INTERNATIONALE EN
EUROPESE CRIMINELE
POLITIEK
Prof. Van Daele
2024-2025
,Inhoudsopgave
DEEL I. EUROPESE INTEGRATIE BUITEN DE EUROPESE UNIE ................................................ 1
1.1. De Raad van Europa .................................................................................................................... 1
1.1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling .................................................................... 1
1.1.2. Het actieterrein ..................................................................................................................... 3
1.1.3. De institutionele structuur .................................................................................................... 3
1.1.4. De juridische instrumenten ................................................................................................... 6
1.1.5. De belangrijkste verwezenlijkingen ..................................................................................... 6
1.2. De Benelux .................................................................................................................................. 7
1.2.1. De historische achtergronden en ontwikkeling .................................................................... 7
1.2.2. Het actieterrein ..................................................................................................................... 8
1.2.3. De institutionele structuur .................................................................................................... 9
1.2.4. De juridische instrumenten ................................................................................................. 11
1.2.5. De belangrijkste verwezenlijkingen ................................................................................... 12
1.2.5.1. Verdragen ..................................................................................................................... 12
1.2.5.2. Overlegstructuren ......................................................................................................... 14
1.2.5.3. Beleid ........................................................................................................................... 15
DEEL II. EUROPESE INTEGRATIE IN DE EUROPESE UNIE ....................................................... 16
2.1. De uitgangspunten ..................................................................................................................... 16
2.2. De verdere ontwikkeling van het integratiespoor ...................................................................... 18
2.2.1. De Europese Akte ............................................................................................................... 19
2.2.2. Schengen ............................................................................................................................ 20
2.2.3. Het Verdrag van Maastricht ................................................................................................ 21
2.2.4. Het Verdrag van Amsterdam .............................................................................................. 23
2.2.5. Het Verdrag van Nice ......................................................................................................... 25
2.2.6. Van de Europese Grondwet naar het Verdrag van Lissabon ............................................... 25
DEEL III. DE INSTITUTIONELE STRUCTUUR VAN DE EUROPESE UNIE ............................... 29
3.1. De Europese Raad ...................................................................................................................... 29
3.2. De Commissie ............................................................................................................................ 31
3.3. De Raad...................................................................................................................................... 34
3.4. Het Europees Parlement............................................................................................................. 36
3.5. Het Hof van Justitie van de Europese Unie ............................................................................... 37
DEEL IV. HET UNIERECHT: KENMERKEN EN BRONNEN ......................................................... 39
4.1. Het supranationaal karakter van het Unierecht .......................................................................... 39
4.1.1. Supranationaliteit: begrip en kenmerken ............................................................................ 39
4.1.1.1. Eigen organen van de Unie ......................................................................................... 39
4.1.1.2. Autonome wijze van beslissen .................................................................................... 39
4.1.1.3. Unietrouw.................................................................................................................... 40
4.1.1.4. Eigen rechtsorde .......................................................................................................... 41
4.1.2. De voorrang van het Unierecht........................................................................................... 41
, 4.1.3. De rechtstreekse werking van het Unierecht ...................................................................... 42
4.2. De bronnen van het unierecht .................................................................................................... 43
4.2.1. Het primair Unierecht ......................................................................................................... 43
4.2.2. Het afgeleid Unierecht........................................................................................................ 44
4.2.2.1. Verordeningen ............................................................................................................. 44
4.2.2.2. Richtlijnen ................................................................................................................... 45
4.2.2.3. Besluiten...................................................................................................................... 46
4.2.2.4. Aanbevelingen en adviezen ......................................................................................... 46
4.2.3. Hiërarchie van de rechtsnormen ......................................................................................... 47
4.2.3.1. Primair Unierecht gaat voor op secundair Unierecht .................................................. 47
4.2.3.2. Wetgevingshandelingen .............................................................................................. 48
4.2.3.3. Niet-wetgevingshandelingen ....................................................................................... 48
DEEL V. UNIERECHT EN STRAFRECHT ........................................................................................ 50
5.1. Gemeenschapsrecht en strafrecht vóór het Verdrag van Lissabon............................................. 50
5.1.1. Het uitgangspunt................................................................................................................. 50
5.1.2. De negatieve werking van het Gemeenschapsrecht ........................................................... 50
5.1.3. De positieve werking van het Gemeenschapsrecht ............................................................ 51
5.1.4. De Gemeenschapstrouw ..................................................................................................... 51
5.1.5. De rechtspraak van het Hof van Justitie ............................................................................. 52
5.2. Unierecht en strafrecht sedert het Verdrag van Lissabon........................................................... 55
5.3. Literatuur: de Europese Gemeenschap en harmonisatie van de strafrechtelijke handhaving van
het gemeenschapsbeleid – een cessio bonorum van de derde aan de eerste pijler?........................... 58
