Samenvatting geschiedenis van opvoeding en
onderwijs
Jaartallen uit colleges kennen. Verder alles ongeveer weten wanneer het gebeurde en wanneer iets
was.
College 1
Leerstof college & boek:
Over de geschiedenis van opvoeding en onderwijs
Een historisch pedagogisch debat
De vraag of kinderen voor de Verlichting en de industrialisatie wel een kindertijd
en een hecht gezinsleven kenden.
Bronnen in historisch onderzoek
Hoe men standpunten onderbouwd, hangt af van bronnen die ze gebruiken.
- Prescriptieve teksten: geven normen en idealen weer, vanuit theoretisch
oogpunt. Beschrijven hoe het zou moeten gaan.
o Moralistische traktaten, religieuze preken, opvoedkundige
handboeken.
o Kritiek: niet altijd representatief voor alledaagse gezinsleven
- Descriptieve teksten: beschrijven concrete gebeurtenissen en trends.
Geschikt voor kwantitatieve analyses.
o Bevolkingsregisters, rechtbankverslagen, testamenten
o Kritiek: vaak gericht op juridische en economische kant van het
leven, minder op emoties
- Egodocumenten/persoonlijke geschriften: directe inkijk in persoonlijke
ervaringen, belangrijk voor revisionisten.
o Dagboeken, brieven, autobiografieën.
o Kritiek: beperkt tot geletterde en vaak welgestelde klassen
- Artefacten/afbeeldingen: visuele en materiële representaties van
kindertijd.
o Schilderijen, speelgoed, kinderkleding
o Kritiek: kunnen normatief zijn en idealiseren. Moet goed opletten op
context anders kans op verkeerd interpreteren.
Kinderliedjes zijn ook bronnen. Liedje van nu kan je later uitleggen, want het
representeert bepaalde aspecten uit het leven van kinderen van een aantal jaar
geleden.
Lea Dasberg: kinderen werden in de tijd voor Rousseau niet onderscheiden van
volwassenen. Het waren volwassenen in zakformaat.
Andere onderzoekers: materiële verbeteringen na 1800 leiden ertoe dat kinderen
meer een liefdevolle relatie kregen met hun ouders. Ouders zelf zouden tot die
tijd ook geen liefdevolle, romantische relatie hebben gehad.
Evolutionist Philippe Aries: schreef boek ontdekking van het kind:
- 17e eeuw: ontstond gevoel voor het kind. Ontdekking kwetsbaarheid en
vormbaarheid kind. Ontstaan aparte kinderwereld, vooral in de school.
Groeiende afstand tussen kind en volwassene. Men besefte het belang van
de kindertijd.
- 18e eeuw: ontstond gevoel voor gezin
zwarte legende: voor de 17e eeuw hadden kinderen geen kindertijd,
voor de 18e eeuw was er geen intiem gezinsleven.
,Baseerde idee van zwarte legende op bronnen die men had bekeken. Door
woordenboeken, schilderijen, kleding en moralistische traktaten.
Kinderen werden hard gestraft door ouders en werden gevoed door iemand
anders dan hun moeder: een min. Veel kinderen stierven waarbij weinig teken
was van rouw bij de ouders. Veel kinderen werden ter vondeling gelegd.
Argument van Ariès: in 17e eeuw krijgen kleine jongens andere kleren aan dan
grote jongens en dat was zijn bewijs dat kinderen anders gezien werden.
Historicus L. Stone: niet alleen door dingen van kapitalistische
productieverhoudingen en sterker worden van de staat had invloed. Ook de
protestantse godsdienst speelde rol. Zag algemene emotionalisering van relaties
binnen het gezin.
Volgens Stone speelde puritanisme een rol: zij beschouwden gezin als kleine kerk.
Men beleed daar onder leiding van de vader het geloof.
Zorgde voor gezinsindividualisering: gezin stond los van verdere familie
en gemeenschap.
2 andere oorzaken op langere termijn die invloed hadden hierop:
- Toename van macht van centrale staat
- Economische modernisering
Studies van Aries en Stone vooral betrekking op Engeland en Frankrijk. In
Nederland liep ontwikkeling voorop.
