Schrift, bestuur en administratie tijdens de
middeleeuwen en de vroegmoderne tijd
Samenvatting | Prof. Els De Paermentier | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Chronologie............................................................................................................................................. 7
1.1. Definitie en bronnen........................................................................................................................................ 7
1.1.1. Bronnen over chronologie ...................................................................................................................... 7
1.2. De notie ‘dag’: wettelijk uur, tijdzones, datumgrens en vage dagaanduidingen ............................................ 8
1.2.1. De notie ‘uren’: burgerlijke ongelijk uren, canonieke uren (getijden) en gelijke uren........................... 9
1.3. ‘Week – maand – seizoen’ ............................................................................................................................... 9
1.3.1. De notie ‘week’: oorsprong en plaatsbepaling ....................................................................................... 9
1.3.2. De notie ‘maand’: maancycli, maanmaand (lunatie) en de plaats v. dagen in de maandag ................ 10
1.4. Kerkelijke jaarindeling en dagbepaling (Pasen) ............................................................................................. 11
1.4.1. Het kerkelijk jaar: e. geheel v. feestdagen en feestloze dagen ............................................................ 11
1.4.2. De spil v/d kerkelijke kalender: Pasen .................................................................................................. 11
1.4.3. Computus-berekeningen v/d paasdatum ............................................................................................. 11
1.4.4. Bijzondere problemen bij de kerkelijke kalender ................................................................................. 12
1.5. Kalendersystemen ......................................................................................................................................... 13
1.5.1. Romeinse of Juliaanse kalender............................................................................................................ 13
1.5.2. Gregoriaanse kalender .......................................................................................................................... 13
1.5.3. Republikeinse kalender ......................................................................................................................... 13
1.5.4. Geplande nieuwe wereldkalender ........................................................................................................ 13
1.6. Probleem van het jaarbegin: de 6 jaarstijlen................................................................................................. 14
1.6.1. Jaarstijlen .............................................................................................................................................. 14
1.6.2. Herkennen en bewijzen v/h bestaan v/e jaarstijl: ‘bewijs dat het niet meer stijl-X kan zijn!’ ............. 15
1.6.3. Stereotype benamingen ....................................................................................................................... 15
1.7. Het probleem v/d aera of jaartelling ............................................................................................................. 16
1.7.1. Romeins systeem: de consulaatjaren of ab urbe condita (753 v.Chr.) ................................................. 16
1.7.2. Christelijke jaartelling of aera ............................................................................................................... 16
1.7.3. Republikeinse aera en andere moderne systemen .............................................................................. 16
1.7.4. Bijkomende systemen om het jaar aan te duiden: indictie, regeringsjaren en andere elementen ..... 16
HOOFDSTUK 1: Inleiding module diplomatiek .............................................................................................................. 19
1.1. De term diplomatiek ...................................................................................................................................... 19
1.2. Definitie v/d oorkondeleer ............................................................................................................................ 19
1.3. Materieel voorwerp: welke types v. documenten worden bestudeerd? ..................................................... 19
1.4. Formeel voorwerp: Hoe worden ze bestudeerd? ......................................................................................... 20
1.5. Het nut v/d diplomatiek als hulpwetenschap v/d geschiedenis ................................................................... 20
1.6. Methodiek v/d diplomatiek ........................................................................................................................... 21
1.6.1. Oorkonden in de database van Diplomata Belgica ............................................................................... 21
2
,HOOFDSTUK 2: Geschiedenis v/d diplomatiek en het gebruik v. dipl. bronnen.......................................................... 22
2.1. Middeleeuwen ............................................................................................................................................... 22
2.2. Humanisme: beroepen op zowel historische als diplomatische argumenten .............................................. 22
2.3. Bollandisten en Mauristen o.l.v. Jean Mabillon (1632 – 1707) ..................................................................... 23
2.4. De 18de eeuw en 19de eeuw ........................................................................................................................... 23
2.5. Enkele cruciale innovaties in de discipline .................................................................................................... 24
2.5.1. De these van L. Delisle: hoe ontdek je een kanselarij? | NIET KENNEN ............................................... 24
