Geschiedenis 3: Middeleeuwen
H1 De middeleeuwen: een valkuil voor historici
1.1 DE ‘middeleeuwen’
In dit opleidingsonderdeel worden de tweede middeleeuwen (1000–1450) behandeld.
Vorig jaar lag de focus op de eerste middeleeuwen (500–1000), de overgang van de oudheid
naar de middeleeuwen.
Hoewel historici vaak het jaar 1000 als scheidingslijn gebruiken, is dat geen echte cesuur:
veel veranderingen begonnen al vroeger of kwamen pas later.
DOEL: continuïteit, verandering en herhaling (recurrentie) tussen beide periodes
onderzoeken
Historische indelingen = kunstmatig à bewust van blijven
1.1.1 De oorsprong van de ‘middeleeuwen’
Tijdvakken = overzicht
Het idee van de ‘middeleeuwen’ ontstond in de late 15de eeuw
à humanisten vergeleken hun eigen tijd met de Griekse en Romeinse oudheid
- Petrarca (1304–1374): eeuwen tussen oudheid en zijn tijd = saecula tenebrae
Petrarca
“duistere eeuwen”
- Bussi (1469) sprak van media tempestas, de “middentijd”.
- 17de eeuw: medium aevum werd de standaardterm, die in moderne talen leidde tot
middeleeuwen, Middle Ages, Moyen Âge, Mittelalter, enzovoort.
à De term is dus ontstaan uit een renaissancistische visie
die de periode tussen oudheid en nieuwe tijd als
minderwaardig beschouwde.
= Constructie post factum
1.1.2 De achterlijke middeleeuwen
naam ‘middeleeuwen’= negatief geladen: “tussenperiode” tussen twee glorieuze tijden
à humanisten vonden hun eigen tijd een hergeboorte van de antieke cultuur en zagen de
middeleeuwen als achterlijk en onontwikkeld.
- Taal en cultuur: het middeleeuwse Latijn werd als “slecht” beschouwd.
- Kunst, literatuur en muziek uit die tijd werden afgedaan als primitief.
De gotische bouwstijl kreeg zelfs een negatieve naam (“gotisch” = barbaars).
(Tijdens renaissance & classicisme bleef dit negatieve beeld bestaan.)
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 1
,‘nieuwe tijd’ VS “duistere” middeleeuwen
grote ontdekkingen + sterkere staten + wetenschappelijke vooruitgang à
versterkt het idee dat men de middeleeuwse “achterlijkheid” was
overwonnen.
à 18de eeuw: beeld nog meer versterkt door de verlichting.
“middeleeuwen= periode van onwetendheid en kerkelijke onderdrukking”
De Franse Revolutie zette zich bewust af tegen de middeleeuwse
standenmaatschappij en het feodale systeem.
1.1.3 De gekoesterde middeleeuwen Spotprent standenmaatschappij
Vanaf de 18de en 19de eeuw veranderde dit negatieve beeld.
Industriële Revolutie + snelle maatschappelijke veranderingen à heimwee naar vroegere
tijden:
- eenvoud - mystiek
- gemeenschap - ‘echtheid’ romantische herwaardering van de middeleeuwen
- natuur = ROMANTIEK
In de periode van het nationalisme zochten landen hun oorsprong in de middeleeuwen:
• Frankrijk en Engeland vonden er hun nationale wortels.
• In Duitsland werd gezocht naar middeleeuwse “helden” zoals Karel de Grote,
Frederik Barbarossa en de gebroeders Grimm
• In de Verenigde Staten verwees men naar de Germaanse vrijheden van de
Angelsaksen (Teutoonse mythe).
• Ook België (1830) zocht legitimatie in middeleeuwse figuren zoals:
o Godfried van Bouillon (eerste ‘Belgische held’)
o Henri Pirenne (historicus die ‘Histoire de Belgique’ schreef)
o Hendrik Conscience (De Leeuw Van Vlaanderen) à zijn werk volgde het voorbeeld
van Walter Scott (Ivanhoe, 1789).