In 17e -eeuwse schilderkunst kinderen en gezinnen belangrijke plek in.
Jan Steen schilderde zuip- en schranspartijen waar ook kinderen tussen liepen. Hij
gebruikt humor en satire om opvoedkundige thema’s aandacht te geven.
Hiermee maakte hij duidelijk dat ordelijk en deugdzaam leven heel belangrijk is.
Als ouders verkeerd voorbeeld geven, heeft dat als gevolg dat kinderen afdwalen
-> belang van moralistische en strike opvoeding!
Evolutionisten
Evolutionisten zeiden eigenlijk dat ouders niet zoveel moesten investeren in hun
kinderen want die gingen vaak toch zelf dood.
Aries en Stone evolutionistisch. Baseren op teksten afkomstig van personen die
bijdroegen aan intellectuele debat over deze thema’s. Uitspraken verwezen niet
naar feitelijke toestanden, maar naar gewenste hervormingen van onderwijs,
toestand van de armen of gebrekkige niveau kinderverzorging in volksklasse.
Moet juist gaan om visie van moralisten, volksopvoeders en schoolhervormers,
niet om feiten zonder meer.
Kwam dus kritiek op evolutionisten, want die zeiden dat er tot 18 e eeuw geen
hechte gezinnen en liefdevolle ouders zouden hebben bestaan.
- Ariès: ontdekking van het kind
- Shorter: ontstaan van het moderne (liefhebbende) gezin
- Stone: emotionalisering van het gezinsleven
Revisionisten <-> structuralisten
Vanaf jaren 80 20e eeuw: revisionistische benadering: gezinnen in ieder geval
vanaf 16e eeuw een intiem karakter.
In Middeleeuwen al wel onderscheid tussen volwassenen en jonge kinderen.
Ouders deden hun best en stelden alles in werk om hun kinderen zo goed
mogelijk te verzorgen. Hier dus wel degelijk geleid door gevoelens van liefde.
In hele vroegmoderne tijd gebruikten ouders geen straffen en waren ze heel
bedroefd toen hun kind overleed.
,Linda Pollock: analyseerde dagboeken en memoires die betrekking hadden op de
kijk op kinderen, de kindertijd en de omgang tussen ouder en kind.
Zij zegt: gezin in 16e eeuw al kenmerken van intimiteit, huiselijkheid en
liefdevolle aandacht.
Ouders in 16e eeuw al voorstelling van kinderen als afwijkend van volwassenen.
Ze namen hun taak serieus en ze treurden zonder uitzondering om hun dierbare
kleinen bij ziekte en dood. Volwassenen beleefden plezier aan hun kinderen en
dat was, als we op dagboeken mogen afgaan, in de regel wederzijds.
Hoge sterfte niet door te weinig liefde, maar kwam door slechte hygiëne. Ouders
staan niet onverschillig tegenover dood van kinderen.
Kritiek: Pollock generaliseert haar conclusies naar hele samenleving,
terwijl de bronnen die zij gebruikt, alleen zijn geproduceerd door
geletterden. Zijn afkomstig van burgers die van gewetensonderzoek
een gewoonte maakten. De middenklasse en daaronder hadden dit veel
minder.
Als er niet in dagboeken of brieven expliciet stond vermeld dat ouders niet
verdrietig waren, betekent dat niet dat ze dat niet waren. Werd in die tijd anders
in dagboeken geschreven dan nu. Nu met en over gevoelens, maar toen meer
zakelijk.
Kinderen werden geschilderd in nette kleding, alleen voor het schilderij kregen ze
bepaalde kleding. Is niet wat ze altijd droegen.
Straffen was heel bekend en werd vaak gedaan, maar kwam naar voren dat
ouders dit ook heel moeilijk vinden om te doen. Ouders willen kind niet zo hard
slaan. Werd dus waarschijnlijk ook niet altijd helemaal zo gedaan zoals verwacht
of normaal was in samenleving.
Dus: evolutionisten: ouders rouwden niet om dood van kind, want daar lees je
niets over in dagboeken.
Revisionisten: dagboeken hadden in die tijd andere functie dan tegenwoordig,
dus je kan daar niets over zeggen.