5.3.1. Europese integratie en strafrecht, een terublik .................................................................... 58
5.3.2. Strafrechtelijke samenwerking en strafrechtelijke harmonisatie in de EU, een politieke
impasse .......................................................................................................................................... 59
5.3.3. De uitspraak van het HvJ en het toekomstig strafrechtelijk harmonisatiebeleid onder de loep
....................................................................................................................................................... 60
5.3.3.1. Visie van de Commissie op harmonisatie van de strafrechtelijke handhaving na C-
176/03........................................................................................................................................ 60
5.3.3.2. Het arrest C-176/03: ontvangst in de lidstaten en in de JBZ-Raad ............................. 61
5.3.4. Conclusie ............................................................................................................................. 61
DEEL VI. DE STRAFRECHTELIJKE SAMENWERKING IN HET KADER VAN DE RUIMTE VAN
VRIJHEID, VEILIGHEID EN RECHT................................................................................................. 63
6.1. De Europese Unie als ruimte van vrijheid, veiligheid en recht ................................................. 63
6.2. De institutionele structuur en het besluitvormingsproces .......................................................... 64
6.2.1. Het uitgangspunt................................................................................................................. 64
6.2.2. De Europese Raad .............................................................................................................. 65
6.2.2.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 65
6.2.2.2. De huidige regeling ..................................................................................................... 65
6.2.2.3. Literatuur: The European Council under the Lisbon Treaty. How has the institution
evolved since 2009? .................................................................................................................. 66
6.2.3. De Europese Commissie .................................................................................................... 70
6.2.3.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 70
6.2.3.2. De huidige regeling ..................................................................................................... 71
, 6.2.4. De JBZ-Raad ...................................................................................................................... 71
6.2.4.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 71
6.2.4.2. Literatuur: The Committee of Permanent Representatives – Integrating interests and
the logics of action .................................................................................................................... 74
6.2.4.3. De huidige regeling ..................................................................................................... 77
6.2.5. Het Europees Parlement ..................................................................................................... 79
6.2.5.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 79
6.2.5.2. De huidige regeling ..................................................................................................... 80
6.2.6. De nauwere samenwerking als mechanisme van flexibele integratie ................................ 82
6.3. De juridische instrumenten ........................................................................................................ 84
6.3.1. Literatuur: communautaire doorwerking en straf(proces)recht.......................................... 84
6.3.2. De juridische instrumenten in de vroegere Derde Pijler .................................................... 92
6.3.2.1. Gemeenschappelijke standpunten ............................................................................... 92
6.3.2.2. Kaderbesluiten ............................................................................................................ 92
6.3.2.3. Besluiten...................................................................................................................... 94
6.3.2.4. Verdragen/overeenkomsten ......................................................................................... 95
6.3.3. De huidige juridische instrumenten .................................................................................... 95
6.4. Het gevoerde beleid ................................................................................................................... 96
6.4.1. De krachtlijnen van het gevoerde beleid: het Tampere Programma, het Haags Programma,
het Stockholm Programma en de Europese Veiligheidsagenda .................................................... 96
6.4.2. Het delicaat evenwicht tussen vrijheid, veiligheid en recht ............................................... 97
6.4.2.1. Literatuur: Is there a EU criminal policy? .................................................................. 97
6.4.2.2. Literatuur: The security union as a paradigm of Preventive Justice ......................... 101
6.4.3. De wederzijdse erkenning als hoeksteen van de justitiële samenwerking in strafzaken binnen
de Europese Unie......................................................................................................................... 104
6.4.3.1. Literatuur: Het beginsel van wederzijdse erkenning in de interne markt van de EU en
de justitiële samenwerking in de EU – een analyse vanuit een beleidsoverschrijdende benadering
................................................................................................................................................. 107
6.4.4. Een gevalstudie: de wederzijdse erkenning van vrijheidsstraffen .................................... 113
6.4.4.1. Literatuur: De tenuitvoerlegging in België van een vrijheidsbenemende straf of
maatregel opgelegd in een andere lidstaat van de Europese Unie .......................................... 114
6.4.5. Prioriteitenstelling bij de Europese strafrechtelijke samenwerking ................................. 119
6.4.5.1. Traditionele blinde vlek ............................................................................................ 119
6.4.5.2. Verantwoordelijkheid uitvaardigende lidstaat ........................................................... 120
6.4.5.3. Initiatieven op niveau Europese Unie ....................................................................... 120
6.4.5.4. Nood aan differentiatie .............................................................................................. 121
6.4.5.5. Literatuur: Tussen hamer en aambeeld – (inter)nationale prioriteitenstelling bij de
strafrechtelijke rechtshulp en de wederzijdse erkenning ........................................................ 121
6.4.6. Het toezicht door de Commissie en het Hof van Justitie op de uitvoering van het beleid door
de lidstaten ................................................................................................................................... 126
6.5. De rechtsbescherming .............................................................................................................. 129
6.5.1. De beginselen ................................................................................................................... 129
6.5.2. De rechtsbescherming tegenover instellingen en organen van de Unie ........................... 130
6.5.3. Het Handvest van de grondrechten................................................................................... 132
, DEEL I. EUROPESE INTEGRATIE BUITEN DE EUROPESE UNIE
• Criminele politiek is breder dan het strafrechtelijk beleid alleen; het strafrechtelijk beleid gaat over
opsporing, strafuitvoering en vervolging
• Waarom internationale en Europese criminele politiek?