Nog andere voorbeelden van de positieve herinneringen aan de middeleeuwen:
- Napoleon spiegelde zich aan Karel de Grote. POLITIEKE restauratie
- De kerk idealiseerde de middeleeuwen als de meest christelijke periode. KATHOLIEKE restauratie
- De architect Viollet-le-Duc restaureerde gotische monumenten
(onder meer de Notre-Dame) en leidde de neoghotiek.
- Ook andere kunststromingen, zoals het symbolisme en het
expressionisme, lieten zich later inspireren door middeleeuwse
kunst.
à De middeleeuwen werden dus opnieuw geïdealiseerd als bron van
zuiverheid, geloof en nationale identiteit.
Kerk neoghotiek (Arendonk)
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 2
,1.1.4 De middeleeuwen vandaag
Vandaag blijft het moeilijk om de middeleeuwen objectief te zien.
Er bestaan nog steeds twee uitersten:
• De “achterlijke middeleeuwen” (synoniem voor barbaars, duister, feodaal).
• De “gekoesterde middeleeuwen” (nostalgisch, zuiver, spiritueel).
Veel clichés blijven bestaan: oorlog, pest, heksen en inquisitie worden automatisch met de
middeleeuwen geassocieerd, hoewel ze ook in andere tijden voorkwamen.
MAAR: sommigen romantiseren de middeleeuwen als tegenreactie op moderniteit,
industrialisering of globalisering.
à middeleeuwen worden nog steeds ideologisch gebruikt of misbruikt als projectiescherm
voor hedendaagse ideeën.
mediëvisme = studie van die beeldvorming (middeleeuwen) àonderzoekt hoe latere tijden
naar de middeleeuwen keken en ze gebruikten in cultuur, politiek of kunst
Mediëvistiek = de wetenschappelijke studie van de middeleeuwen zelfàstreeft naar
objectieve kennis in plaats van verheerlijking of verguizing en probeert te begrijpen wat de
middeleeuwse samenleving eigen maakte en hoe ze verschilt van andere tijden.
De mythe van de vieze middeleeuwen
Het idee dat de middeleeuwen smerig en onhygiënisch waren, klopt niet. Uit onderzoek blijkt dat
middeleeuwers veel aandacht besteedden aan netheid en gezondheid.
In steden als Leeuwarden en Zwevezele golden regels om afval, dode dieren en uitwerpselen niet
in grachten of straten te dumpen. Zulke maatregelen kwamen ook in andere steden voor en tonen
dat men bewust werkte aan openbare hygiëne.
Lange tijd dacht men dat de middeleeuwen vuil waren omdat zulke regels juist nodig waren, maar
moderne historici zien dat als bewijs van zorg voor een schone leefomgeving.
Het stereotype van de “vieze middeleeuwen” past in het moderne vooruitgangsdenken: wij
zouden properder en gezonder zijn. In werkelijkheid kampen wij met grootschalige
milieuvervuiling, terwijl middeleeuwers vaak duurzamer omgingen met afval en water.
Hun gezondheidsideeën, gebaseerd op Galenus en Hippocrates, benadrukten het belang van een
gezonde omgeving, schone lucht en goed waterbeheer.
Conclusie: middeleeuwers leefden minder schoon dan wij, maar ze waren zeker niet vies of
onverschillig. Het beeld van de “vieze middeleeuwen” is een hardnekkige mythe.
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 3
, De mythe van de preutse middeleeuwen
à strenge kerk en weinig schaamte. MAAR: de realiteit was complex en hing af van tijd, plaats en
bron.
Religie en regels:
Volgens de christelijke leer was seks enkel toegestaan binnen het huwelijk en gericht op
voortplanting. Buitenhuwelijkse seks, masturbatie, homoseksualiteit en anticonceptie golden als
zonden. Zelfs binnen het huwelijk golden talloze beperkingen: geen seks tijdens menstruatie,
zwangerschap, vastentijd of op heilige dagen, en enkel in de ‘missionarispositie’. Genot mocht
geen doel zijn, seks moest functioneel blijven.
