
3. ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGISCHE THEORIEËN
3.1 VERSCHILLENDE MENSBEELDEN
1. Van nature slecht =
o Kinderen komen ter wereld als een vat vol driften en impulsen die potentieel gevaarlijk zijn
o De primaire rol van volwassenen is om die impulsen in goede banen te leiden
2. Leeg blad =
o Kinderen komen ter wereld als een onbeschreven blad, wiens ontwikkeling alle kanten uit kan gaan
o De primaire rol van volwassenen is om hen vanaf nul alles aan te leren
3. Van nature goed =
o Kinderen zijn van nature morele wezens gericht op het goede
o De primaire rol van volwassenen is om die goedheid te voeden en te cultiveren
4
H1: GESCHIEDENIS, THEORIE EN ONDERZOEKSSTRATEGIEËN
1. DEFINIËRING ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
Ontwikkelingspsychologie = een wetenschap die stabiliteit en verandering in gedrag wil begrijpen over de levensloop
- In verschillende domeinen: fysiek, cognitief, emotioneel en sociaal
- Met interesse voor beïnvloedende factoren voor ontwikkeling
Ontwikkelingspsychologie is ook:
- Toegepast (belang voor de praktijk)
- Interdisciplinair (ontwikkelt zich door gecombineerde inspanningen van vele wetenschappen)
- Bv. Oefening baart geen kunst: topsporters en muzikanten hebben een aangeboren talent
TOEPASSING: what kind of mindset do you have?
Growth mindset Fixed mindset
- Ik kan alles leren wat ik wil - Oftewel ben ik er goed in oftewel slecht
- Ik wil mezelf uitdagen - Als ik gefrusteerd ben, dan geef ik op
- Als ik faal, dan leer ik - Ik hou er niet van uitgedaagd te worden
- Vertel me dat ik hard probeer - Vertel me dat ik slim ben
- Als jij succes hebt, inspireert met dat - Als jij succes hebt dan voel ik me bedreigd
- Mijn attitude en moeite bepalen alles - Mijn capaciteiten bepalen alles
- Betere versie van jezelf zijn door inspanningen - Het gaat hier dus over aangeboren talent
te doen
Onderzoek van Claro, Paunesku & Dweck (2016):
Theorie = een geordend en samenhangend geheel van uitspraken dat gedrag beschrijft, verklaart en voorspelt.
- Bijvoorbeeld hechting:
o Ontwikkeling van hechtingsrelatie in 1e jaar à beschrijven
o Waarom ontwikkelt die band zich? à verklaren
o Wat is het gevolg hiervan voor latere hechtingsrelaties? à voorspellen
- Nut van een theorie:
o Begrijpen: geeft richting en betekenis aan wat we zien
o Basis voor praktijk (zodat we weten wat we moeten doen)
o Behoefte aan wetenschappelijke bevestiging: belang van replicatie
1
,Samenvatting Ontwikkelingspsychologie 2025-2026
2. STRUCTURELE KENMERKEN VAN DE ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGIE
2.1 CONTINUE VS DISCONTINUE ONTWIKKELING
Discontinue ontwikkeling Continue ontwikkeling
- Kwalitatieve verandering = nieuwe manier van - Kwantitatieve verandering = uitbreiding van al
reageren in specifieke periodes bestaande vaardigheden
- Abrupte verandering – plotse ommezwaai – - Vaak geleidelijke verandering – gradueel à
crisis maar niet altijd
- Trapsgewijs o Denk bv aan de pubertijd een lengte. In
- Kan soms snel gaan op een bepaalde leeftijd de puberteit gaat de lengte een een piek
(scheiding, relatiebreuk, overgang naar krijgen, vrij abrupt dus.
universiteit, overlijden) - Vrij rustig en gestaag tempo
à maar de waarheid ligt tussenin = metafoor van wolkenformatie = er verschijnt plots een wolk, je denkt dus dat dit
discontinue is. Maar voordat de wolk verschijnt gebeurt er reeds veel voordat de wolk er plots was, dus ook continue
2.2 EEN VERLOOP VS MEERDERE VERLOPEN
- Vroeger: aanhangers van stadiatheorieën zoals Piaget en Kohlberg
o Zelfde sequentie van ontwikkeling
o Universeel (iedereen gaat op hetzelfde moment door hetzelfde stadium)
o Unidimensioneel
- Nu: meerdere vormen van ontwikkeling mogelijk door unieke combinaties van persoonlijke en
omgevingskenmerken
2.3 ERFELIJKHEID VS MILIEU
Biologische theorieën – erfelijkheid – nature = aangeboren biologische eigenschappen
- Nadruk op de ontwikkeling als endogeen = van binnenuit gestuurd
o Wie je wordt en bent ligt voor een groot deel al vast (fixed mindset)
o Idee van maturatie: grondplan dat reeds klaarligt vanaf de geboorte
- Benadrukken stabiliteit en belang van erfelijkheid
- Omgeving is belangrijk bij vroege ervaring
2
,Samenvatting Ontwikkelingspsychologie 2025-2026
Milieutheorieën – omgeving – nurture = fysieke en sociale invloeden uit de context
- Nadruk op de ontwikkeling als exogeen = van buitenuit gestuurd
- Beklemtonen plasticiteit of veranderbaarheid
- Omgeving is het ganse leven door belangrijk
ILLUSTRATIES:
Watson (1930): “Geef me een dozijn gezonde, goed gevormde baby’s en geef me mijn eigen specifieke omgeving waarin
ik ze kan opvoeden, en ik verzeker U dat ik er op het toeval één kan uitkiezen en er om het even welke soort specialist van
kan maken: een arts, eenadvocaat, een kunstenaar, een vooraanstaand koopman en ja, zelfs een bedelaar of een dief,
ongeacht zijn talenten, voorkeuren,neigingen, vaardigheden, aanleg of het ras van zijn voorouders.”