2.5.2. De these van Th. Sickel over de primauteit van de paleografische analyse | NIET KENNEN ............... 24
2.5.3. De these van J. Ficker : de functionele betekenis van de diplomatische vormen ................................ 25
2.5.4. De these van H. Brunner : de vaste relatie tussen vorm en functie van de oorkonde ......................... 25
2.6. Evolutie v/h universitair onderwijs der diplomatiek in de 19de en 20ste eeuw ............................................ 25
HOOFDSTUK 3: Heuristiek v/d oorkonding – archieven, edities en vakliteratuur ....................................................... 26
3.1. Heuristiek v/d oorkonding ............................................................................................................................. 26
3.2. Oorkonden in archieven ................................................................................................................................ 26
3.2.1. De Franse Revolutie als breukvlak: beginsel v. openbaarheid (1789; Wet. v. Messidor)..................... 26
3.2.2. De klasseringsprincipes ......................................................................................................................... 27
3.2.3. Vorming v/d actuele archieven (19de eeuw): laboratoria v/d geschiedenis ......................................... 27
3.2.4. Bewaringsproblemen ............................................................................................................................ 28
3.3. Het uitgeven v. oorkonden ............................................................................................................................ 28
3.4. Heuristiek v/d uitgegeven oorkonden ........................................................................................................... 28
HOOFDSTUK 4: De typologie .......................................................................................................................................... 29
4.1. Vormloze en vormelijke schriftstukken ......................................................................................................... 29
4.2. Akten en geschriften...................................................................................................................................... 30
4.3. De akten: diplomatische bronnen bij uitstek ................................................................................................ 30
4.3.1. Verband tss negotium en instrumentum.............................................................................................. 31
4.4. Categoriële indeling of typologie der oorkonden volgens aard en functie ................................................... 32
4.4.1. Naargelang betrokkenheid v/d oorkonder: beschikkings- en bewijzende oorkonde (bij de actio) ..... 32
4.4.2. Naargelang de aard v/h rechtsfeit: beschikkende en beschrijvende akten (naar Bonenfant) ............. 33
4.4.3. Naargelang hoedanigheid v/d oorkonder: ambtelijke (of publieke oorkonde) en partij-oorkonden (of
private oorkonde) ................................................................................................................................................... 34
4.4.4. Naargelang de ontstaansplaats v/d oorkonde: kanselarij- en vrije oorkonden ................................... 35
4.4.5. Naargelang het uiterlijk v/d oorkonde: vormloos- en vormelijk schriftstuk ........................................ 35
4.5. Specifieke termen voor e. aantal types v. oorkonden................................................................................... 36
4.5.1. Pauselijke documenten......................................................................................................................... 36
4.5.2. Keizerlijke, koninklijke en vorstelijke documenten .............................................................................. 37
4.5.3. Niet-vorstelijke documenten ................................................................................................................ 38
3
, HOOFDSTUK 5: De vorm v/d oorkonde ......................................................................................................................... 39
5.1. Uiterlijke kenmerken ..................................................................................................................................... 39
5.1.1. Paleografische kenmerken.................................................................................................................... 39
5.1.2. Waarmerkende kenmerken of valideringsmiddelen ............................................................................ 40
5.1.3. Dienst- en kanselarijmerken: aantekeningen buiten inhoud (mentions hors teneur) ......................... 40
5.2. Innerlijke kenmerken ..................................................................................................................................... 41
5.2.1. De tekst ................................................................................................................................................. 41
5.2.2. De taal ................................................................................................................................................... 41
5.2.3. De stijl: protocol, context en eschatocol | zie apart document ........................................................... 42
HOOFDSTUK 6: de redactie v/d oorkonden – voorbereidings- en uitvoeringsfase ..................................................... 43
6.1. Voorbereidingsfase........................................................................................................................................ 43
6.2. Uitvoeringsfase of conscriptio ....................................................................................................................... 45
HOOFDSTUK 7: de ontstaansmilieus v. middeleeuwse oorkonden | Niet-kennen ..................................................... 47
7.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 47
7.2. Pauselijke kanselarij....................................................................................................................................... 47
7.2.1. Ontstaan en evolutie............................................................................................................................. 47