Medische en morele visies:
Medische teksten koppelden seks aan gezondheid. Te veel seks verzwakte het lichaam, te weinig
was ongezond, vooral voor vrouwen. Theologen en medici waren het erover eens dat intentie
cruciaal was: seks voor lust was zondig, maar voor voortplanting of om overspel te voorkomen was
toegestaan.
Genot en voortplanting:
In de latere middeleeuwen ontstond meer tolerantie binnen het huwelijk, deels door de galenische
theorie die stelde dat ook de vrouw ‘zaad’ had en dus genot moest ervaren voor bevruchting. Toch
bleef vrouwelijke seksualiteit wantrouwig bekeken, vrouwen die na verkrachting zwanger werden,
werden vaak niet geloofd.
Geboortebeperking en abortus:
Geboortebeperking werd meestal veroordeeld, maar sommige theologen zagen uitzonderingen.
Kruiden die menstruatie of miskramen konden opwekken, zoals mirre of pioenroos, circuleerden
wel, ondanks kerkelijke verboden.
à De middeleeuwen waren niet louter preuts of losbandig — beide kanten bestonden naast
elkaar. Seksualiteit werd streng gereguleerd, maar ook besproken, onderzocht en soms verrassend
nuchter benaderd.
1.2 Periodisering of periodiseringen?
geldigheid van de periodisering van de middeleeuwen wordt in vraag MAAR blijft door
praktische redenen in gebruik.
à Wie deze indeling gebruikt, moet zich bewust zijn van haar relativiteit: het is een
constructie achteraf.
1.2.1 Braudel
De Franse historicus Fernand Braudel (1902–1985)verzette zich tegen de traditionele
geschiedschrijving die vooral gericht was op grote gebeurtenissen en individuen.
Hij stelde drie tijdsniveaus voor:
1. La longue durée (langetermijn):
o Structureel niveau.
o Gevormd door geografische en klimatologische omstandigheden.
o Deze veranderen slechts traag en bepalen de basis van samenlevingen.
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 4
H1 De middeleeuwen: een valkuil voor historici
1.1 DE ‘middeleeuwen’
In dit opleidingsonderdeel worden de tweede middeleeuwen (1000–1450) behandeld.
Vorig jaar lag de focus op de eerste middeleeuwen (500–1000), de overgang van de oudheid
naar de middeleeuwen.
Hoewel historici vaak het jaar 1000 als scheidingslijn gebruiken, is dat geen echte cesuur:
veel veranderingen begonnen al vroeger of kwamen pas later.
DOEL: continuïteit, verandering en herhaling (recurrentie) tussen beide periodes
onderzoeken
Historische indelingen = kunstmatig à bewust van blijven
1.1.1 De oorsprong van de ‘middeleeuwen’
Tijdvakken = overzicht
Het idee van de ‘middeleeuwen’ ontstond in de late 15de eeuw
à humanisten vergeleken hun eigen tijd met de Griekse en Romeinse oudheid
- Petrarca (1304–1374): eeuwen tussen oudheid en zijn tijd = saecula tenebrae
Petrarca
“duistere eeuwen”
- Bussi (1469) sprak van media tempestas, de “middentijd”.
- 17de eeuw: medium aevum werd de standaardterm, die in moderne talen leidde tot
middeleeuwen, Middle Ages, Moyen Âge, Mittelalter, enzovoort.
à De term is dus ontstaan uit een renaissancistische visie
die de periode tussen oudheid en nieuwe tijd als
minderwaardig beschouwde.
= Constructie post factum
1.1.2 De achterlijke middeleeuwen
naam ‘middeleeuwen’= negatief geladen: “tussenperiode” tussen twee glorieuze tijden
à humanisten vonden hun eigen tijd een hergeboorte van de antieke cultuur en zagen de
middeleeuwen als achterlijk en onontwikkeld.
- Taal en cultuur: het middeleeuwse Latijn werd als “slecht” beschouwd.
- Kunst, literatuur en muziek uit die tijd werden afgedaan als primitief.