® Vandaag zijn er weinig problemen die wij enkel nationaal kunnen oplossen bv. de
vluchtelingencrisis en de drugsproblematiek
® Gevolg: nood aan internationale samenwerking
• Deel 1: Raad van Europa en de Benelux
® Deze organisaties hebben niets met de Europese Unie te maken en vallen hier buiten
® Worden ook wel ‘regionale organisaties’ genoemd omdat ze slechts door een beperkt aantal
landen van een bepaalde regio worden aanvaard
• Op het examen kan er een vergelijkingsvraag hierover worden gesteld: bv. Is de stelling ‘de
ontwikkeling van de Europese en Internationale politionele en strafrechtelijke samenwerking in de
Europese Unie heeft ertoe geleid dat de Raad van Europa momenteel geen rol van betekenis meer
speelt’ juist of fout?
® Dit is gedeeltelijk juist: de Raad van Europa heeft wel een enorme draagkracht door het grote
ledenaantal en er is nog steeds een niet te onderschatten impact van het EHRM en het EVRM
• Andere mogelijke stelling: ‘In het licht van de ontwikkeling van strafrechtelijke zaken speelt de
Raad van Europa of de Benelux geen rol meer op het niveau van de EU.’ → fout
1.1. De Raad van Europa
1.1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling
• 1946 (einde WOII): Winston Churchill, voormalig premier van het VK, houdt een speech op de
universiteit van Zurich (Zwitserland)
® Churchill: premier van het VK tijdens WOII (1940-1945); zat in 1946 niet langer in regering
® Pleitte in speech voor de oprichting van ‘a kind of United States of Europe’
o Waarom? → Europa lag in puin en er was een grote vrees dat er een WOIII zou komen
o Volgens hem zouden Europese landen meer moeten samenwerken, gemeenschappelijke
belangen en doelstellingen nastreven en oorlog onder elkaar vermijden
o Aanzet tot het realiseren van een samenwerking tussen West-Europese staten op
verschillende vlakken (als tegengewicht tegenover de groeiende macht van de Sovjet-Unie)
• 1948
a) Oprichting Organisatie voor Europese Economische Samenwerking
® Context: na WOII lag de economie volledig plat (veel werklozen, gehandicapten, wezen,
veel criminaliteit, ...)
1
, ® Doel: het economisch herstel van Europa coördineren
® Kaderde in het Marshallplan: plan van de Amerikanen o.l.v. toenmalig Minister van BZ
George Marshall
o Hulpplan vanuit de VS voor de opbouw van Europa
o Geld van Amerika wordt in Europa gestoken, maar niet versnipperd per land
o Vreedzame samenwerking creëren
® Vandaag de dag bestaat de organisatie onder de huidige naam OESO (Organisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling)
b) Congres in Den Haag
® Niet-gouvernementele conferentie
® Verschillende prominenten (bv. professoren, bedrijfsleiders, culuur, (ex-)politici, ...) komen
samen om na te denken over de toekomst van Europa
® Samenwerking in Europa moest gestalte gegeven worden door 2 dingen
1) Gemeenschappelijk beleid voor economische, industriële, en politieke kwesties
o Met het oog op het bewaren van de vrede en het vermijden van nieuwe oorlogen
o Ook gezamenlijk sterk staan tegen de Sovjet-Unie
2) Organisatie of instrument ontwikkelen dat toe kon zien op de democratie en de naleving
van mensenrechten
o Context: Hitler is op een democratische manier aan de macht gekomen en heeft alle
regels misbruikt om zo sterk te worden
o Nazi’s hebben niet alleen de oorlog gestart, maar ook mensenrechten geschonden
ð Beide stappen hebben geresulteerd in de oprichting van de Raad van Europa in 1949
• 1949: oprichting Raad van Europa
® Bestond uit 10 landen, waaronder België (BE, VK, NL, LUX, IT, FR, DEN, IER, NOR, ZWE)
o Italië was merkwaardig, want zat aan kant van de verliezers
o Duitsland was nog geen lid, want wantrouwen was nog te groot (traden in 1950 wel toe)
o Groter dan EU (slechts 27), bv. Turkije, Oekraïne
® In de loop der tijd veel landen toegetreden: 46 lidstaten (tot voor kort 47, maar Rusland eruit
door oorlog)
® Wordt geleid door een Comité van Ministers
® Opgericht in Straatsburg onder invloed van oprichtingsverdrag
® Doel: verwezenlijken van een ‘grotere eenheid’ tussen de Europese staten
o Idee dat eventuele grensoverschrijdende problemen het meest effectief aangepakt konden
worden door nauwere samenwerking tussen Europa (bv. strijd tegen terrorisme,
mensenhandel, georganiseerde misdaad, ...)
