Politicologie
Samenvatting | Prof. Carl Devos en Prof. Nicolas
Bouteca | 2024-2025
,Inhoudstafel
Inleiding: Een korte uitleg over het vak en examen… ! .......................................................................................... 11
Parate kennis .................................................................................................................................................................. 13
1. Samenstelling Vlaamse regering ........................................................................................................................ 13
2. Samenstelling Federale regering (incl. staatssecretarissen) .............................................................................. 14
3. Partijen en partijvoorzitters (incl. vertegenwoordigd in Vlaams- of Federaal parlement) ............................... 15
4. Verkiezingen 2024: Lijsttrekkers Vlaanderen en Federaal ........................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
5. Sociale partners en overleg: Vakbonden en Werkgeversorganisaties .............................................................. 16
HOOFDSTUK 1: WAT IS POLITIEK? Een fundamentele vraag ........................................................................................ 17
1. Inleiding: Op zoek naar een omschrijving… ....................................................................................................... 17
1.1. Essentiële onderdelen, de oorsprong v. politiek en haar territorium ...................................................... 17
1.2. Enkele bijdragen uit de geschiedenis… ..................................................................................................... 18
1.3. Een poging tot synthese… ......................................................................................................................... 18
2. Politiek en Conflict ............................................................................................................................................. 19
2.1. Carl Schmitt (1888 – 1985) in Der Begriff des Politischen (1932) = Antagonisme .................................... 19
2.2. Chantal Mouffe (1943 – heden) en ‘Radicale Democratie’ = Agonisme .................................................. 19
2.3. David Easton (1917 – 2014) in A Framework for Political Analysis (1965) ............................................... 19
2.4. Dahrendorf (1929 – 2009): conflictsituaties, onverenigbaarheid en symbiose ....................................... 20
2.5. Sodaro (2008): de 5 grote bronnen v. conflicten – macht, middelen, identiteit, ideeën en waarden ..... 20
3. Over politicologie: kenmerken en problemen ................................................................................................... 22
3.1. Is de politicologie een wetenschap? # dimensies ..................................................................................... 22
3.1.1. Postivisme/sciëntivisme (covering law- model; jaren ’50): alle verschijnselen onder algemene wet 22
3.1.2. Constructivisme (jaren 70’ – Johnson en Reynolds – 2008): Philosophical objections ........................ 23
3.1.3. Post-positivisme/post-empirisme (jaren ’60): Lorenz’ (1917 – 2008) chaostheorie en vlindereffect 23
3.2. Kan de politieke wetenschap objectief zijn? Neen, maar hoe gaan we om met die subjectiviteit? ........ 23
4. Benaderingen in de wetenschap der politiek .................................................................................................... 24
4.1. Oud-institutionalisme (tot jaren ’50) ....................................................................................................... 24
4.1.1. Toepassing: grondwetonderzoek en wetgevende procedureregels .................................................... 24
4.2. Behavioralisme (jaren ’50; Easton, Kent, Waldo): positivisme toegepast op de sociale werkelijkheid ... 25
4.2.1. Toepassing: Kiezersgedrag bij verkiezingen.......................................................................................... 25
4.3. Nieuw institutionalisme (jaren ’80; March en Olsen): ook pol. regels, ongeschreven conventies ......... 26
4.3.1. Toepassing: studie naar hervormingen in openbaar bestuur............................................................... 26
4.4. Rationele-keuzebenadering (jaren ’50; Downs en Schumpeter): nutsmaximalisatie.............................. 27
4.4.1. Toepassing: stemgedrag bij verkiezingen en klimaatcrisis ................................................................... 27
4.4.2. Speltheorie: politieke situaties als spel en conflictsituatie ................................................................... 28
4.4.3. Theorieën over coalitie en regeringsvorming ....................................................................................... 29
4.5. Systeembenaderingen (jaren ’60 en ’70; Hirschman en Easton): pol. systeem en interactie omgeving. 30
4.6. Interpretatieve, constructivistische benadering (19de eeuw; Durkheim): alternatief voor positivisme . 31
4.6.1. Toepassing: hervormingen van het gezondheidszorgbeleid ................................................................ 32
, 4.7. Structuralisme: structuren aan de basis v. sociale verschijnselen – “boven de hoofden v/d mens” ...... 32
4.7.1. Toepassing: wetgeving rond burgerschap en migratie......................................................................... 32
4.7.2. ‘Structuur-functionalisme’ featuring systeemanalyse........................................................................ 33
4.8. Marxisme of ‘politiek-economie-benadering’ ......................................................................................... 34
HOOFDSTUK 2: IDEOLOGIEËN ........................................................................................................................................ 36
1. Geschiedenis v/h concept .................................................................................................................................. 36
2. Wat is ideologie?................................................................................................................................................ 37
2.1. De 3 bestanddelen v. ideologieën: ideologie als intellectuele menukaart ............................................... 37
3. Links en rechts: oorsprong, relevantie en ontdubbeling ................................................................................... 37
3.1. Oorsprong: het Engels parlement of 7 mei 1789 ...................................................................................... 37
3.2. Relevantie links-rechts .............................................................................................................................. 38
3.3. Ontdubbeling v. links-rechts ..................................................................................................................... 38
4. Overzicht v/d ideologieën .................................................................................................................................. 39
4.1. (partij-ideologisch) Liberalisme: oudste en dominantste ideologie v/d Westerse SLV ............................ 39
4.2. Conservatisme (en christendemocratisch personalisme) ......................................................................... 41
4.2.1. Basisconcepten v/h conservatisme ...................................................................................................... 41
4.2.2. Verschillende verschijningsvormen en stromingen .............................................................................. 42
4.3. Socialisme of sociaaldemocratie ............................................................................................................... 42
4.3.1. Saint-Simonisme, or whatever? ............................................................................................................ 42
4.3.2. Belangrijkste componenten .................................................................................................................. 43
4.3.3. Diverse verschijningsvormen ................................................................................................................ 43
4.4. Nationalisme ............................................................................................................................................. 44
4.4.1. Kernconcepten ...................................................................................................................................... 44
4.4.2. Diverse vormen ..................................................................................................................................... 44
4.5. Ecologisme ................................................................................................................................................ 45
5. Het einde v/d ideologieën?................................................................................................................................ 46
5.1. Wat met het populisme? Een politiek stijlkenmerk of visie als uitdaging voor de democratie… ............ 46
HOOFDSTUK 3: MACHT .................................................................................................................................................. 47
1. Inleiding: Macht als kernconcept v/d politicologie ............................................................................................ 47
2. Wat is macht? Visie v. Dennis Wrong ................................................................................................................ 47
2.1. Bestanddelen v. macht naar Dennis Wrong.............................................................................................. 47
3. Vormen en bronnen van macht en gezag? ........................................................................................................ 48
3.1. Vormen v. macht en gezag: Waarom aanvaardt B de macht v. A? (David Wrong) .................................. 48
3.2. Bronnen v. macht: Waarom kan A (machthebber) B (machtssubject) macht doen aanvaarden? ........... 49
4. Lukes’ dimensies van macht? ............................................................................................................................ 50
4.1. Eerste dimensie: het pluralisme (!): openlijk zichtbaar conflict of botsen v. machtsbronnen ............... 50
4.2. Tweede dimensie: Kritiek op het pluralisme v. Bachrach en Baratz (1962) : agenda-setting ................. 50
4.3. Derde dimensie (thought-control) ‘the real interests approach’: visie v. Steven Lukes ........................... 52
5. Potentiële, ‘onzichtbare’ macht? ....................................................................................................................... 53
, 6. Structurele macht? ............................................................................................................................................ 53
7. Hoe macht meten? ............................................................................................................................................ 53
7.1. Reputatiemethode (Floyd Hunter; 1912 – 1992) ..................................................................................... 54
7.2. Decisie- of besluitvormingsmethode (Robert Dahl; 1915 – 2014) = té simplistisch ................................ 54
7.3. Effecten- en verhoudingenonderzoek ..................................................................................................... 54