De gotische bouwstijl kreeg zelfs een negatieve naam (“gotisch” = barbaars).
(Tijdens renaissance & classicisme bleef dit negatieve beeld bestaan.)
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 1
,‘nieuwe tijd’ VS “duistere” middeleeuwen
grote ontdekkingen + sterkere staten + wetenschappelijke vooruitgang à
versterkt het idee dat men de middeleeuwse “achterlijkheid” was
overwonnen.
à 18de eeuw: beeld nog meer versterkt door de verlichting.
“middeleeuwen= periode van onwetendheid en kerkelijke onderdrukking”
De Franse Revolutie zette zich bewust af tegen de middeleeuwse
standenmaatschappij en het feodale systeem.
1.1.3 De gekoesterde middeleeuwen Spotprent standenmaatschappij
Vanaf de 18de en 19de eeuw veranderde dit negatieve beeld.
Industriële Revolutie + snelle maatschappelijke veranderingen à heimwee naar vroegere
tijden:
- eenvoud - mystiek
- gemeenschap - ‘echtheid’ romantische herwaardering van de middeleeuwen
- natuur = ROMANTIEK
In de periode van het nationalisme zochten landen hun oorsprong in de middeleeuwen:
• Frankrijk en Engeland vonden er hun nationale wortels.
• In Duitsland werd gezocht naar middeleeuwse “helden” zoals Karel de Grote,
Frederik Barbarossa en de gebroeders Grimm
• In de Verenigde Staten verwees men naar de Germaanse vrijheden van de
Angelsaksen (Teutoonse mythe).
• Ook België (1830) zocht legitimatie in middeleeuwse figuren zoals:
o Godfried van Bouillon (eerste ‘Belgische held’)
o Henri Pirenne (historicus die ‘Histoire de Belgique’ schreef)
o Hendrik Conscience (De Leeuw Van Vlaanderen) à zijn werk volgde het voorbeeld
van Walter Scott (Ivanhoe, 1789).
Nog andere voorbeelden van de positieve herinneringen aan de middeleeuwen:
- Napoleon spiegelde zich aan Karel de Grote. POLITIEKE restauratie
- De kerk idealiseerde de middeleeuwen als de meest christelijke periode. KATHOLIEKE restauratie
- De architect Viollet-le-Duc restaureerde gotische monumenten
(onder meer de Notre-Dame) en leidde de neoghotiek.
- Ook andere kunststromingen, zoals het symbolisme en het
expressionisme, lieten zich later inspireren door middeleeuwse
kunst.
à De middeleeuwen werden dus opnieuw geïdealiseerd als bron van
zuiverheid, geloof en nationale identiteit.
Kerk neoghotiek (Arendonk)
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 2
,1.1.4 De middeleeuwen vandaag
Vandaag blijft het moeilijk om de middeleeuwen objectief te zien.
Er bestaan nog steeds twee uitersten:
• De “achterlijke middeleeuwen” (synoniem voor barbaars, duister, feodaal).
• De “gekoesterde middeleeuwen” (nostalgisch, zuiver, spiritueel).
Veel clichés blijven bestaan: oorlog, pest, heksen en inquisitie worden automatisch met de
middeleeuwen geassocieerd, hoewel ze ook in andere tijden voorkwamen.
MAAR: sommigen romantiseren de middeleeuwen als tegenreactie op moderniteit,
industrialisering of globalisering.
à middeleeuwen worden nog steeds ideologisch gebruikt of misbruikt als projectiescherm
voor hedendaagse ideeën.
mediëvisme = studie van die beeldvorming (middeleeuwen) àonderzoekt hoe latere tijden
naar de middeleeuwen keken en ze gebruikten in cultuur, politiek of kunst
Mediëvistiek = de wetenschappelijke studie van de middeleeuwen zelfàstreeft naar
objectieve kennis in plaats van verheerlijking of verguizing en probeert te begrijpen wat de
middeleeuwse samenleving eigen maakte en hoe ze verschilt van andere tijden.