® Beginselen: individuele vrijheid, politieke vrijheid, rule of law en democratie
® Regionale organisatie: organisatie met samenwerking tussen een beperkt aantal staten die
nauwer met elkaar willen samenwerken
o Grotere gelijkenissen zorgen voor een sterker wederzijds vertrouwen
2
, o Staten willen vaak een aantal fundamentele zaken samen regelen op basis van principes en
waarden die ze delen
• Voorwaarden om toe te treden (cumulatief)
a) Lid van Europa: moet behoren tot Europa
b) Art. 3 Statuut van de Raad van Europa → 2 voorwaarden
1) ‘rule of law’ (heerschappij van het recht) respecteren: ook de overheid is gebonden door het
recht en moet wetgeving naleven en respecteren
2) Het land moet waarborgen dat élke persoon op het grondgebied van dat land recht heeft op
en kan genieten van de mensenrechten die vervat zitten in het EVRM (bv. ook illegale
vluchtelingen) → staat los van nationaliteit
1.1.2. Het actieterrein
• Het actieterrein = zeer breed (uitgebreider dan de EU)
® Raad van Europa mag zich met alle politieke, economische, juridische, administratieve en
sociale onderwerpen van Europees belang inlaten, BEHALVE nationale defensie (het leger/
landsverdediging)
o Lijkt merkwaardig aangezien men toekomstige oorlogen wil vermijden
o Probleem van wantrouwen omwille van recente geschiedenis
o Lidstaten waren niet bereid om hun defensie uit handen te geven
® Eenheid tussen de naties bevorderen, samenwerking tussen lidstaten bevorderen,
verstandhouding tussen volkeren bevorderen, ...
® Handhaving mensenrechten
• Internationale samenwerking in strafzaken is niet meteen afleidbaar, maar toch verschillende
belangrijke verdragen tot stand gekomen binnen het kader van de Raad van Europa
® Destijds nog geen aandacht voor criminaliteitspreventie en criminaliteitsbestrijding
® In jaren ’50 trok Raad bevoegdheid ‘internationale samenwerking in strafzaken’ naar zich toe
® Belangrijkste verdragen betreffende justitiële samenwerking in strafzaken omschrijven
rechtsregels rond een abstracte samenwerking, los van de onderliggende misdrijven
® Verdragen voorzien in uitlevering en/of rechtshulp voor alle strafbare feiten die een bepaalde
minimumdrempel overschrijden
o Europees verdrag inzake uitlevering 1957
o Europees verdrag inzake wederzijdse rechtshulp in strafzaken 1959
1.1.3. De institutionele structuur
• Intergouvernementele organisatie ↔ supranationale organisatie
® Intergouvernementeel = ‘tussen regeringen’ (samenwerking tussen nationale regeringen)
o Meest klassieke soort van organisaties
o = staten die een verdrag sluiten waarin een samenwerking geregeld wordt tussen nationale
ministers van de regeringen die deelnemen aan de organisatie
3
, o Elke staat zit als gelijken aan tafel
o Werkt via consensus
- Hoe groter de organisatie, hoe moeilijker om een consensus te bereiken
- Elk land in de intergouvernementele organisatie heeft ook een vetorecht (dus als 45
landen ja zeggen en één land zegt nee → geen akkoord)
o Elke staat behoudt zijn eigen bevoegdheden (geeft dus geen bevoegdheden af aan de
organisatie), maar zijn wel bereid om met de collega-lidstaten bepaalde afspraken te maken
over die bevoegdheden (via consensus)
o Qua structuur is deze organisatievorm gemakkelijk, maar in de praktijk is de besluitvorming
moeilijker en minder daadkrachtig (bv. door het gebruik van veto’s)
o Raad van Europa = intergouvernementeel (!!)
® Supranationaal = ‘boven naties’ (samenwerking boven het nationale niveau)
o = staten die een verdrag sluiten waarin een samenwerking geregeld wordt waarbij de
lidstaten bepaalde bevoegdheden afgeven en doorgeven aan de organsatie die wordt
opgericht → bevoegdheden worden met vrije wil doorgegeven aan supranationale
organisatie
o De organisatie staat boven (= supra) het hoofd van de naties en voert een bindend beleid
o Meederheidsbesluitvorming (↔ consensus): dus er zullen beslissingen zijn waarmee je
niet akkoord bent, maar je bent er wel door gebonden
o bv. Europese Unie
• Belangrijke organen in de Raad van Europa
1) Comité van Ministers (Art. 13 e.v. Statuut)
® ‘daar brandt de lamp!’