7.4. Positiemethode en netwerkonderzoek in The Power Elite (C. Mills; 1916 – 1962) ................................ 55
7.5. Uitkomstmethode, conditionele methode of meting v. macht a.d.h.v. machtsbronnen ...................... 55
HOOFDSTUK 4: MACHT IN WEINIG HANDEN ................................................................................................................ 56
1. Inleiding: betekenis v/d studie v. elites ............................................................................................................. 56
1.1. België is e. elitair politiek syteem .............................................................................................................. 56
2. Elite: oorsprong, beschrijving, criteria en onderzoek ........................................................................................ 56
2.1. De vier C’s (James Meisel; 1901 – 1991): criteria vooraleer je over e. elite kan spreken ........................ 56
2.2. Veel onderzoek over elites, minder theorie (GEWOON LEZEN) – p. 144 – 145 ........................................ 57
3. Wie heerst? Iedereen, velen of sommigen? ...................................................................................................... 57
3.1. PLURALISME: de staat als neutraal scheidsrechter die reageert op inputs v. concurrerende groepen .. 57
3.1.1. Zelfstandige theorie of antitheorie? Via groepsbenadering (1) = rule by all....................................... 57
3.1.2. (2) Systeemtheorie: elite en de overheid in het pluralisme = rule by the happy few ......................... 58
3.1.3. Roots en de bekendste pluralist: Robert Dahls Polyarchie (1956) en rule by many ........................... 58
3.1.4. Kritiek en het neopluralisme................................................................................................................. 58
3.2. Elitisme: de happy few ............................................................................................................................. 59
3.2.1. Klassiek elitisme: geen theorie, maar paradigma ................................................................................ 59
3.2.2. Neo-elitisme of modern elitisme: verzoening met het pluralisme? .................................................... 60
3.3. (Neo)corporatisme (rule by many) .......................................................................................................... 61
3.3.1. Oorsprong: Industriële revolutie en het sociaalkatholicisme o.i.v. Rerum Novarum (1891) ............... 62
3.3.2. Ruil/deal als grondslag voor vertegenwoordigingsmonopolie ............................................................. 62
3.3.3. Kritiek op neocorporatisme: e. bedreiging voor de democratie? ........................................................ 63
4. Vorming v. elites via politieke participatie ........................................................................................................ 64
4.1. Procesbenadering v. politieke rekrutering als ‘stoelendans’: Pippa Norris .............................................. 64
5. Selectie v. Kandidaten: wie komt er in aanmerking voor de verkiezingsfunctie/stembiljet? ........................... 65
5.1. Methoden v. kandidatenselectie: het selectoraat (Wie?) en mate v. (de)centralisatie (Waar?) ............. 65
5.2. Selectiecriteria: Afweging evenwichtige lijst (Ticket balancing) en de ‘beste kandidaten’ ...................... 66
6. Politieke carrières .............................................................................................................................................. 66
HOOFDSTUK 5: MACHT IN VEEL HANDEN ..................................................................................................................... 67
1. Inleiding.............................................................................................................................................................. 67
2. Politieke cultuur als deus ex machina: ‘het behoort tot de pol. cultuur v/h land’ ........................................... 67
2.1. Wat is ‘politieke cultuur’? ......................................................................................................................... 67
2.1.1. Een poging tot synthese… ..................................................................................................................... 67
2.2. Civic culture (naar Almond en Verba; 1963) – Periode behavioral revolution (jaren ’50) ........................ 68
2.2.1. De 3 ideaaltypes v. politieke cultuur… maar géén enkele de beste: GB kwam dichtst erbij… ............. 68
, 2.2.2. Politieke legitimiteit, gezag en politiek vertrouwen ............................................................................. 69
2.3. Subculturen en breuklijnen (cleavages) .................................................................................................... 70
2.3.1. Wat is een breuklijn? Een bril op de SLV .............................................................................................. 70
2.3.2. Lipset en Rokkan: essentiële rev. en hun breuklijnen .......................................................................... 71
2.3.3. Verzuiling .............................................................................................................................................. 71
2.3.4. Inglehart’s (1937 – 2021; in The Silent Revolution) nieuwe breuklijnen… als 3de revolutie! .............. 72
2.3.5. Elchardus en Pelleriaux (1998): een aanvulling op de trad. breuklijnen .............................................. 72
3. Politieke socialisatie: overdracht v. pol. cultuur en impact op participatie ..................................................... 73
3.1. Wat is pol. socialisatie? Een syntheseomschrijving…................................................................................ 73
4. Politieke participatie (lett. “deelnemen”)......................................................................................................... 73
4.1. Vormen v. politieke participatie ................................................................................................................ 73
4.1.1. Participatiecrisis en legitimatiecrisis (Kersting; 2013): apathie en cynisme ......................................... 74
4.2. Stemgedrag: paradox en verklaringen ...................................................................................................... 75
4.2.1. Participatie-paradox: transformatie- vs. pluralisatiethese naar civic omnivore .................................. 75
4.2.2. Paradox of voting (A. Blais; 2000): hyperfactualisme en tegenspraak v. rational choice-theorie ...... 76
4.2.2.1. Verklaring: socialisatietheorie en gewoontebeest ............................................................................... 76
4.2.3. 3 onderzoeksscholen die stemgedrag analyseren… maar géén algemene theorie ............................. 76
4.2.3.1. Michigan-model .................................................................................................................................... 76
4.2.3.2. Rational choice ...................................................................................................................................... 77
4.2.3.3. Image-model: personalisering en imago .............................................................................................. 77
5. Sociale bewegingen en politieke mobilisatie ..................................................................................................... 78
5.1. Gewijzigde visie: van bedreiging en destabilisering tot normaal democratisch onderdeel (Le Bon) ....... 78
5.2. Begripsafbakening: brede en enge interpretatie (Tromp) ........................................................................ 78
5.3. Toekomst v. nieuwe bewegingen? ............................................................................................................ 79
HOOFDSTUK 6: POLITIEKE PARTIJEN ............................................................................................................................. 80
1. Inleiding: Wat is een politieke partij? ................................................................................................................ 80
1.1. Pol. partijen vs. drukkingsgroepen ............................................................................................................ 80
1.2. ‘Diminished subtype’: horizontal coordination en vertical aggregation .................................................. 80
2. Ontstaan v. politieke partijen ............................................................................................................................ 81
2.1. Institutionele benadering (Duverger): belang v. democratiseringsproces – instituties en stemrecht ..... 81
2.1.1. Kritiek .................................................................................................................................................... 81
2.2. Traditionele breuklijnenmodel (Lipset en Rokkan): belang v. maatschappelijke conflicten .................... 82
2.2.1. Voordelen v. traditionele breuklijnenmodel ........................................................................................ 82
2.3. Naar nieuwe breuklijnen… via nieuwe sociale bewegingen (1960 – 1970) .............................................. 82
3. Typologieën v. partijen: politicologisch interessant om categorieën te duiden in alg. termen ........................ 83
3.1. Kaderpartijen vs. massapartijen: ‘Wat verklaart het succes v. massapartijen?’....................................... 84
3.1.1. Kritiek .................................................................................................................................................... 84
3.2. Catch-all party (Kirchheimer; jaren ’60) .................................................................................................... 84
3.3. Massabureaucratische vs. electoraal-professionele partijen ................................................................... 85
, 3.4. Kartelpartij/Cartel parties (Moeilijk! P. 260 – 263) ................................................................................... 85
3.5. Business firm parties ................................................................................................................................. 85
4. Functies en disfuncties v. partijen ..................................................................................................................... 86
4.1. Fiers’ (1998) 3 hoofdgroepen aan partijfuncties....................................................................................... 86
4.1.1. Programmatische functies .................................................................................................................... 86
4.1.2. Positionele functies: functies verbonden met de instellingen (parlement en regering) ...................... 86
4.1.3. Civiele functies ...................................................................................................................................... 87
4.2. 4 Disfuncties v. partijen ............................................................................................................................. 87
4.2.1. (!) De 4de disfunctie: de Belgische particratie (versterkt door federalisering)...................................... 87