7.2.2. Organisatorische structuur ................................................................................................................... 47
7.2.3. Evolutie v/d vorm v. pauselijke oorkonden en haar registratie ........................................................... 48
7.3. Karolingische kanselarij ................................................................................................................................. 49
7.4. Keizerlijke kanselarij ...................................................................................................................................... 49
7.4.1. Ontstaan en evolutie............................................................................................................................. 49
7.4.2. Personeel in de kanselarij vanaf de 14de eeuw ..................................................................................... 49
7.5. Franse koninklijke kanselarij .......................................................................................................................... 50
7.5.1. Ontstaan en evolutie............................................................................................................................. 50
7.5.2. Organisatie v/h ondergeschikt personeel ............................................................................................. 50
7.5.3. Evolutie v/d vorm der Franse koningsoorkonden ................................................................................ 51
7.6. Territoriale kanselarijen................................................................................................................................. 51
7.6.1. Vlaanderen: grafelijke kanselarij en de cancellarius comitis ................................................................ 51
7.6.2. Henegouwen: grafelijke kanselarij en Giselbert v. Bergen (1150 – 1225)............................................ 51
7.6.3. Brabant: hertogelijke kanselarij en de cancellarius ducis Brabantie (midden 14de eeuw) ................... 52
7.6.4. Holland: grafelijke kanselarij................................................................................................................. 52
7.6.5. Bourgondische Hertogen in de Nederlanden: kanselier Nicolas Rolin en de twee audienciers .......... 52
7.7. Bisschoppelijke kanselarijen: Luik, Doornik, Kamerijk, Keulen en Atrecht ................................................... 53
7.8. Oorkonding v. vrijwillige rechtspraak ............................................................................................................ 54
7.8.1. Inleiding: privaatrechtelijke akten tss derden ...................................................................................... 54
7.8.2. Notarissen: notarisoorkonde ................................................................................................................ 55
7.8.3. Officialen of bisschoppelijke rechtbank: officialiteitsoorkonde ........................................................... 56
7.8.4. Dekens der Christendom: decanale aktes ............................................................................................ 56
4
middeleeuwen en de vroegmoderne tijd
Samenvatting | Prof. Els De Paermentier | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Chronologie............................................................................................................................................. 7
1.1. Definitie en bronnen........................................................................................................................................ 7
1.1.1. Bronnen over chronologie ...................................................................................................................... 7
1.2. De notie ‘dag’: wettelijk uur, tijdzones, datumgrens en vage dagaanduidingen ............................................ 8
1.2.1. De notie ‘uren’: burgerlijke ongelijk uren, canonieke uren (getijden) en gelijke uren........................... 9
1.3. ‘Week – maand – seizoen’ ............................................................................................................................... 9
1.3.1. De notie ‘week’: oorsprong en plaatsbepaling ....................................................................................... 9
1.3.2. De notie ‘maand’: maancycli, maanmaand (lunatie) en de plaats v. dagen in de maandag ................ 10
1.4. Kerkelijke jaarindeling en dagbepaling (Pasen) ............................................................................................. 11
1.4.1. Het kerkelijk jaar: e. geheel v. feestdagen en feestloze dagen ............................................................ 11
1.4.2. De spil v/d kerkelijke kalender: Pasen .................................................................................................. 11
1.4.3. Computus-berekeningen v/d paasdatum ............................................................................................. 11
1.4.4. Bijzondere problemen bij de kerkelijke kalender ................................................................................. 12
1.5. Kalendersystemen ......................................................................................................................................... 13
1.5.1. Romeinse of Juliaanse kalender............................................................................................................ 13
1.5.2. Gregoriaanse kalender .......................................................................................................................... 13
1.5.3. Republikeinse kalender ......................................................................................................................... 13
1.5.4. Geplande nieuwe wereldkalender ........................................................................................................ 13
1.6. Probleem van het jaarbegin: de 6 jaarstijlen................................................................................................. 14
1.6.1. Jaarstijlen .............................................................................................................................................. 14
1.6.2. Herkennen en bewijzen v/h bestaan v/e jaarstijl: ‘bewijs dat het niet meer stijl-X kan zijn!’ ............. 15