® Samenstelling: elke lidstaat vaardigt een minister af
o In principe minister van Buitenlandse Zaken
o Op dit moment 46 leden
® Ministers komen 1 à 2 keer per jaar samen (de rest van het jaar wordt er wekelijks overlegd
tussen diplomaten die aangewezen worden door deze ministers, ter voorbereiding van de
halfjaarlijkse vergaderingen)
® Dit comité is het enige beslissingsorgaan en is ook het belangrijkste orgaan in de totstand-
koming van beslissingen
® Vier taken:
(1) Uitvoerend verdragsorgaan = verdragen en aanbevelingen aannemen
(2) Beslissen en bewaken over beleid, activiteiten en budget van de Raad van Europa
(3) Controleren of lidstaten de fundamentele waarden respecteren
(4) Opvolging van de arresten van het EHRM controleren
® Beslist bij 2/3 meerderheid
o Lijkt raar, want is een intergouvernementele organisatie (beslist bij consensus)
o Belissing moet nog geratificeerd worden door de regering van elke lidstaat bij 2/3
meerderheid om bindend te zijn
4
EUROPESE CRIMINELE
POLITIEK
Prof. Van Daele
2024-2025
,Inhoudsopgave
DEEL I. EUROPESE INTEGRATIE BUITEN DE EUROPESE UNIE ................................................ 1
1.1. De Raad van Europa .................................................................................................................... 1
1.1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling .................................................................... 1
1.1.2. Het actieterrein ..................................................................................................................... 3
1.1.3. De institutionele structuur .................................................................................................... 3
1.1.4. De juridische instrumenten ................................................................................................... 6
1.1.5. De belangrijkste verwezenlijkingen ..................................................................................... 6
1.2. De Benelux .................................................................................................................................. 7
1.2.1. De historische achtergronden en ontwikkeling .................................................................... 7
1.2.2. Het actieterrein ..................................................................................................................... 8
1.2.3. De institutionele structuur .................................................................................................... 9
1.2.4. De juridische instrumenten ................................................................................................. 11
1.2.5. De belangrijkste verwezenlijkingen ................................................................................... 12
1.2.5.1. Verdragen ..................................................................................................................... 12
1.2.5.2. Overlegstructuren ......................................................................................................... 14
1.2.5.3. Beleid ........................................................................................................................... 15
DEEL II. EUROPESE INTEGRATIE IN DE EUROPESE UNIE ....................................................... 16
2.1. De uitgangspunten ..................................................................................................................... 16
2.2. De verdere ontwikkeling van het integratiespoor ...................................................................... 18
2.2.1. De Europese Akte ............................................................................................................... 19
2.2.2. Schengen ............................................................................................................................ 20
2.2.3. Het Verdrag van Maastricht ................................................................................................ 21
2.2.4. Het Verdrag van Amsterdam .............................................................................................. 23
2.2.5. Het Verdrag van Nice ......................................................................................................... 25
2.2.6. Van de Europese Grondwet naar het Verdrag van Lissabon ............................................... 25
DEEL III. DE INSTITUTIONELE STRUCTUUR VAN DE EUROPESE UNIE ............................... 29
3.1. De Europese Raad ...................................................................................................................... 29
3.2. De Commissie ............................................................................................................................ 31
3.3. De Raad...................................................................................................................................... 34
3.4. Het Europees Parlement............................................................................................................. 36
3.5. Het Hof van Justitie van de Europese Unie ............................................................................... 37
DEEL IV. HET UNIERECHT: KENMERKEN EN BRONNEN ......................................................... 39
4.1. Het supranationaal karakter van het Unierecht .......................................................................... 39
4.1.1. Supranationaliteit: begrip en kenmerken ............................................................................ 39
4.1.1.1. Eigen organen van de Unie ......................................................................................... 39
4.1.1.2. Autonome wijze van beslissen .................................................................................... 39
4.1.1.3. Unietrouw.................................................................................................................... 40
4.1.1.4. Eigen rechtsorde .......................................................................................................... 41
4.1.2. De voorrang van het Unierecht........................................................................................... 41
, 4.1.3. De rechtstreekse werking van het Unierecht ...................................................................... 42
4.2. De bronnen van het unierecht .................................................................................................... 43
4.2.1. Het primair Unierecht ......................................................................................................... 43
4.2.2. Het afgeleid Unierecht........................................................................................................ 44
4.2.2.1. Verordeningen ............................................................................................................. 44
4.2.2.2. Richtlijnen ................................................................................................................... 45
4.2.2.3. Besluiten...................................................................................................................... 46
4.2.2.4. Aanbevelingen en adviezen ......................................................................................... 46
4.2.3. Hiërarchie van de rechtsnormen ......................................................................................... 47
4.2.3.1. Primair Unierecht gaat voor op secundair Unierecht .................................................. 47
4.2.3.2. Wetgevingshandelingen .............................................................................................. 48
4.2.3.3. Niet-wetgevingshandelingen ....................................................................................... 48
DEEL V. UNIERECHT EN STRAFRECHT ........................................................................................ 50
5.1. Gemeenschapsrecht en strafrecht vóór het Verdrag van Lissabon............................................. 50
5.1.1. Het uitgangspunt................................................................................................................. 50
5.1.2. De negatieve werking van het Gemeenschapsrecht ........................................................... 50
5.1.3. De positieve werking van het Gemeenschapsrecht ............................................................ 51
5.1.4. De Gemeenschapstrouw ..................................................................................................... 51