Witte legende: was wel een kindertijd, wel een affectief gezinsleven. Bronnen
zoals egodocumenten, andere manieren van schrijven, bronnen anders
interpreteren.
Zwarte en witte legende
De kleurstelling en het begrip ‘legende’ verwijzen naar ontbreken van nuances in
beide voorstellingen. Waarheid ligt doorgaans niet bij de uitersten, maar in
midden van beide. In beide visies zit wat waars.
En nu?
Sommige dingen zeker veranderd, maar ook dingen zelfde gebleven. In
Nederland weinig in te brengen tegen revisionistische overtuiging dat een intiem
gezinsleven, bewuste opvoeding en erkenning van de kwetsbaarheid en
vormbaarheid van kinderen tijdens de Republiek eerder regel dan uitzondering
waren, in ieder geval onder de burgerij.
Wel aanwijzingen dat in 18e eeuw het gezinsleven en doelgerichte opvoeding
belangrijker werden, maar dat betekent dus niet dat het er voor die tijd nog niet
was.
Het einde van het vanzelfsprekende oudergezag
, Eerste helft 20e eeuw: kinderen basisschoolleeftijd hielden op met bijdrage
leveren aan inkomen gezin.
Tieners gingen nog lang door hiermee. Kregen in ruil kost en inwoning. 14/15 jaar
gaven loon volledig af aan gezin, 18/19 betaalde half kost en helft zelf houden.
Mentaliteitsverandering
Algemene verschuiving van afdracht van hele loon naar betalen van kostgeld.
- Jaren 50: kinderen die te weinig bijdrage leverden werden egoïstisch en
ondankbaar genoemd
- Jaren 60: ouders buitten uit als kind te weinig zakgeld gaven
- Jaren 70: jongeren verzetten zich tegen betalen van kostgeld en ouders
geneerden zich om financiële bijdrage te vragen aan werkende kinderen.
Werkende jongeren niet meer vrijheid als schoolgaande jongeren. Moesten
helpen in gezin.
Op gegeven moment ontstond onderhandelingscultuur. Het vanzelfsprekend
gezag van ouders, gelijk van ouders en de kinderen die zich daarbij neerlegden,
verdween.
Jaren 90: veel autoritatieve opvoeding: uitleggen van regels. Ideale opvoeding:
streven tussen middenweg van streng en toegevend, maar altijd geleid door
liefde en begrip voor individuele kind.
Dokter Spock
Overgang naar meer democratische gezinsverhoudingen laat zich aflezen aan
veranderingen in opvoedingsadviezen aan ouders.
Spock wilde Amerikaanse ouders zelfvertrouwen geven. Dit sprak ook Nederlands
jonge ouders aan.
Viel beter in de smaak: niemand vermaande de ouders om gebrek aan kennis van
de theorie, niemand wees op de grote gevolgen van kleine fouten en niemand
spoorde hen aan zichzelf zonder ophouden te verbeteren. Zolang ze maar
handelen uit liefde voor hun kind.
Na heel lange tijd vond dit boek pas navolging van Nederlandse pedagogen en
psychologen.
Ongezond was alleen wat afweek van de normale ontwikkeling van een kind en
Spock gebruikte psychoanalytische theorie van Freud en bio-psychologische
ontwikkelingsleer van Arnold Gesell: natuurlijke ontwikkelingsfasen van kind
zonder ze dwingend aan vaste leeftijden te koppelen.
De liefde en het respect van een kind voor zijn ouders waren de reden te
gehoorzamen, niet het gezag. Kind moet angst hebben om liefde te verspelen en
niet om straf te krijgen.
Spock doorbrak de grenzen van de zuilen. Ook katholieke en gereformeerde
ouders die zelf groot gebracht waren volgens hele strikte richtlijnen, gingen zijn
boek gebruiken.
Stimuleren van ontwikkeling
1970: nieuwe fase in opvoedingsadvisering. Streven naar meer democratische
verhoudingen en proces van individualisering.