5. Partijsystemen ................................................................................................................................................... 88
6.1. Omschrijvingen en indelingen ................................................................................................................... 88
6.2. Indeling volgens het aantal partijen .......................................................................................................... 88
6.3. De indeling v. Sartori (1976): niet alleen aantal bekijken, maar ook ideologische afstand ...................... 89
HOOFDSTUK 8: STAAT EN PARLEMENT – Wetgevende macht ..................................................................................... 90
1. Wat is de staat? Oorsprong, bestanddelen en begrippen ................................................................................. 90
1.1. Oorsprong en definitie v. ‘de staat’........................................................................................................... 90
1.2. 5 bestanddelen v. ‘de staat’ (Danziger en Heywood) ............................................................................... 90
1.3. Begrippen die aanleunen bij ‘de staat’: natie ≠ staat ............................................................................... 91
2. Typologieën v. politieke stelsels ........................................................................................................................ 92
2.1. Liberale democratie vs. (niet-democratisch) autoritarisme ..................................................................... 92
2.2. Presidentieel vs. parlementair systeem .................................................................................................... 92
2.3. Unitaire vs. (con)federale staten: ‘Waar ligt de macht bij beide staten?’ ................................................ 92
2.3.1. Vier gemeenschappelijke kenmerken in federale systemen (Heywood; 2013) ................................... 95
2.3.2. Kwestie België: Van unitaire tot (con)federale staat? Een voorbeeld v. sui generis ............................ 95
3. Parlementen....................................................................................................................................................... 98
3.1. Wat is een parlement? Een consultatief, deliberatieve vergadering v. verkozen mensen ...................... 98
3.2. Functies v. parlementen: wetgeving en controle...................................................................................... 98
3.3. Structurele kenmerken v/e parlement: (1) Aantal kamers v/h parlement ............................................... 99
3.4. Structurele kenmerken v/e parlement: (2) samenstelling Belgische parlementen ................................ 100
3.4.1. Enkele basiselementen in België......................................................................................................... 100
3.4.2. Duur v/d legislatuur (in navolging v/d Vlinderakkoorden (2011) ....................................................... 100
3.4.3. Samenstelling (en ontbinding) Kamer = géén legislatuurparlement .................................................. 100
3.4.4. Samenstelling (en ontbinding) Senaat ............................................................................................... 101
3.4.5. Samenstelling deelstaatparlementen ................................................................................................. 102
3.5. Interne organisatie v/h parlement .......................................................................................................... 102
3.5.1. Politieke organen v/h parlement – gewoon begrijpen ....................................................................... 102
4. Taak 1: de wetgevende macht v/h parlement… of vooral bij de regering?..................................................... 103
4.1. Bevoegdheidsverdeling binnen het Federaal Parlement ........................................................................ 103
4.2. Hoe komt een wet tot stand? ................................................................................................................. 103
, 4.2.1. Wetten met bijzondere meerderheid: instemming helft v. elke taalgroep of 100/150 zetels .......... 104
4.2.2. Alarmbelprocedure: taalgemeenschappen mogen elkaars belangen niet schaden .......................... 104
4.2.3. Grondwetsherziening (door Parlement) ............................................................................................. 104
5. Taak 2: de controlerende taak v/h Parlement op de regering en administratie ............................................. 105
5.1. En de senaat? Adviesrol bij transversale thema’s met informatieverslag… ........................................... 106
HOOFDSTUK 9: DE REGERING – UITVOERENDE MACHT ............................................................................................. 107
1. De regering staat centraal................................................................................................................................ 107
1.1. Inleiding: Trias politica (Montesquieu), checks and balances en … het staatshoofd.............................. 107
1.2. Het staatshoofd: presidentieel- en parlementaire regime ..................................................................... 107
1.2.1. In e. presidentieel regime: staatshoofd = regeringsleider = héél machtig ......................................... 108
1.2.2. In e. parlementair systeem: constitutionele monarchie .................................................................... 108
1.2.3. Tss parlementair en presidentieel regime: Semipresidentiële regimes ............................................. 108
2. De uitvoerende federale macht in België: Koning en regering ........................................................................ 109
2.1. Rol v/d koning (en zijn ministers) ............................................................................................................ 109
2.2. Presidentialisering v/d democratie: toenemend pol. belang v/d premier ............................................. 109
2.3. Regering .................................................................................................................................................. 110
2.4. Ministers en staatssecretarissen ............................................................................................................. 110
2.5. Ministerraad, kernkabinet en kroonraad – hier vinden we de regering ................................................. 110
2.6. Regeringsbesluiten: hoe komen ze tot stand? ........................................................................................ 111
3. De vorming v/d federale regering.................................................................................................................... 112
3.1. Institutioneel (ideaaltypisch) model: 12-stappenplan voor formatieverloop (Dewachter; 2003) ......... 112
3.2. Het ontslag v/d federale regering ........................................................................................................... 114
3.3. Lopende zaken: de regering ‘at interim’ ................................................................................................. 114
4. De uitvoerende macht op regionaal niveau .................................................................................................... 115
4.1. De Vlaamse regering: vorming ................................................................................................................ 115
4.2. De Vlaamse regering: ontslag.................................................................................................................. 115
5. Hoe wordt de (federale) regering in haar taken ondersteund? ...................................................................... 116
5.1. Ministeriële kabinetten als ‘politiek fort’ tegen de algemene administratie: functies en kritiek .......... 116
5.2. Aanvullende beleidsinstrumenten… ....................................................................................................... 118
5.2.1. De begroting: raming v. staatsuitgaven en inkomsten v/e overheid en uitdrukking v/h beleid ....... 118
5.2.2. Rekenhof (1846): controlerende taak over inkomsten en uitgaven .................................................. 119
5.2.3. Raad v. State (1946): Advies wetgeving en bestuursrechtspraak....................................................... 119
5.2.4. Grondwettelijk hof (1984; vroeger ‘arbitragehof’): de ‘negatieve wetgever’ .................................... 119
5.2.5. Overlegcomité (1980): ontmoetingsplaats voor de # overheden ...................................................... 120
HOOFDSTUK 10: OPENBAAR BESTUUR EN BELEIDSVORMING ................................................................................... 121
1. Openbaar bestuur, publieke sector, sturen en bestuurskunde ....................................................................... 122
1.1. Sferen in de samenleving: overheid = centrum v/d samenleving ........................................................... 122
1.2. Wat is bestuurskunde ............................................................................................................................. 124
1.3. De wereld v/d publieke sector ................................................................................................................ 124
, 1.3.1. Klassieke overheid: pol. gezagsdragers en ambtelijk apparaat (intern verzelfstandigd) – tabel 1 ... 126
1.3.2. Semioverheid: overheid op afstand (extern verzelfstandigd) – tabel 2 ............................................ 126
1.3.3. Maatschappelijk middenveld: overheid in netwerksturing ................................................................ 127
1.3.4. Marktsturing ....................................................................................................................................... 127
1.3.5. Slot: Politieke keuzes inzake soorten keuzes ...................................................................................... 127
2. Van Weber naar NPM en NPG – 3 paradigma’s............................................................................................... 128
2.1. Webers bureaucratiemodel .................................................................................................................... 128
2.2. Kritiek op de “neutrale ambtenaar” (vanuit de sociologie en economie) want bestaat niet!................ 129
2.3. Nieuw Publiek Management (NPM): een nieuw paradigma .................................................................. 130
2.3.1. Toepassing v. NPM in België: Mandaatfunctie ................................................................................... 130
2.3.2. Dysfuncties v. New Public Management ............................................................................................ 130
2.4. Van NPM naar NPG: New Public Governance = herwaardering v/d overheid met budgettair bestuur . 131
3. Hoeveel en welke overheid willen we? ........................................................................................................... 132
3.1. De grote v/h staatsbeslag: het BBP als maatstaf? .................................................................................. 132
3.2. Ambtenaren: Wie zijn ze, wat doen ze, wat drijft hen… en zijn ze met te veel? .................................... 132