5.1.5. De rechtspraak van het Hof van Justitie ............................................................................. 52
5.2. Unierecht en strafrecht sedert het Verdrag van Lissabon........................................................... 55
5.3. Literatuur: de Europese Gemeenschap en harmonisatie van de strafrechtelijke handhaving van
het gemeenschapsbeleid – een cessio bonorum van de derde aan de eerste pijler?........................... 58
5.3.1. Europese integratie en strafrecht, een terublik .................................................................... 58
5.3.2. Strafrechtelijke samenwerking en strafrechtelijke harmonisatie in de EU, een politieke
impasse .......................................................................................................................................... 59
5.3.3. De uitspraak van het HvJ en het toekomstig strafrechtelijk harmonisatiebeleid onder de loep
....................................................................................................................................................... 60
5.3.3.1. Visie van de Commissie op harmonisatie van de strafrechtelijke handhaving na C-
176/03........................................................................................................................................ 60
5.3.3.2. Het arrest C-176/03: ontvangst in de lidstaten en in de JBZ-Raad ............................. 61
5.3.4. Conclusie ............................................................................................................................. 61
DEEL VI. DE STRAFRECHTELIJKE SAMENWERKING IN HET KADER VAN DE RUIMTE VAN
VRIJHEID, VEILIGHEID EN RECHT................................................................................................. 63
6.1. De Europese Unie als ruimte van vrijheid, veiligheid en recht ................................................. 63
6.2. De institutionele structuur en het besluitvormingsproces .......................................................... 64
6.2.1. Het uitgangspunt................................................................................................................. 64
6.2.2. De Europese Raad .............................................................................................................. 65
6.2.2.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 65
6.2.2.2. De huidige regeling ..................................................................................................... 65
6.2.2.3. Literatuur: The European Council under the Lisbon Treaty. How has the institution
evolved since 2009? .................................................................................................................. 66
6.2.3. De Europese Commissie .................................................................................................... 70
6.2.3.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 70
6.2.3.2. De huidige regeling ..................................................................................................... 71
, 6.2.4. De JBZ-Raad ...................................................................................................................... 71
6.2.4.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 71
6.2.4.2. Literatuur: The Committee of Permanent Representatives – Integrating interests and
the logics of action .................................................................................................................... 74
6.2.4.3. De huidige regeling ..................................................................................................... 77
6.2.5. Het Europees Parlement ..................................................................................................... 79
6.2.5.1. De regeling in de vroegere Derde Pijler...................................................................... 79
6.2.5.2. De huidige regeling ..................................................................................................... 80
6.2.6. De nauwere samenwerking als mechanisme van flexibele integratie ................................ 82
6.3. De juridische instrumenten ........................................................................................................ 84
6.3.1. Literatuur: communautaire doorwerking en straf(proces)recht.......................................... 84
6.3.2. De juridische instrumenten in de vroegere Derde Pijler .................................................... 92
6.3.2.1. Gemeenschappelijke standpunten ............................................................................... 92
6.3.2.2. Kaderbesluiten ............................................................................................................ 92
6.3.2.3. Besluiten...................................................................................................................... 94
6.3.2.4. Verdragen/overeenkomsten ......................................................................................... 95
6.3.3. De huidige juridische instrumenten .................................................................................... 95
6.4. Het gevoerde beleid ................................................................................................................... 96
6.4.1. De krachtlijnen van het gevoerde beleid: het Tampere Programma, het Haags Programma,
het Stockholm Programma en de Europese Veiligheidsagenda .................................................... 96
6.4.2. Het delicaat evenwicht tussen vrijheid, veiligheid en recht ............................................... 97
6.4.2.1. Literatuur: Is there a EU criminal policy? .................................................................. 97
6.4.2.2. Literatuur: The security union as a paradigm of Preventive Justice ......................... 101
6.4.3. De wederzijdse erkenning als hoeksteen van de justitiële samenwerking in strafzaken binnen
de Europese Unie......................................................................................................................... 104
6.4.3.1. Literatuur: Het beginsel van wederzijdse erkenning in de interne markt van de EU en
de justitiële samenwerking in de EU – een analyse vanuit een beleidsoverschrijdende benadering
................................................................................................................................................. 107
6.4.4. Een gevalstudie: de wederzijdse erkenning van vrijheidsstraffen .................................... 113
6.4.4.1. Literatuur: De tenuitvoerlegging in België van een vrijheidsbenemende straf of
maatregel opgelegd in een andere lidstaat van de Europese Unie .......................................... 114
6.4.5. Prioriteitenstelling bij de Europese strafrechtelijke samenwerking ................................. 119
6.4.5.1. Traditionele blinde vlek ............................................................................................ 119
6.4.5.2. Verantwoordelijkheid uitvaardigende lidstaat ........................................................... 120
6.4.5.3. Initiatieven op niveau Europese Unie ....................................................................... 120
6.4.5.4. Nood aan differentiatie .............................................................................................. 121
6.4.5.5. Literatuur: Tussen hamer en aambeeld – (inter)nationale prioriteitenstelling bij de
strafrechtelijke rechtshulp en de wederzijdse erkenning ........................................................ 121
6.4.6. Het toezicht door de Commissie en het Hof van Justitie op de uitvoering van het beleid door
de lidstaten ................................................................................................................................... 126
6.5. De rechtsbescherming .............................................................................................................. 129
6.5.1. De beginselen ................................................................................................................... 129
6.5.2. De rechtsbescherming tegenover instellingen en organen van de Unie ........................... 130
6.5.3. Het Handvest van de grondrechten................................................................................... 132
, DEEL I. EUROPESE INTEGRATIE BUITEN DE EUROPESE UNIE
• Criminele politiek is breder dan het strafrechtelijk beleid alleen; het strafrechtelijk beleid gaat over
opsporing, strafuitvoering en vervolging
• Waarom internationale en Europese criminele politiek?