Thomas Gordon: luisteren naar kinderen: 2 basisprincipes:
- Actief luisteren naar de verbale en non-verbale boodschappen van het
kind.
onderwijs
Jaartallen uit colleges kennen. Verder alles ongeveer weten wanneer het gebeurde en wanneer iets
was.
College 1
Leerstof college & boek:
Over de geschiedenis van opvoeding en onderwijs
Een historisch pedagogisch debat
De vraag of kinderen voor de Verlichting en de industrialisatie wel een kindertijd
en een hecht gezinsleven kenden.
Bronnen in historisch onderzoek
Hoe men standpunten onderbouwd, hangt af van bronnen die ze gebruiken.
- Prescriptieve teksten: geven normen en idealen weer, vanuit theoretisch
oogpunt. Beschrijven hoe het zou moeten gaan.
o Moralistische traktaten, religieuze preken, opvoedkundige
handboeken.
o Kritiek: niet altijd representatief voor alledaagse gezinsleven
- Descriptieve teksten: beschrijven concrete gebeurtenissen en trends.
Geschikt voor kwantitatieve analyses.
o Bevolkingsregisters, rechtbankverslagen, testamenten
o Kritiek: vaak gericht op juridische en economische kant van het
leven, minder op emoties
- Egodocumenten/persoonlijke geschriften: directe inkijk in persoonlijke
ervaringen, belangrijk voor revisionisten.
o Dagboeken, brieven, autobiografieën.
o Kritiek: beperkt tot geletterde en vaak welgestelde klassen
- Artefacten/afbeeldingen: visuele en materiële representaties van
kindertijd.
o Schilderijen, speelgoed, kinderkleding
o Kritiek: kunnen normatief zijn en idealiseren. Moet goed opletten op
context anders kans op verkeerd interpreteren.
Kinderliedjes zijn ook bronnen. Liedje van nu kan je later uitleggen, want het
representeert bepaalde aspecten uit het leven van kinderen van een aantal jaar
geleden.
Lea Dasberg: kinderen werden in de tijd voor Rousseau niet onderscheiden van
volwassenen. Het waren volwassenen in zakformaat.
Andere onderzoekers: materiële verbeteringen na 1800 leiden ertoe dat kinderen
meer een liefdevolle relatie kregen met hun ouders. Ouders zelf zouden tot die
tijd ook geen liefdevolle, romantische relatie hebben gehad.
Evolutionist Philippe Aries: schreef boek ontdekking van het kind:
- 17e eeuw: ontstond gevoel voor het kind. Ontdekking kwetsbaarheid en
vormbaarheid kind. Ontstaan aparte kinderwereld, vooral in de school.
Groeiende afstand tussen kind en volwassene. Men besefte het belang van
de kindertijd.
- 18e eeuw: ontstond gevoel voor gezin
zwarte legende: voor de 17e eeuw hadden kinderen geen kindertijd,
voor de 18e eeuw was er geen intiem gezinsleven.
,Baseerde idee van zwarte legende op bronnen die men had bekeken. Door
woordenboeken, schilderijen, kleding en moralistische traktaten.
Kinderen werden hard gestraft door ouders en werden gevoed door iemand
anders dan hun moeder: een min. Veel kinderen stierven waarbij weinig teken
was van rouw bij de ouders. Veel kinderen werden ter vondeling gelegd.
Argument van Ariès: in 17e eeuw krijgen kleine jongens andere kleren aan dan
grote jongens en dat was zijn bewijs dat kinderen anders gezien werden.
Historicus L. Stone: niet alleen door dingen van kapitalistische
productieverhoudingen en sterker worden van de staat had invloed. Ook de
protestantse godsdienst speelde rol. Zag algemene emotionalisering van relaties
binnen het gezin.
Volgens Stone speelde puritanisme een rol: zij beschouwden gezin als kleine kerk.
Men beleed daar onder leiding van de vader het geloof.
Zorgde voor gezinsindividualisering: gezin stond los van verdere familie
en gemeenschap.
2 andere oorzaken op langere termijn die invloed hadden hierop:
- Toename van macht van centrale staat
- Economische modernisering
Studies van Aries en Stone vooral betrekking op Engeland en Frankrijk. In
Nederland liep ontwikkeling voorop.