1.6.3. Stereotype benamingen ....................................................................................................................... 15
1.7. Het probleem v/d aera of jaartelling ............................................................................................................. 16
1.7.1. Romeins systeem: de consulaatjaren of ab urbe condita (753 v.Chr.) ................................................. 16
1.7.2. Christelijke jaartelling of aera ............................................................................................................... 16
1.7.3. Republikeinse aera en andere moderne systemen .............................................................................. 16
1.7.4. Bijkomende systemen om het jaar aan te duiden: indictie, regeringsjaren en andere elementen ..... 16
HOOFDSTUK 1: Inleiding module diplomatiek .............................................................................................................. 19
1.1. De term diplomatiek ...................................................................................................................................... 19
1.2. Definitie v/d oorkondeleer ............................................................................................................................ 19
1.3. Materieel voorwerp: welke types v. documenten worden bestudeerd? ..................................................... 19
1.4. Formeel voorwerp: Hoe worden ze bestudeerd? ......................................................................................... 20
1.5. Het nut v/d diplomatiek als hulpwetenschap v/d geschiedenis ................................................................... 20
1.6. Methodiek v/d diplomatiek ........................................................................................................................... 21
1.6.1. Oorkonden in de database van Diplomata Belgica ............................................................................... 21
2
,HOOFDSTUK 2: Geschiedenis v/d diplomatiek en het gebruik v. dipl. bronnen.......................................................... 22
2.1. Middeleeuwen ............................................................................................................................................... 22
2.2. Humanisme: beroepen op zowel historische als diplomatische argumenten .............................................. 22
2.3. Bollandisten en Mauristen o.l.v. Jean Mabillon (1632 – 1707) ..................................................................... 23
2.4. De 18de eeuw en 19de eeuw ........................................................................................................................... 23
2.5. Enkele cruciale innovaties in de discipline .................................................................................................... 24
2.5.1. De these van L. Delisle: hoe ontdek je een kanselarij? | NIET KENNEN ............................................... 24
2.5.2. De these van Th. Sickel over de primauteit van de paleografische analyse | NIET KENNEN ............... 24
2.5.3. De these van J. Ficker : de functionele betekenis van de diplomatische vormen ................................ 25
2.5.4. De these van H. Brunner : de vaste relatie tussen vorm en functie van de oorkonde ......................... 25
2.6. Evolutie v/h universitair onderwijs der diplomatiek in de 19de en 20ste eeuw ............................................ 25
HOOFDSTUK 3: Heuristiek v/d oorkonding – archieven, edities en vakliteratuur ....................................................... 26
3.1. Heuristiek v/d oorkonding ............................................................................................................................. 26
3.2. Oorkonden in archieven ................................................................................................................................ 26
3.2.1. De Franse Revolutie als breukvlak: beginsel v. openbaarheid (1789; Wet. v. Messidor)..................... 26
3.2.2. De klasseringsprincipes ......................................................................................................................... 27
3.2.3. Vorming v/d actuele archieven (19de eeuw): laboratoria v/d geschiedenis ......................................... 27
3.2.4. Bewaringsproblemen ............................................................................................................................ 28
3.3. Het uitgeven v. oorkonden ............................................................................................................................ 28
3.4. Heuristiek v/d uitgegeven oorkonden ........................................................................................................... 28
HOOFDSTUK 4: De typologie .......................................................................................................................................... 29
4.1. Vormloze en vormelijke schriftstukken ......................................................................................................... 29
4.2. Akten en geschriften...................................................................................................................................... 30
4.3. De akten: diplomatische bronnen bij uitstek ................................................................................................ 30
4.3.1. Verband tss negotium en instrumentum.............................................................................................. 31
4.4. Categoriële indeling of typologie der oorkonden volgens aard en functie ................................................... 32
4.4.1. Naargelang betrokkenheid v/d oorkonder: beschikkings- en bewijzende oorkonde (bij de actio) ..... 32
4.4.2. Naargelang de aard v/h rechtsfeit: beschikkende en beschrijvende akten (naar Bonenfant) ............. 33
4.4.3. Naargelang hoedanigheid v/d oorkonder: ambtelijke (of publieke oorkonde) en partij-oorkonden (of
private oorkonde) ................................................................................................................................................... 34