® Vandaag zijn er weinig problemen die wij enkel nationaal kunnen oplossen bv. de
vluchtelingencrisis en de drugsproblematiek
® Gevolg: nood aan internationale samenwerking
• Deel 1: Raad van Europa en de Benelux
® Deze organisaties hebben niets met de Europese Unie te maken en vallen hier buiten
® Worden ook wel ‘regionale organisaties’ genoemd omdat ze slechts door een beperkt aantal
landen van een bepaalde regio worden aanvaard
• Op het examen kan er een vergelijkingsvraag hierover worden gesteld: bv. Is de stelling ‘de
ontwikkeling van de Europese en Internationale politionele en strafrechtelijke samenwerking in de
Europese Unie heeft ertoe geleid dat de Raad van Europa momenteel geen rol van betekenis meer
speelt’ juist of fout?
® Dit is gedeeltelijk juist: de Raad van Europa heeft wel een enorme draagkracht door het grote
ledenaantal en er is nog steeds een niet te onderschatten impact van het EHRM en het EVRM
• Andere mogelijke stelling: ‘In het licht van de ontwikkeling van strafrechtelijke zaken speelt de
Raad van Europa of de Benelux geen rol meer op het niveau van de EU.’ → fout
1.1. De Raad van Europa
1.1.1. De historische achtergronden en ontwikkeling
• 1946 (einde WOII): Winston Churchill, voormalig premier van het VK, houdt een speech op de
universiteit van Zurich (Zwitserland)
® Churchill: premier van het VK tijdens WOII (1940-1945); zat in 1946 niet langer in regering
® Pleitte in speech voor de oprichting van ‘a kind of United States of Europe’
o Waarom? → Europa lag in puin en er was een grote vrees dat er een WOIII zou komen
o Volgens hem zouden Europese landen meer moeten samenwerken, gemeenschappelijke
belangen en doelstellingen nastreven en oorlog onder elkaar vermijden
o Aanzet tot het realiseren van een samenwerking tussen West-Europese staten op
verschillende vlakken (als tegengewicht tegenover de groeiende macht van de Sovjet-Unie)
• 1948
a) Oprichting Organisatie voor Europese Economische Samenwerking
® Context: na WOII lag de economie volledig plat (veel werklozen, gehandicapten, wezen,
veel criminaliteit, ...)
1
, ® Doel: het economisch herstel van Europa coördineren
® Kaderde in het Marshallplan: plan van de Amerikanen o.l.v. toenmalig Minister van BZ
George Marshall
o Hulpplan vanuit de VS voor de opbouw van Europa
o Geld van Amerika wordt in Europa gestoken, maar niet versnipperd per land
o Vreedzame samenwerking creëren
® Vandaag de dag bestaat de organisatie onder de huidige naam OESO (Organisatie voor
Economische Samenwerking en Ontwikkeling)
b) Congres in Den Haag
® Niet-gouvernementele conferentie
® Verschillende prominenten (bv. professoren, bedrijfsleiders, culuur, (ex-)politici, ...) komen
samen om na te denken over de toekomst van Europa
® Samenwerking in Europa moest gestalte gegeven worden door 2 dingen
1) Gemeenschappelijk beleid voor economische, industriële, en politieke kwesties
o Met het oog op het bewaren van de vrede en het vermijden van nieuwe oorlogen
o Ook gezamenlijk sterk staan tegen de Sovjet-Unie
2) Organisatie of instrument ontwikkelen dat toe kon zien op de democratie en de naleving
van mensenrechten
o Context: Hitler is op een democratische manier aan de macht gekomen en heeft alle
regels misbruikt om zo sterk te worden
o Nazi’s hebben niet alleen de oorlog gestart, maar ook mensenrechten geschonden
ð Beide stappen hebben geresulteerd in de oprichting van de Raad van Europa in 1949
• 1949: oprichting Raad van Europa
® Bestond uit 10 landen, waaronder België (BE, VK, NL, LUX, IT, FR, DEN, IER, NOR, ZWE)
o Italië was merkwaardig, want zat aan kant van de verliezers
o Duitsland was nog geen lid, want wantrouwen was nog te groot (traden in 1950 wel toe)
o Groter dan EU (slechts 27), bv. Turkije, Oekraïne
® In de loop der tijd veel landen toegetreden: 46 lidstaten (tot voor kort 47, maar Rusland eruit
door oorlog)
® Wordt geleid door een Comité van Ministers
® Opgericht in Straatsburg onder invloed van oprichtingsverdrag
® Doel: verwezenlijken van een ‘grotere eenheid’ tussen de Europese staten
o Idee dat eventuele grensoverschrijdende problemen het meest effectief aangepakt konden
worden door nauwere samenwerking tussen Europa (bv. strijd tegen terrorisme,
mensenhandel, georganiseerde misdaad, ...)