3.3. ‘Als de overheid als bedrijf zou functioneren… het zou veel beter gaan.’ Of juist niet? ........................ 133
4. Binnenlands bestuur: interorganisatorische verhoudingen tss bestuursniveaus ........................................... 134
4.1. Binnenlandse bestuursvormen: van intra- naar interorganisatorisch onderzoek .................................. 134
HOOFDSTUK 11: DEMOCRATIE EN VERTEGENWOORDIGING ..................................................................................... 135
1. Inleiding: Waarom democratie? Substantieel vs. procedureel; Direct vs. indirect ......................................... 135
2. Wat is democratie: 3 redenen waarom definitie moeilijk is… ......................................................................... 135
2.1. Principal-Agent-theory: de macht v/h volk gedelegeerd aan kleine groep vertegenwoordigers .......... 135
2.2. De democratie: benaderingen, context en haar imago .......................................................................... 136
2.2.1. Het slecht imago v/d democratie: Aristoteles, de Tocqueville, Brennan… en Churchill? .................. 136
3. Criteria en voorwaarden van democratie: ‘hoe ontstaat e. stabiele democratie?’ ........................................ 137
3.1. Criteria en voorwaarden afhankelijk v/d visie op democratie: twee hoofdstromingen (Kievid)............ 137
3.2. 3 criteria: institutioneel, cultureel en inhoudelijk (Schattschneider)..................................................... 137
3.3. 4de criterium: niet-institutionele, sociale voorwaarden v. democratie................................................... 137
3.4. Bijzondere voorwaarde: sociaal kapitaal – het verenigingsleven en netwerken (sociaal cultureel) ...... 138
4. Democratie krijgt meer betekenis dankzij niet-democratische systemen ...................................................... 138
5. Centrale principes v/d liberale parlementaire democratie ............................................................................. 139
6. Bestanddelen van democratie: verschil direct- en indirecte democratie ....................................................... 140
6.1. Het meerderheidsbeginsel (naar De Tocqueville en Dahl): ‘men are no angels’ (Madison)? ................ 140
6.2. DEM is government of the people, bestuur van het volk ........................................................................ 140
6.3. DEM is government by the people, bestuur door het volk ..................................................................... 140
6.3.1. Direct bestuur door het volk, de directe DEM .................................................................................... 141
6.3.2. Indirect bestuur door het volk, de representatieve DEM… kiezen is essentie. .................................. 141
6.4. DEM is government for the people, bestuur voor het volk ..................................................................... 142
7. De deliberatieve democratie… debat en overtuiging als essentie .................................................................. 143
, 8. De pacificatiedemocratie (of consociational democracy; naar A. Lijphart) ..................................................... 144
8.1. Consensus- en meerderheidsdemocratieën ........................................................................................... 144
8.2. Pacificatiedemocratie of consociational democracy ............................................................................... 144
8.3. Werkt de pacificatiedemocratie nog? ..................................................................................................... 145
9. Vertegenwoordiging ........................................................................................................................................ 145
9.1. Vertegenwoordiging: “bestuur op relatief democratische wijze” als “noodzakelijk kwaad” (Pitkin) .... 145
9.2. Dimensies en vormen v. vertegenwoordiging ........................................................................................ 146
9.3. Modellen v. vertegenwoordiging ............................................................................................................ 147
HOOFDSTUK 12: VERKIEZINGEN .................................................................................................................................. 148
1. Inleiding: wat is een kiesstelsel? ...................................................................................................................... 148
2. Kiesstelsels en partijsystemen ......................................................................................................................... 148
2.1. Meerderheidsstelsels zijn disproportionele stelsels ............................................................................... 148
2.1.1. Soorten meerderheidsstelsels: First Past The Post en Tweerondenstelsel ........................................ 149
2.1.2. Voor- en nadelen meerderheidsstelsels (MHS) = decentraal systeem............................................... 149
2.2. Proportionele stelsels: List-Proportional-system (België en Europa)...................................................... 150
2.2.1. De proportionaliteit beheersen… hoe wordt dit gedaan? .................................................................. 150
2.2.2. Voor- en nadelen proportionele stelsels ............................................................................................ 150
2.3. Gemengde stelsels: Mixed Member Proportional (MMP) in Duitsland.................................................. 151
2.4. Wet v. Duverger (1946): relatie tss kiesstelsels en het aantal partijen .................................................. 151
3. Geschiedenis v/d Belgische kiesstelsels ........................................................................................................... 152
3.1. Het Cijnskiesrecht (1831 – 1893): 1% v/d mensen had stemrecht ......................................................... 152
3.2. Het Algemeen meervoudig stemrecht voor mannen (1893 – 1921): begin particratie?........................ 152
3.3. Het Algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen (1921 – 1948): coalities en de premier ............... 153
3.4. Hervormingen in de jaren 1980 – 1990 .................................................................................................. 154
3.5. Invoering provinciale kieskringen of ‘provincialisering’ (2002) .............................................................. 154
3.6. De 6de staatshervorming (2011) of ‘Vlinderakkoorden’......................................................................... 154
4. Verkiezingen in België ...................................................................................................................................... 155
5.1. Federaal: Kamer v. Volksvertegenwoordiging = stemplicht ................................................................... 155
5.1.1. De 11 kieskringen en 150 Kamerzetels ............................................................................................... 155
5.1.2. Hoe worden de zetels verdeeld over de partijen? ............................................................................. 155
5.1.3. Lijstenopstelling: effectieve kandidaten en kandidaat-opvolgers ...................................................... 155
5.1.4. Opkomstplicht of toch eerder stemrecht? ......................................................................................... 156
5.2. Gewestelijk: Vlaams, Waals en Brussels Hoofdstedelijk parlement ....................................................... 157
5.3. Lokaal: Gemeenteraadsverkiezingen (geen kiesdrempel, maar wél Imperiali) ...................................... 157
5. Europese verkiezingen: degressieve proportionaliteit .................................................................................... 158
6. Uitleiding: En wat met de ‘federale kieskring’… .............................................................................................. 158
HOOFDSTUK 13: EUROPESE POLITIEK................................................................................................................ 159
1. Inleiding: Op welke vlakken is de EU aan- of afwezig? .................................................................................... 159
2. Het Europese integratieproject: historische overzicht .................................................................................... 159
, 2.1. 9 mei 1950: geboorteakte/verklaring v/d Europese integratie (Schumanplan) ..................................... 159
2.2. Verdieping v/d Europese integratie = actieradius uitbreiden ................................................................. 160
2.2.1. … in conflict met behoud v. soevereiniteit: regelgeving goed, maar in welke mate? ........................ 161
2.2.2. … in conflict met uitbreiding v/d Europese club ................................................................................. 162
2.2.3. … uit de Europese Unie stappen… enkel vrijwillig .............................................................................. 162
3. De instellingen v/d Europese Unie: hoe werkt de unie? ................................................................................. 163
3.1. Soorten beslissingen en besluitvormingen: ‘strompelen v. probleem naar oplossing’ .......................... 163
3.2. Europese instellingen en organen ........................................................................................................... 163
4. Europese integratietheorieën: supranationaal of intergouvernementeel? .................................................... 166
5. De invloed v/d EU op de nationale politiek: europeanisering ......................................................................... 167
5.1. Europeanisering: de brug tss EU-studies en comparatieve politicologie................................................ 167
5.2. Een voorbeeld: Impact v/d EU op de begrotingen v/d lidstaten ............................................................ 167
5.2.1. Bottom-up: integratie en meer macht voor de EU ............................................................................. 168
5.2.2. Top-down: europeanisering v. begrotingsbeleid ................................................................................ 168
HOOFDSTUK 14: INTERNATIONALE POLITIEK .............................................................................................................. 169
1. Actoren v/d internationale politiek ................................................................................................................. 169
2. Theoretische perspectieven op de internationale politiek .............................................................................. 170
3. Schuivende machtsverhoudingen en conflict .................................................................................................. 172
4. Actuele spanningen en conflicten.................................................................................................................... 173
5. Globalisering en meervoudige crisissen .......................................................................................................... 174
6. Samenwerking in een verbrokkelde wereld .................................................................................................... 174