De mythe van de vieze middeleeuwen
Het idee dat de middeleeuwen smerig en onhygiënisch waren, klopt niet. Uit onderzoek blijkt dat
middeleeuwers veel aandacht besteedden aan netheid en gezondheid.
In steden als Leeuwarden en Zwevezele golden regels om afval, dode dieren en uitwerpselen niet
in grachten of straten te dumpen. Zulke maatregelen kwamen ook in andere steden voor en tonen
dat men bewust werkte aan openbare hygiëne.
Lange tijd dacht men dat de middeleeuwen vuil waren omdat zulke regels juist nodig waren, maar
moderne historici zien dat als bewijs van zorg voor een schone leefomgeving.
Het stereotype van de “vieze middeleeuwen” past in het moderne vooruitgangsdenken: wij
zouden properder en gezonder zijn. In werkelijkheid kampen wij met grootschalige
milieuvervuiling, terwijl middeleeuwers vaak duurzamer omgingen met afval en water.
Hun gezondheidsideeën, gebaseerd op Galenus en Hippocrates, benadrukten het belang van een
gezonde omgeving, schone lucht en goed waterbeheer.
Conclusie: middeleeuwers leefden minder schoon dan wij, maar ze waren zeker niet vies of
onverschillig. Het beeld van de “vieze middeleeuwen” is een hardnekkige mythe.
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 3
, De mythe van de preutse middeleeuwen
à strenge kerk en weinig schaamte. MAAR: de realiteit was complex en hing af van tijd, plaats en
bron.
Religie en regels:
Volgens de christelijke leer was seks enkel toegestaan binnen het huwelijk en gericht op
voortplanting. Buitenhuwelijkse seks, masturbatie, homoseksualiteit en anticonceptie golden als
zonden. Zelfs binnen het huwelijk golden talloze beperkingen: geen seks tijdens menstruatie,
zwangerschap, vastentijd of op heilige dagen, en enkel in de ‘missionarispositie’. Genot mocht
geen doel zijn, seks moest functioneel blijven.
Medische en morele visies:
Medische teksten koppelden seks aan gezondheid. Te veel seks verzwakte het lichaam, te weinig
was ongezond, vooral voor vrouwen. Theologen en medici waren het erover eens dat intentie
cruciaal was: seks voor lust was zondig, maar voor voortplanting of om overspel te voorkomen was
toegestaan.
Genot en voortplanting:
In de latere middeleeuwen ontstond meer tolerantie binnen het huwelijk, deels door de galenische
theorie die stelde dat ook de vrouw ‘zaad’ had en dus genot moest ervaren voor bevruchting. Toch
bleef vrouwelijke seksualiteit wantrouwig bekeken, vrouwen die na verkrachting zwanger werden,
werden vaak niet geloofd.
Geboortebeperking en abortus:
Geboortebeperking werd meestal veroordeeld, maar sommige theologen zagen uitzonderingen.
Kruiden die menstruatie of miskramen konden opwekken, zoals mirre of pioenroos, circuleerden
wel, ondanks kerkelijke verboden.
à De middeleeuwen waren niet louter preuts of losbandig — beide kanten bestonden naast
elkaar. Seksualiteit werd streng gereguleerd, maar ook besproken, onderzocht en soms verrassend
nuchter benaderd.
1.2 Periodisering of periodiseringen?
geldigheid van de periodisering van de middeleeuwen wordt in vraag MAAR blijft door
praktische redenen in gebruik.
à Wie deze indeling gebruikt, moet zich bewust zijn van haar relativiteit: het is een
constructie achteraf.
1.2.1 Braudel
De Franse historicus Fernand Braudel (1902–1985)verzette zich tegen de traditionele
geschiedschrijving die vooral gericht was op grote gebeurtenissen en individuen.
Hij stelde drie tijdsniveaus voor:
1. La longue durée (langetermijn):
o Structureel niveau.
o Gevormd door geografische en klimatologische omstandigheden.
o Deze veranderen slechts traag en bepalen de basis van samenlevingen.
Yentl Geerinck- Geschiedenis ME3 2025-2026 4