Judith Harris (“The nurture assumption”): “I'm prone to making statements like this one: How the parents rear the child
has no long-term effects on the child's personality, intelligence, or mental health. In general, studies [...] show that the
home environment has little or no effect on intelligence or personality. They show that the similarities between parents
and their biological children [...] are almost entirely a function of their shared genes.”
Maar tegenwoordig: achterhaalde discussie want erfelijkheid en omgeving spelen op een complexe manier op elkaar
in
- Onderzoek van Caspi en collega’s (2003): interactie tussen mishandeling en 5HTT gen in voorspelling van
depressie
o Twee factoren moeten aanwezig zijn om een vergroot risico op depressie te hebben
- O’connor en collega’s (1998): twee groepen adoptiekinderen, één met een gekend genetische risico op
antisociaal gedrag en één zonder risico
o In een negatief gecontroleerde omgeving zal de groep met gekend genetisch risico meer kans hebben
op antisociaal gedrag
2.4 EEN GEBALANCEERD PERSPECTIEF: LEVENSLOOPPERSPECTIEF
Levensloopperspectief = balans bij extreem kiezen
- Is een belangrijke tegenwoordiger van de dynamische systeembenadering
- Gegroeid uit onderzoek naar volwassenen en ouderen
- Ontwikkeling als:
o Levenslang:
§ In tegenstelling tot bijvoorbeeld Freud, Piaget en Kohlberg
§ Volwassenheid = ontwikkeling van vele mogelijkheden
§ Levenslange ontwikkeling
§ Drie brede domeinen van ontwikkeling
die interageren:
• Fysiek
• Cognitief
• Emotioneel en sociaal
3
, Samenvatting Ontwikkelingspsychologie 2025-2026
o Multidimensioneel of multidirectioneel en veelvormig:
§ Multidimensioneel = bepaald door een complex samenspel van biologische, psychologische
en sociale factoren
§ Multidirectioneel of veelvormig = ontwikkeling kan in verschillende richtingen uitspatten
• Vooruitgang en achteruitgang over alle domeinen heen
• Vooruitgang en achteruitgang binnen zelfde domein
• Bv ouderen op fysiek vlak gaan achteruit maar vooruit op andere gebieden, ook
taalontwikkeling ligt niet op één lijn.
o Plastisch:
§ Kneedbaarheid, veranderbaarheid, veerkrachtigheid
§ Grote verschillen tussen individuen
§ Capaciteit tot veranderbaarheid neemt af met de tijd: toenemende rigiditeit
o Ingebed in verschillende contexten: invloeden op ontwikkeling
§ Leeftijdsgebonden = gebeurtenissen die sterk gebonden zijn aan leeftijd en daardoor ook
voorspelbaar zijn (normatief).
• Menstruatie, biologische verandering, school overgangen, pensioen, rijbewijs
§ Gebonden aan geschiedenis = ervaren door mensen geboren rond hetzelfde tijdstip à
cohorte of generatie (normatief)
• Vrouwen vroeger meer thuis, nu gaan ze zelf meer werken, opkomst media
§ Niet-normatief = onregelmatige gebeurtenissen bij beperkt aantal mensen waardoor het niet
voorspelbaar is
• Coming-out, ingrijpende gebeurtenissen, lotto winnen, …
3. ONTWIKKELINGSPSYCHOLOGISCHE THEORIEËN
3.1 VERSCHILLENDE MENSBEELDEN
1. Van nature slecht =
o Kinderen komen ter wereld als een vat vol driften en impulsen die potentieel gevaarlijk zijn
o De primaire rol van volwassenen is om die impulsen in goede banen te leiden
2. Leeg blad =
o Kinderen komen ter wereld als een onbeschreven blad, wiens ontwikkeling alle kanten uit kan gaan
o De primaire rol van volwassenen is om hen vanaf nul alles aan te leren
3. Van nature goed =
o Kinderen zijn van nature morele wezens gericht op het goede
o De primaire rol van volwassenen is om die goedheid te voeden en te cultiveren
4