Samenvatting | Prof. Carl Devos en Prof. Nicolas
Bouteca | 2024-2025
,Inhoudstafel
Inleiding: Een korte uitleg over het vak en examen… ! .......................................................................................... 11
Parate kennis .................................................................................................................................................................. 13
1. Samenstelling Vlaamse regering ........................................................................................................................ 13
2. Samenstelling Federale regering (incl. staatssecretarissen) .............................................................................. 14
3. Partijen en partijvoorzitters (incl. vertegenwoordigd in Vlaams- of Federaal parlement) ............................... 15
4. Verkiezingen 2024: Lijsttrekkers Vlaanderen en Federaal ........................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
5. Sociale partners en overleg: Vakbonden en Werkgeversorganisaties .............................................................. 16
HOOFDSTUK 1: WAT IS POLITIEK? Een fundamentele vraag ........................................................................................ 17
1. Inleiding: Op zoek naar een omschrijving… ....................................................................................................... 17
1.1. Essentiële onderdelen, de oorsprong v. politiek en haar territorium ...................................................... 17
1.2. Enkele bijdragen uit de geschiedenis… ..................................................................................................... 18
1.3. Een poging tot synthese… ......................................................................................................................... 18
2. Politiek en Conflict ............................................................................................................................................. 19
2.1. Carl Schmitt (1888 – 1985) in Der Begriff des Politischen (1932) = Antagonisme .................................... 19
2.2. Chantal Mouffe (1943 – heden) en ‘Radicale Democratie’ = Agonisme .................................................. 19
2.3. David Easton (1917 – 2014) in A Framework for Political Analysis (1965) ............................................... 19
2.4. Dahrendorf (1929 – 2009): conflictsituaties, onverenigbaarheid en symbiose ....................................... 20
2.5. Sodaro (2008): de 5 grote bronnen v. conflicten – macht, middelen, identiteit, ideeën en waarden ..... 20
3. Over politicologie: kenmerken en problemen ................................................................................................... 22
3.1. Is de politicologie een wetenschap? # dimensies ..................................................................................... 22
3.1.1. Postivisme/sciëntivisme (covering law- model; jaren ’50): alle verschijnselen onder algemene wet 22
3.1.2. Constructivisme (jaren 70’ – Johnson en Reynolds – 2008): Philosophical objections ........................ 23
3.1.3. Post-positivisme/post-empirisme (jaren ’60): Lorenz’ (1917 – 2008) chaostheorie en vlindereffect 23
3.2. Kan de politieke wetenschap objectief zijn? Neen, maar hoe gaan we om met die subjectiviteit? ........ 23
4. Benaderingen in de wetenschap der politiek .................................................................................................... 24
4.1. Oud-institutionalisme (tot jaren ’50) ....................................................................................................... 24
4.1.1. Toepassing: grondwetonderzoek en wetgevende procedureregels .................................................... 24
4.2. Behavioralisme (jaren ’50; Easton, Kent, Waldo): positivisme toegepast op de sociale werkelijkheid ... 25
4.2.1. Toepassing: Kiezersgedrag bij verkiezingen.......................................................................................... 25
4.3. Nieuw institutionalisme (jaren ’80; March en Olsen): ook pol. regels, ongeschreven conventies ......... 26
4.3.1. Toepassing: studie naar hervormingen in openbaar bestuur............................................................... 26
4.4. Rationele-keuzebenadering (jaren ’50; Downs en Schumpeter): nutsmaximalisatie.............................. 27
4.4.1. Toepassing: stemgedrag bij verkiezingen en klimaatcrisis ................................................................... 27
4.4.2. Speltheorie: politieke situaties als spel en conflictsituatie ................................................................... 28
4.4.3. Theorieën over coalitie en regeringsvorming ....................................................................................... 29
4.5. Systeembenaderingen (jaren ’60 en ’70; Hirschman en Easton): pol. systeem en interactie omgeving. 30
4.6. Interpretatieve, constructivistische benadering (19de eeuw; Durkheim): alternatief voor positivisme . 31
4.6.1. Toepassing: hervormingen van het gezondheidszorgbeleid ................................................................ 32
, 4.7. Structuralisme: structuren aan de basis v. sociale verschijnselen – “boven de hoofden v/d mens” ...... 32
4.7.1. Toepassing: wetgeving rond burgerschap en migratie......................................................................... 32
4.7.2. ‘Structuur-functionalisme’ featuring systeemanalyse........................................................................ 33
4.8. Marxisme of ‘politiek-economie-benadering’ ......................................................................................... 34
HOOFDSTUK 2: IDEOLOGIEËN ........................................................................................................................................ 36
1. Geschiedenis v/h concept .................................................................................................................................. 36
2. Wat is ideologie?................................................................................................................................................ 37
2.1. De 3 bestanddelen v. ideologieën: ideologie als intellectuele menukaart ............................................... 37
3. Links en rechts: oorsprong, relevantie en ontdubbeling ................................................................................... 37
3.1. Oorsprong: het Engels parlement of 7 mei 1789 ...................................................................................... 37
3.2. Relevantie links-rechts .............................................................................................................................. 38
3.3. Ontdubbeling v. links-rechts ..................................................................................................................... 38
4. Overzicht v/d ideologieën .................................................................................................................................. 39
4.1. (partij-ideologisch) Liberalisme: oudste en dominantste ideologie v/d Westerse SLV ............................ 39
4.2. Conservatisme (en christendemocratisch personalisme) ......................................................................... 41
4.2.1. Basisconcepten v/h conservatisme ...................................................................................................... 41
4.2.2. Verschillende verschijningsvormen en stromingen .............................................................................. 42
4.3. Socialisme of sociaaldemocratie ............................................................................................................... 42
4.3.1. Saint-Simonisme, or whatever? ............................................................................................................ 42
4.3.2. Belangrijkste componenten .................................................................................................................. 43
4.3.3. Diverse verschijningsvormen ................................................................................................................ 43
4.4. Nationalisme ............................................................................................................................................. 44
4.4.1. Kernconcepten ...................................................................................................................................... 44
4.4.2. Diverse vormen ..................................................................................................................................... 44
4.5. Ecologisme ................................................................................................................................................ 45
5. Het einde v/d ideologieën?................................................................................................................................ 46
5.1. Wat met het populisme? Een politiek stijlkenmerk of visie als uitdaging voor de democratie… ............ 46
HOOFDSTUK 3: MACHT .................................................................................................................................................. 47
1. Inleiding: Macht als kernconcept v/d politicologie ............................................................................................ 47
2. Wat is macht? Visie v. Dennis Wrong ................................................................................................................ 47
2.1. Bestanddelen v. macht naar Dennis Wrong.............................................................................................. 47
3. Vormen en bronnen van macht en gezag? ........................................................................................................ 48
3.1. Vormen v. macht en gezag: Waarom aanvaardt B de macht v. A? (David Wrong) .................................. 48
3.2. Bronnen v. macht: Waarom kan A (machthebber) B (machtssubject) macht doen aanvaarden? ........... 49
4. Lukes’ dimensies van macht? ............................................................................................................................ 50
4.1. Eerste dimensie: het pluralisme (!): openlijk zichtbaar conflict of botsen v. machtsbronnen ............... 50
4.2. Tweede dimensie: Kritiek op het pluralisme v. Bachrach en Baratz (1962) : agenda-setting ................. 50
4.3. Derde dimensie (thought-control) ‘the real interests approach’: visie v. Steven Lukes ........................... 52
5. Potentiële, ‘onzichtbare’ macht? ....................................................................................................................... 53
, 6. Structurele macht? ............................................................................................................................................ 53
7. Hoe macht meten? ............................................................................................................................................ 53
7.1. Reputatiemethode (Floyd Hunter; 1912 – 1992) ..................................................................................... 54
7.2. Decisie- of besluitvormingsmethode (Robert Dahl; 1915 – 2014) = té simplistisch ................................ 54
7.3. Effecten- en verhoudingenonderzoek ..................................................................................................... 54