® Beginselen: individuele vrijheid, politieke vrijheid, rule of law en democratie
® Regionale organisatie: organisatie met samenwerking tussen een beperkt aantal staten die
nauwer met elkaar willen samenwerken
o Grotere gelijkenissen zorgen voor een sterker wederzijds vertrouwen
2
, o Staten willen vaak een aantal fundamentele zaken samen regelen op basis van principes en
waarden die ze delen
• Voorwaarden om toe te treden (cumulatief)
a) Lid van Europa: moet behoren tot Europa
b) Art. 3 Statuut van de Raad van Europa → 2 voorwaarden
1) ‘rule of law’ (heerschappij van het recht) respecteren: ook de overheid is gebonden door het
recht en moet wetgeving naleven en respecteren
2) Het land moet waarborgen dat élke persoon op het grondgebied van dat land recht heeft op
en kan genieten van de mensenrechten die vervat zitten in het EVRM (bv. ook illegale
vluchtelingen) → staat los van nationaliteit
1.1.2. Het actieterrein
• Het actieterrein = zeer breed (uitgebreider dan de EU)
® Raad van Europa mag zich met alle politieke, economische, juridische, administratieve en
sociale onderwerpen van Europees belang inlaten, BEHALVE nationale defensie (het leger/
landsverdediging)
o Lijkt merkwaardig aangezien men toekomstige oorlogen wil vermijden
o Probleem van wantrouwen omwille van recente geschiedenis
o Lidstaten waren niet bereid om hun defensie uit handen te geven
® Eenheid tussen de naties bevorderen, samenwerking tussen lidstaten bevorderen,
verstandhouding tussen volkeren bevorderen, ...
® Handhaving mensenrechten
• Internationale samenwerking in strafzaken is niet meteen afleidbaar, maar toch verschillende
belangrijke verdragen tot stand gekomen binnen het kader van de Raad van Europa
® Destijds nog geen aandacht voor criminaliteitspreventie en criminaliteitsbestrijding
® In jaren ’50 trok Raad bevoegdheid ‘internationale samenwerking in strafzaken’ naar zich toe
® Belangrijkste verdragen betreffende justitiële samenwerking in strafzaken omschrijven
rechtsregels rond een abstracte samenwerking, los van de onderliggende misdrijven
® Verdragen voorzien in uitlevering en/of rechtshulp voor alle strafbare feiten die een bepaalde
minimumdrempel overschrijden
o Europees verdrag inzake uitlevering 1957
o Europees verdrag inzake wederzijdse rechtshulp in strafzaken 1959
1.1.3. De institutionele structuur
• Intergouvernementele organisatie ↔ supranationale organisatie
® Intergouvernementeel = ‘tussen regeringen’ (samenwerking tussen nationale regeringen)
o Meest klassieke soort van organisaties
o = staten die een verdrag sluiten waarin een samenwerking geregeld wordt tussen nationale
ministers van de regeringen die deelnemen aan de organisatie
3
, o Elke staat zit als gelijken aan tafel
o Werkt via consensus
- Hoe groter de organisatie, hoe moeilijker om een consensus te bereiken
- Elk land in de intergouvernementele organisatie heeft ook een vetorecht (dus als 45
landen ja zeggen en één land zegt nee → geen akkoord)
o Elke staat behoudt zijn eigen bevoegdheden (geeft dus geen bevoegdheden af aan de
organisatie), maar zijn wel bereid om met de collega-lidstaten bepaalde afspraken te maken
over die bevoegdheden (via consensus)
o Qua structuur is deze organisatievorm gemakkelijk, maar in de praktijk is de besluitvorming
moeilijker en minder daadkrachtig (bv. door het gebruik van veto’s)
o Raad van Europa = intergouvernementeel (!!)
® Supranationaal = ‘boven naties’ (samenwerking boven het nationale niveau)
o = staten die een verdrag sluiten waarin een samenwerking geregeld wordt waarbij de
lidstaten bepaalde bevoegdheden afgeven en doorgeven aan de organsatie die wordt
opgericht → bevoegdheden worden met vrije wil doorgegeven aan supranationale
organisatie
o De organisatie staat boven (= supra) het hoofd van de naties en voert een bindend beleid
o Meederheidsbesluitvorming (↔ consensus): dus er zullen beslissingen zijn waarmee je
niet akkoord bent, maar je bent er wel door gebonden
o bv. Europese Unie
• Belangrijke organen in de Raad van Europa
1) Comité van Ministers (Art. 13 e.v. Statuut)
® ‘daar brandt de lamp!’
® Samenstelling: elke lidstaat vaardigt een minister af
o In principe minister van Buitenlandse Zaken
o Op dit moment 46 leden
® Ministers komen 1 à 2 keer per jaar samen (de rest van het jaar wordt er wekelijks overlegd
tussen diplomaten die aangewezen worden door deze ministers, ter voorbereiding van de
halfjaarlijkse vergaderingen)
® Dit comité is het enige beslissingsorgaan en is ook het belangrijkste orgaan in de totstand-
koming van beslissingen
® Vier taken:
(1) Uitvoerend verdragsorgaan = verdragen en aanbevelingen aannemen
(2) Beslissen en bewaken over beleid, activiteiten en budget van de Raad van Europa
(3) Controleren of lidstaten de fundamentele waarden respecteren
(4) Opvolging van de arresten van het EHRM controleren
® Beslist bij 2/3 meerderheid
o Lijkt raar, want is een intergouvernementele organisatie (beslist bij consensus)
o Belissing moet nog geratificeerd worden door de regering van elke lidstaat bij 2/3
meerderheid om bindend te zijn
4