In 17e -eeuwse schilderkunst kinderen en gezinnen belangrijke plek in.
Jan Steen schilderde zuip- en schranspartijen waar ook kinderen tussen liepen. Hij
gebruikt humor en satire om opvoedkundige thema’s aandacht te geven.
Hiermee maakte hij duidelijk dat ordelijk en deugdzaam leven heel belangrijk is.
Als ouders verkeerd voorbeeld geven, heeft dat als gevolg dat kinderen afdwalen
-> belang van moralistische en strike opvoeding!
Evolutionisten
Evolutionisten zeiden eigenlijk dat ouders niet zoveel moesten investeren in hun
kinderen want die gingen vaak toch zelf dood.
Aries en Stone evolutionistisch. Baseren op teksten afkomstig van personen die
bijdroegen aan intellectuele debat over deze thema’s. Uitspraken verwezen niet
naar feitelijke toestanden, maar naar gewenste hervormingen van onderwijs,
toestand van de armen of gebrekkige niveau kinderverzorging in volksklasse.
Moet juist gaan om visie van moralisten, volksopvoeders en schoolhervormers,
niet om feiten zonder meer.
Kwam dus kritiek op evolutionisten, want die zeiden dat er tot 18 e eeuw geen
hechte gezinnen en liefdevolle ouders zouden hebben bestaan.
- Ariès: ontdekking van het kind
- Shorter: ontstaan van het moderne (liefhebbende) gezin
- Stone: emotionalisering van het gezinsleven
Revisionisten <-> structuralisten
Vanaf jaren 80 20e eeuw: revisionistische benadering: gezinnen in ieder geval
vanaf 16e eeuw een intiem karakter.
In Middeleeuwen al wel onderscheid tussen volwassenen en jonge kinderen.
Ouders deden hun best en stelden alles in werk om hun kinderen zo goed
mogelijk te verzorgen. Hier dus wel degelijk geleid door gevoelens van liefde.
In hele vroegmoderne tijd gebruikten ouders geen straffen en waren ze heel
bedroefd toen hun kind overleed.
,Linda Pollock: analyseerde dagboeken en memoires die betrekking hadden op de
kijk op kinderen, de kindertijd en de omgang tussen ouder en kind.
Zij zegt: gezin in 16e eeuw al kenmerken van intimiteit, huiselijkheid en
liefdevolle aandacht.
Ouders in 16e eeuw al voorstelling van kinderen als afwijkend van volwassenen.
Ze namen hun taak serieus en ze treurden zonder uitzondering om hun dierbare
kleinen bij ziekte en dood. Volwassenen beleefden plezier aan hun kinderen en
dat was, als we op dagboeken mogen afgaan, in de regel wederzijds.
Hoge sterfte niet door te weinig liefde, maar kwam door slechte hygiëne. Ouders
staan niet onverschillig tegenover dood van kinderen.
Kritiek: Pollock generaliseert haar conclusies naar hele samenleving,
terwijl de bronnen die zij gebruikt, alleen zijn geproduceerd door
geletterden. Zijn afkomstig van burgers die van gewetensonderzoek
een gewoonte maakten. De middenklasse en daaronder hadden dit veel
minder.
Als er niet in dagboeken of brieven expliciet stond vermeld dat ouders niet
verdrietig waren, betekent dat niet dat ze dat niet waren. Werd in die tijd anders
in dagboeken geschreven dan nu. Nu met en over gevoelens, maar toen meer
zakelijk.
Kinderen werden geschilderd in nette kleding, alleen voor het schilderij kregen ze
bepaalde kleding. Is niet wat ze altijd droegen.
Straffen was heel bekend en werd vaak gedaan, maar kwam naar voren dat
ouders dit ook heel moeilijk vinden om te doen. Ouders willen kind niet zo hard
slaan. Werd dus waarschijnlijk ook niet altijd helemaal zo gedaan zoals verwacht
of normaal was in samenleving.
Dus: evolutionisten: ouders rouwden niet om dood van kind, want daar lees je
niets over in dagboeken.
Revisionisten: dagboeken hadden in die tijd andere functie dan tegenwoordig,
dus je kan daar niets over zeggen.