7.4. Positiemethode en netwerkonderzoek in The Power Elite (C. Mills; 1916 – 1962) ................................ 55
7.5. Uitkomstmethode, conditionele methode of meting v. macht a.d.h.v. machtsbronnen ...................... 55
HOOFDSTUK 4: MACHT IN WEINIG HANDEN ................................................................................................................ 56
1. Inleiding: betekenis v/d studie v. elites ............................................................................................................. 56
1.1. België is e. elitair politiek syteem .............................................................................................................. 56
2. Elite: oorsprong, beschrijving, criteria en onderzoek ........................................................................................ 56
2.1. De vier C’s (James Meisel; 1901 – 1991): criteria vooraleer je over e. elite kan spreken ........................ 56
2.2. Veel onderzoek over elites, minder theorie (GEWOON LEZEN) – p. 144 – 145 ........................................ 57
3. Wie heerst? Iedereen, velen of sommigen? ...................................................................................................... 57
3.1. PLURALISME: de staat als neutraal scheidsrechter die reageert op inputs v. concurrerende groepen .. 57
3.1.1. Zelfstandige theorie of antitheorie? Via groepsbenadering (1) = rule by all....................................... 57
3.1.2. (2) Systeemtheorie: elite en de overheid in het pluralisme = rule by the happy few ......................... 58
3.1.3. Roots en de bekendste pluralist: Robert Dahls Polyarchie (1956) en rule by many ........................... 58
3.1.4. Kritiek en het neopluralisme................................................................................................................. 58
3.2. Elitisme: de happy few ............................................................................................................................. 59
3.2.1. Klassiek elitisme: geen theorie, maar paradigma ................................................................................ 59
3.2.2. Neo-elitisme of modern elitisme: verzoening met het pluralisme? .................................................... 60
3.3. (Neo)corporatisme (rule by many) .......................................................................................................... 61
3.3.1. Oorsprong: Industriële revolutie en het sociaalkatholicisme o.i.v. Rerum Novarum (1891) ............... 62
3.3.2. Ruil/deal als grondslag voor vertegenwoordigingsmonopolie ............................................................. 62
3.3.3. Kritiek op neocorporatisme: e. bedreiging voor de democratie? ........................................................ 63
4. Vorming v. elites via politieke participatie ........................................................................................................ 64
4.1. Procesbenadering v. politieke rekrutering als ‘stoelendans’: Pippa Norris .............................................. 64
5. Selectie v. Kandidaten: wie komt er in aanmerking voor de verkiezingsfunctie/stembiljet? ........................... 65
5.1. Methoden v. kandidatenselectie: het selectoraat (Wie?) en mate v. (de)centralisatie (Waar?) ............. 65
5.2. Selectiecriteria: Afweging evenwichtige lijst (Ticket balancing) en de ‘beste kandidaten’ ...................... 66
6. Politieke carrières .............................................................................................................................................. 66
HOOFDSTUK 5: MACHT IN VEEL HANDEN ..................................................................................................................... 67
1. Inleiding.............................................................................................................................................................. 67
2. Politieke cultuur als deus ex machina: ‘het behoort tot de pol. cultuur v/h land’ ........................................... 67
2.1. Wat is ‘politieke cultuur’? ......................................................................................................................... 67
2.1.1. Een poging tot synthese… ..................................................................................................................... 67
2.2. Civic culture (naar Almond en Verba; 1963) – Periode behavioral revolution (jaren ’50) ........................ 68
2.2.1. De 3 ideaaltypes v. politieke cultuur… maar géén enkele de beste: GB kwam dichtst erbij… ............. 68
, 2.2.2. Politieke legitimiteit, gezag en politiek vertrouwen ............................................................................. 69
2.3. Subculturen en breuklijnen (cleavages) .................................................................................................... 70
2.3.1. Wat is een breuklijn? Een bril op de SLV .............................................................................................. 70
2.3.2. Lipset en Rokkan: essentiële rev. en hun breuklijnen .......................................................................... 71
2.3.3. Verzuiling .............................................................................................................................................. 71
2.3.4. Inglehart’s (1937 – 2021; in The Silent Revolution) nieuwe breuklijnen… als 3de revolutie! .............. 72
2.3.5. Elchardus en Pelleriaux (1998): een aanvulling op de trad. breuklijnen .............................................. 72
3. Politieke socialisatie: overdracht v. pol. cultuur en impact op participatie ..................................................... 73
3.1. Wat is pol. socialisatie? Een syntheseomschrijving…................................................................................ 73
4. Politieke participatie (lett. “deelnemen”)......................................................................................................... 73
4.1. Vormen v. politieke participatie ................................................................................................................ 73
4.1.1. Participatiecrisis en legitimatiecrisis (Kersting; 2013): apathie en cynisme ......................................... 74
4.2. Stemgedrag: paradox en verklaringen ...................................................................................................... 75
4.2.1. Participatie-paradox: transformatie- vs. pluralisatiethese naar civic omnivore .................................. 75
4.2.2. Paradox of voting (A. Blais; 2000): hyperfactualisme en tegenspraak v. rational choice-theorie ...... 76
4.2.2.1. Verklaring: socialisatietheorie en gewoontebeest ............................................................................... 76
4.2.3. 3 onderzoeksscholen die stemgedrag analyseren… maar géén algemene theorie ............................. 76
4.2.3.1. Michigan-model .................................................................................................................................... 76
4.2.3.2. Rational choice ...................................................................................................................................... 77
4.2.3.3. Image-model: personalisering en imago .............................................................................................. 77
5. Sociale bewegingen en politieke mobilisatie ..................................................................................................... 78
5.1. Gewijzigde visie: van bedreiging en destabilisering tot normaal democratisch onderdeel (Le Bon) ....... 78
5.2. Begripsafbakening: brede en enge interpretatie (Tromp) ........................................................................ 78
5.3. Toekomst v. nieuwe bewegingen? ............................................................................................................ 79
HOOFDSTUK 6: POLITIEKE PARTIJEN ............................................................................................................................. 80
1. Inleiding: Wat is een politieke partij? ................................................................................................................ 80
1.1. Pol. partijen vs. drukkingsgroepen ............................................................................................................ 80
1.2. ‘Diminished subtype’: horizontal coordination en vertical aggregation .................................................. 80
2. Ontstaan v. politieke partijen ............................................................................................................................ 81
2.1. Institutionele benadering (Duverger): belang v. democratiseringsproces – instituties en stemrecht ..... 81
2.1.1. Kritiek .................................................................................................................................................... 81
2.2. Traditionele breuklijnenmodel (Lipset en Rokkan): belang v. maatschappelijke conflicten .................... 82
2.2.1. Voordelen v. traditionele breuklijnenmodel ........................................................................................ 82
2.3. Naar nieuwe breuklijnen… via nieuwe sociale bewegingen (1960 – 1970) .............................................. 82
3. Typologieën v. partijen: politicologisch interessant om categorieën te duiden in alg. termen ........................ 83
3.1. Kaderpartijen vs. massapartijen: ‘Wat verklaart het succes v. massapartijen?’....................................... 84
3.1.1. Kritiek .................................................................................................................................................... 84
3.2. Catch-all party (Kirchheimer; jaren ’60) .................................................................................................... 84
3.3. Massabureaucratische vs. electoraal-professionele partijen ................................................................... 85
, 3.4. Kartelpartij/Cartel parties (Moeilijk! P. 260 – 263) ................................................................................... 85
3.5. Business firm parties ................................................................................................................................. 85
4. Functies en disfuncties v. partijen ..................................................................................................................... 86
4.1. Fiers’ (1998) 3 hoofdgroepen aan partijfuncties....................................................................................... 86
4.1.1. Programmatische functies .................................................................................................................... 86
4.1.2. Positionele functies: functies verbonden met de instellingen (parlement en regering) ...................... 86
4.1.3. Civiele functies ...................................................................................................................................... 87
4.2. 4 Disfuncties v. partijen ............................................................................................................................. 87
4.2.1. (!) De 4de disfunctie: de Belgische particratie (versterkt door federalisering)...................................... 87