4.4.4. Naargelang de ontstaansplaats v/d oorkonde: kanselarij- en vrije oorkonden ................................... 35
4.4.5. Naargelang het uiterlijk v/d oorkonde: vormloos- en vormelijk schriftstuk ........................................ 35
4.5. Specifieke termen voor e. aantal types v. oorkonden................................................................................... 36
4.5.1. Pauselijke documenten......................................................................................................................... 36
4.5.2. Keizerlijke, koninklijke en vorstelijke documenten .............................................................................. 37
4.5.3. Niet-vorstelijke documenten ................................................................................................................ 38
3
, HOOFDSTUK 5: De vorm v/d oorkonde ......................................................................................................................... 39
5.1. Uiterlijke kenmerken ..................................................................................................................................... 39
5.1.1. Paleografische kenmerken.................................................................................................................... 39
5.1.2. Waarmerkende kenmerken of valideringsmiddelen ............................................................................ 40
5.1.3. Dienst- en kanselarijmerken: aantekeningen buiten inhoud (mentions hors teneur) ......................... 40
5.2. Innerlijke kenmerken ..................................................................................................................................... 41
5.2.1. De tekst ................................................................................................................................................. 41
5.2.2. De taal ................................................................................................................................................... 41
5.2.3. De stijl: protocol, context en eschatocol | zie apart document ........................................................... 42
HOOFDSTUK 6: de redactie v/d oorkonden – voorbereidings- en uitvoeringsfase ..................................................... 43
6.1. Voorbereidingsfase........................................................................................................................................ 43
6.2. Uitvoeringsfase of conscriptio ....................................................................................................................... 45
HOOFDSTUK 7: de ontstaansmilieus v. middeleeuwse oorkonden | Niet-kennen ..................................................... 47
7.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 47
7.2. Pauselijke kanselarij....................................................................................................................................... 47
7.2.1. Ontstaan en evolutie............................................................................................................................. 47
7.2.2. Organisatorische structuur ................................................................................................................... 47
7.2.3. Evolutie v/d vorm v. pauselijke oorkonden en haar registratie ........................................................... 48
7.3. Karolingische kanselarij ................................................................................................................................. 49
7.4. Keizerlijke kanselarij ...................................................................................................................................... 49
7.4.1. Ontstaan en evolutie............................................................................................................................. 49
7.4.2. Personeel in de kanselarij vanaf de 14de eeuw ..................................................................................... 49
7.5. Franse koninklijke kanselarij .......................................................................................................................... 50
7.5.1. Ontstaan en evolutie............................................................................................................................. 50
7.5.2. Organisatie v/h ondergeschikt personeel ............................................................................................. 50
7.5.3. Evolutie v/d vorm der Franse koningsoorkonden ................................................................................ 51
7.6. Territoriale kanselarijen................................................................................................................................. 51
7.6.1. Vlaanderen: grafelijke kanselarij en de cancellarius comitis ................................................................ 51
7.6.2. Henegouwen: grafelijke kanselarij en Giselbert v. Bergen (1150 – 1225)............................................ 51
7.6.3. Brabant: hertogelijke kanselarij en de cancellarius ducis Brabantie (midden 14de eeuw) ................... 52
7.6.4. Holland: grafelijke kanselarij................................................................................................................. 52
7.6.5. Bourgondische Hertogen in de Nederlanden: kanselier Nicolas Rolin en de twee audienciers .......... 52
7.7. Bisschoppelijke kanselarijen: Luik, Doornik, Kamerijk, Keulen en Atrecht ................................................... 53
7.8. Oorkonding v. vrijwillige rechtspraak ............................................................................................................ 54
7.8.1. Inleiding: privaatrechtelijke akten tss derden ...................................................................................... 54
7.8.2. Notarissen: notarisoorkonde ................................................................................................................ 55
7.8.3. Officialen of bisschoppelijke rechtbank: officialiteitsoorkonde ........................................................... 56
7.8.4. Dekens der Christendom: decanale aktes ............................................................................................ 56
4