Witte legende: was wel een kindertijd, wel een affectief gezinsleven. Bronnen
zoals egodocumenten, andere manieren van schrijven, bronnen anders
interpreteren.
Zwarte en witte legende
De kleurstelling en het begrip ‘legende’ verwijzen naar ontbreken van nuances in
beide voorstellingen. Waarheid ligt doorgaans niet bij de uitersten, maar in
midden van beide. In beide visies zit wat waars.
En nu?
Sommige dingen zeker veranderd, maar ook dingen zelfde gebleven. In
Nederland weinig in te brengen tegen revisionistische overtuiging dat een intiem
gezinsleven, bewuste opvoeding en erkenning van de kwetsbaarheid en
vormbaarheid van kinderen tijdens de Republiek eerder regel dan uitzondering
waren, in ieder geval onder de burgerij.
Wel aanwijzingen dat in 18e eeuw het gezinsleven en doelgerichte opvoeding
belangrijker werden, maar dat betekent dus niet dat het er voor die tijd nog niet
was.
Het einde van het vanzelfsprekende oudergezag
, Eerste helft 20e eeuw: kinderen basisschoolleeftijd hielden op met bijdrage
leveren aan inkomen gezin.
Tieners gingen nog lang door hiermee. Kregen in ruil kost en inwoning. 14/15 jaar
gaven loon volledig af aan gezin, 18/19 betaalde half kost en helft zelf houden.
Mentaliteitsverandering
Algemene verschuiving van afdracht van hele loon naar betalen van kostgeld.
- Jaren 50: kinderen die te weinig bijdrage leverden werden egoïstisch en
ondankbaar genoemd
- Jaren 60: ouders buitten uit als kind te weinig zakgeld gaven
- Jaren 70: jongeren verzetten zich tegen betalen van kostgeld en ouders
geneerden zich om financiële bijdrage te vragen aan werkende kinderen.
Werkende jongeren niet meer vrijheid als schoolgaande jongeren. Moesten
helpen in gezin.
Op gegeven moment ontstond onderhandelingscultuur. Het vanzelfsprekend
gezag van ouders, gelijk van ouders en de kinderen die zich daarbij neerlegden,
verdween.
Jaren 90: veel autoritatieve opvoeding: uitleggen van regels. Ideale opvoeding:
streven tussen middenweg van streng en toegevend, maar altijd geleid door
liefde en begrip voor individuele kind.
Dokter Spock
Overgang naar meer democratische gezinsverhoudingen laat zich aflezen aan
veranderingen in opvoedingsadviezen aan ouders.
Spock wilde Amerikaanse ouders zelfvertrouwen geven. Dit sprak ook Nederlands
jonge ouders aan.
Viel beter in de smaak: niemand vermaande de ouders om gebrek aan kennis van
de theorie, niemand wees op de grote gevolgen van kleine fouten en niemand
spoorde hen aan zichzelf zonder ophouden te verbeteren. Zolang ze maar
handelen uit liefde voor hun kind.
Na heel lange tijd vond dit boek pas navolging van Nederlandse pedagogen en
psychologen.
Ongezond was alleen wat afweek van de normale ontwikkeling van een kind en
Spock gebruikte psychoanalytische theorie van Freud en bio-psychologische
ontwikkelingsleer van Arnold Gesell: natuurlijke ontwikkelingsfasen van kind
zonder ze dwingend aan vaste leeftijden te koppelen.
De liefde en het respect van een kind voor zijn ouders waren de reden te
gehoorzamen, niet het gezag. Kind moet angst hebben om liefde te verspelen en
niet om straf te krijgen.
Spock doorbrak de grenzen van de zuilen. Ook katholieke en gereformeerde
ouders die zelf groot gebracht waren volgens hele strikte richtlijnen, gingen zijn
boek gebruiken.
Stimuleren van ontwikkeling
1970: nieuwe fase in opvoedingsadvisering. Streven naar meer democratische
verhoudingen en proces van individualisering.
Thomas Gordon: luisteren naar kinderen: 2 basisprincipes:
- Actief luisteren naar de verbale en non-verbale boodschappen van het
kind.