5. Partijsystemen ................................................................................................................................................... 88
6.1. Omschrijvingen en indelingen ................................................................................................................... 88
6.2. Indeling volgens het aantal partijen .......................................................................................................... 88
6.3. De indeling v. Sartori (1976): niet alleen aantal bekijken, maar ook ideologische afstand ...................... 89
HOOFDSTUK 8: STAAT EN PARLEMENT – Wetgevende macht ..................................................................................... 90
1. Wat is de staat? Oorsprong, bestanddelen en begrippen ................................................................................. 90
1.1. Oorsprong en definitie v. ‘de staat’........................................................................................................... 90
1.2. 5 bestanddelen v. ‘de staat’ (Danziger en Heywood) ............................................................................... 90
1.3. Begrippen die aanleunen bij ‘de staat’: natie ≠ staat ............................................................................... 91
2. Typologieën v. politieke stelsels ........................................................................................................................ 92
2.1. Liberale democratie vs. (niet-democratisch) autoritarisme ..................................................................... 92
2.2. Presidentieel vs. parlementair systeem .................................................................................................... 92
2.3. Unitaire vs. (con)federale staten: ‘Waar ligt de macht bij beide staten?’ ................................................ 92
2.3.1. Vier gemeenschappelijke kenmerken in federale systemen (Heywood; 2013) ................................... 95
2.3.2. Kwestie België: Van unitaire tot (con)federale staat? Een voorbeeld v. sui generis ............................ 95
3. Parlementen....................................................................................................................................................... 98
3.1. Wat is een parlement? Een consultatief, deliberatieve vergadering v. verkozen mensen ...................... 98
3.2. Functies v. parlementen: wetgeving en controle...................................................................................... 98
3.3. Structurele kenmerken v/e parlement: (1) Aantal kamers v/h parlement ............................................... 99
3.4. Structurele kenmerken v/e parlement: (2) samenstelling Belgische parlementen ................................ 100
3.4.1. Enkele basiselementen in België......................................................................................................... 100
3.4.2. Duur v/d legislatuur (in navolging v/d Vlinderakkoorden (2011) ....................................................... 100
3.4.3. Samenstelling (en ontbinding) Kamer = géén legislatuurparlement .................................................. 100
3.4.4. Samenstelling (en ontbinding) Senaat ............................................................................................... 101
3.4.5. Samenstelling deelstaatparlementen ................................................................................................. 102
3.5. Interne organisatie v/h parlement .......................................................................................................... 102
3.5.1. Politieke organen v/h parlement – gewoon begrijpen ....................................................................... 102
4. Taak 1: de wetgevende macht v/h parlement… of vooral bij de regering?..................................................... 103
4.1. Bevoegdheidsverdeling binnen het Federaal Parlement ........................................................................ 103
4.2. Hoe komt een wet tot stand? ................................................................................................................. 103
, 4.2.1. Wetten met bijzondere meerderheid: instemming helft v. elke taalgroep of 100/150 zetels .......... 104
4.2.2. Alarmbelprocedure: taalgemeenschappen mogen elkaars belangen niet schaden .......................... 104
4.2.3. Grondwetsherziening (door Parlement) ............................................................................................. 104
5. Taak 2: de controlerende taak v/h Parlement op de regering en administratie ............................................. 105
5.1. En de senaat? Adviesrol bij transversale thema’s met informatieverslag… ........................................... 106
HOOFDSTUK 9: DE REGERING – UITVOERENDE MACHT ............................................................................................. 107
1. De regering staat centraal................................................................................................................................ 107
1.1. Inleiding: Trias politica (Montesquieu), checks and balances en … het staatshoofd.............................. 107
1.2. Het staatshoofd: presidentieel- en parlementaire regime ..................................................................... 107
1.2.1. In e. presidentieel regime: staatshoofd = regeringsleider = héél machtig ......................................... 108
1.2.2. In e. parlementair systeem: constitutionele monarchie .................................................................... 108
1.2.3. Tss parlementair en presidentieel regime: Semipresidentiële regimes ............................................. 108
2. De uitvoerende federale macht in België: Koning en regering ........................................................................ 109
2.1. Rol v/d koning (en zijn ministers) ............................................................................................................ 109
2.2. Presidentialisering v/d democratie: toenemend pol. belang v/d premier ............................................. 109
2.3. Regering .................................................................................................................................................. 110
2.4. Ministers en staatssecretarissen ............................................................................................................. 110
2.5. Ministerraad, kernkabinet en kroonraad – hier vinden we de regering ................................................. 110
2.6. Regeringsbesluiten: hoe komen ze tot stand? ........................................................................................ 111
3. De vorming v/d federale regering.................................................................................................................... 112
3.1. Institutioneel (ideaaltypisch) model: 12-stappenplan voor formatieverloop (Dewachter; 2003) ......... 112
3.2. Het ontslag v/d federale regering ........................................................................................................... 114
3.3. Lopende zaken: de regering ‘at interim’ ................................................................................................. 114
4. De uitvoerende macht op regionaal niveau .................................................................................................... 115
4.1. De Vlaamse regering: vorming ................................................................................................................ 115
4.2. De Vlaamse regering: ontslag.................................................................................................................. 115
5. Hoe wordt de (federale) regering in haar taken ondersteund? ...................................................................... 116
5.1. Ministeriële kabinetten als ‘politiek fort’ tegen de algemene administratie: functies en kritiek .......... 116
5.2. Aanvullende beleidsinstrumenten… ....................................................................................................... 118
5.2.1. De begroting: raming v. staatsuitgaven en inkomsten v/e overheid en uitdrukking v/h beleid ....... 118
5.2.2. Rekenhof (1846): controlerende taak over inkomsten en uitgaven .................................................. 119
5.2.3. Raad v. State (1946): Advies wetgeving en bestuursrechtspraak....................................................... 119
5.2.4. Grondwettelijk hof (1984; vroeger ‘arbitragehof’): de ‘negatieve wetgever’ .................................... 119
5.2.5. Overlegcomité (1980): ontmoetingsplaats voor de # overheden ...................................................... 120
HOOFDSTUK 10: OPENBAAR BESTUUR EN BELEIDSVORMING ................................................................................... 121
1. Openbaar bestuur, publieke sector, sturen en bestuurskunde ....................................................................... 122
1.1. Sferen in de samenleving: overheid = centrum v/d samenleving ........................................................... 122
1.2. Wat is bestuurskunde ............................................................................................................................. 124
1.3. De wereld v/d publieke sector ................................................................................................................ 124
, 1.3.1. Klassieke overheid: pol. gezagsdragers en ambtelijk apparaat (intern verzelfstandigd) – tabel 1 ... 126
1.3.2. Semioverheid: overheid op afstand (extern verzelfstandigd) – tabel 2 ............................................ 126
1.3.3. Maatschappelijk middenveld: overheid in netwerksturing ................................................................ 127
1.3.4. Marktsturing ....................................................................................................................................... 127
1.3.5. Slot: Politieke keuzes inzake soorten keuzes ...................................................................................... 127
2. Van Weber naar NPM en NPG – 3 paradigma’s............................................................................................... 128
2.1. Webers bureaucratiemodel .................................................................................................................... 128
2.2. Kritiek op de “neutrale ambtenaar” (vanuit de sociologie en economie) want bestaat niet!................ 129
2.3. Nieuw Publiek Management (NPM): een nieuw paradigma .................................................................. 130
2.3.1. Toepassing v. NPM in België: Mandaatfunctie ................................................................................... 130
2.3.2. Dysfuncties v. New Public Management ............................................................................................ 130
2.4. Van NPM naar NPG: New Public Governance = herwaardering v/d overheid met budgettair bestuur . 131
3. Hoeveel en welke overheid willen we? ........................................................................................................... 132
3.1. De grote v/h staatsbeslag: het BBP als maatstaf? .................................................................................. 132
3.2. Ambtenaren: Wie zijn ze, wat doen ze, wat drijft hen… en zijn ze met te veel? .................................... 132
3.3. ‘Als de overheid als bedrijf zou functioneren… het zou veel beter gaan.’ Of juist niet? ........................ 133
4. Binnenlands bestuur: interorganisatorische verhoudingen tss bestuursniveaus ........................................... 134
4.1. Binnenlandse bestuursvormen: van intra- naar interorganisatorisch onderzoek .................................. 134
HOOFDSTUK 11: DEMOCRATIE EN VERTEGENWOORDIGING ..................................................................................... 135
1. Inleiding: Waarom democratie? Substantieel vs. procedureel; Direct vs. indirect ......................................... 135
2. Wat is democratie: 3 redenen waarom definitie moeilijk is… ......................................................................... 135
2.1. Principal-Agent-theory: de macht v/h volk gedelegeerd aan kleine groep vertegenwoordigers .......... 135
2.2. De democratie: benaderingen, context en haar imago .......................................................................... 136
2.2.1. Het slecht imago v/d democratie: Aristoteles, de Tocqueville, Brennan… en Churchill? .................. 136
3. Criteria en voorwaarden van democratie: ‘hoe ontstaat e. stabiele democratie?’ ........................................ 137
3.1. Criteria en voorwaarden afhankelijk v/d visie op democratie: twee hoofdstromingen (Kievid)............ 137
3.2. 3 criteria: institutioneel, cultureel en inhoudelijk (Schattschneider)..................................................... 137
3.3. 4de criterium: niet-institutionele, sociale voorwaarden v. democratie................................................... 137
3.4. Bijzondere voorwaarde: sociaal kapitaal – het verenigingsleven en netwerken (sociaal cultureel) ...... 138
4. Democratie krijgt meer betekenis dankzij niet-democratische systemen ...................................................... 138
5. Centrale principes v/d liberale parlementaire democratie ............................................................................. 139
6. Bestanddelen van democratie: verschil direct- en indirecte democratie ....................................................... 140
6.1. Het meerderheidsbeginsel (naar De Tocqueville en Dahl): ‘men are no angels’ (Madison)? ................ 140
6.2. DEM is government of the people, bestuur van het volk ........................................................................ 140
6.3. DEM is government by the people, bestuur door het volk ..................................................................... 140
6.3.1. Direct bestuur door het volk, de directe DEM .................................................................................... 141
6.3.2. Indirect bestuur door het volk, de representatieve DEM… kiezen is essentie. .................................. 141
6.4. DEM is government for the people, bestuur voor het volk ..................................................................... 142
7. De deliberatieve democratie… debat en overtuiging als essentie .................................................................. 143
, 8. De pacificatiedemocratie (of consociational democracy; naar A. Lijphart) ..................................................... 144
8.1. Consensus- en meerderheidsdemocratieën ........................................................................................... 144
8.2. Pacificatiedemocratie of consociational democracy ............................................................................... 144
8.3. Werkt de pacificatiedemocratie nog? ..................................................................................................... 145
9. Vertegenwoordiging ........................................................................................................................................ 145
9.1. Vertegenwoordiging: “bestuur op relatief democratische wijze” als “noodzakelijk kwaad” (Pitkin) .... 145
9.2. Dimensies en vormen v. vertegenwoordiging ........................................................................................ 146
9.3. Modellen v. vertegenwoordiging ............................................................................................................ 147
HOOFDSTUK 12: VERKIEZINGEN .................................................................................................................................. 148
1. Inleiding: wat is een kiesstelsel? ...................................................................................................................... 148
2. Kiesstelsels en partijsystemen ......................................................................................................................... 148
2.1. Meerderheidsstelsels zijn disproportionele stelsels ............................................................................... 148
2.1.1. Soorten meerderheidsstelsels: First Past The Post en Tweerondenstelsel ........................................ 149
2.1.2. Voor- en nadelen meerderheidsstelsels (MHS) = decentraal systeem............................................... 149
2.2. Proportionele stelsels: List-Proportional-system (België en Europa)...................................................... 150
2.2.1. De proportionaliteit beheersen… hoe wordt dit gedaan? .................................................................. 150
2.2.2. Voor- en nadelen proportionele stelsels ............................................................................................ 150
2.3. Gemengde stelsels: Mixed Member Proportional (MMP) in Duitsland.................................................. 151
2.4. Wet v. Duverger (1946): relatie tss kiesstelsels en het aantal partijen .................................................. 151
3. Geschiedenis v/d Belgische kiesstelsels ........................................................................................................... 152
3.1. Het Cijnskiesrecht (1831 – 1893): 1% v/d mensen had stemrecht ......................................................... 152
3.2. Het Algemeen meervoudig stemrecht voor mannen (1893 – 1921): begin particratie?........................ 152
3.3. Het Algemeen enkelvoudig stemrecht voor mannen (1921 – 1948): coalities en de premier ............... 153
3.4. Hervormingen in de jaren 1980 – 1990 .................................................................................................. 154
3.5. Invoering provinciale kieskringen of ‘provincialisering’ (2002) .............................................................. 154
3.6. De 6de staatshervorming (2011) of ‘Vlinderakkoorden’......................................................................... 154
4. Verkiezingen in België ...................................................................................................................................... 155
5.1. Federaal: Kamer v. Volksvertegenwoordiging = stemplicht ................................................................... 155
5.1.1. De 11 kieskringen en 150 Kamerzetels ............................................................................................... 155
5.1.2. Hoe worden de zetels verdeeld over de partijen? ............................................................................. 155
5.1.3. Lijstenopstelling: effectieve kandidaten en kandidaat-opvolgers ...................................................... 155
5.1.4. Opkomstplicht of toch eerder stemrecht? ......................................................................................... 156
5.2. Gewestelijk: Vlaams, Waals en Brussels Hoofdstedelijk parlement ....................................................... 157
5.3. Lokaal: Gemeenteraadsverkiezingen (geen kiesdrempel, maar wél Imperiali) ...................................... 157
5. Europese verkiezingen: degressieve proportionaliteit .................................................................................... 158
6. Uitleiding: En wat met de ‘federale kieskring’… .............................................................................................. 158
HOOFDSTUK 13: EUROPESE POLITIEK................................................................................................................ 159
1. Inleiding: Op welke vlakken is de EU aan- of afwezig? .................................................................................... 159
2. Het Europese integratieproject: historische overzicht .................................................................................... 159
, 2.1. 9 mei 1950: geboorteakte/verklaring v/d Europese integratie (Schumanplan) ..................................... 159
2.2. Verdieping v/d Europese integratie = actieradius uitbreiden ................................................................. 160
2.2.1. … in conflict met behoud v. soevereiniteit: regelgeving goed, maar in welke mate? ........................ 161
2.2.2. … in conflict met uitbreiding v/d Europese club ................................................................................. 162
2.2.3. … uit de Europese Unie stappen… enkel vrijwillig .............................................................................. 162
3. De instellingen v/d Europese Unie: hoe werkt de unie? ................................................................................. 163
3.1. Soorten beslissingen en besluitvormingen: ‘strompelen v. probleem naar oplossing’ .......................... 163
3.2. Europese instellingen en organen ........................................................................................................... 163
4. Europese integratietheorieën: supranationaal of intergouvernementeel? .................................................... 166
5. De invloed v/d EU op de nationale politiek: europeanisering ......................................................................... 167
5.1. Europeanisering: de brug tss EU-studies en comparatieve politicologie................................................ 167
5.2. Een voorbeeld: Impact v/d EU op de begrotingen v/d lidstaten ............................................................ 167
5.2.1. Bottom-up: integratie en meer macht voor de EU ............................................................................. 168
5.2.2. Top-down: europeanisering v. begrotingsbeleid ................................................................................ 168
HOOFDSTUK 14: INTERNATIONALE POLITIEK .............................................................................................................. 169
1. Actoren v/d internationale politiek ................................................................................................................. 169
2. Theoretische perspectieven op de internationale politiek .............................................................................. 170
3. Schuivende machtsverhoudingen en conflict .................................................................................................. 172
4. Actuele spanningen en conflicten.................................................................................................................... 173
5. Globalisering en meervoudige crisissen .......................................................................................................... 174
6. Samenwerking in een verbrokkelde wereld .................................................................................................... 174
