Vaardigheden
Dimensies
De demografische dimensie: Je let hierbij op zaken die te maken hebben
met bevolkingskenmerken:
➔ Geboorte, sterfte, migratie, huwelijken en echtscheidingen.
De economische dimensie: Hier gaat het onder andere om het scheppen van
inkomen, werkgelegenheid of de bijdrage aan de betalingsbalans.
De fysische dimensie: Deze dimensie heeft betrekking op de natuurlijke
omgeving:
➔ Klimaat, delfstoffen, plantengroei, bodemvruchtbaarheid, reliëf.
De sociaal-culturele dimensie: Bij deze dimensie gaat het bijvoorbeeld over:
➔ Taal, religie, geschiedenis, kunst en gewoonten.
De politieke dimensie: Hier gaat het onder andere om de politieke invloed
van overheden en belangengroepen en om de verdeling van de macht in een
gebied
Schaalniveaus
Lokaal schaalniveau: betrekking op klein gebied → stad/gemeente.
Regionaal schaalniveau: betrekking op groter gebied → provincie.
Nationaal schaalniveau: betrekking op een land.
Continentaal schaalniveau: betrekking op een continent of verbindingen.
Mondiaal schaalniveau: betrekking op de hele wereld.
Fluviaal schaalniveau: betrekking op stroomgebieden van rivieren.
,Hoofdstuk 1
wereld
1.1 Mondiale spreidings- en relatiepatronen van economische,
demografische en sociaal-culturele verschijnselen beschrijven en in
hoofdlijnen verklaren.
1.1 A: Mondiale spreidings- en relatiepatronen
Globalisering of mondialisering is het proces waarbij verwevenheid tussen
gebieden op aarde toeneemt. Het heeft invloed op de inrichting en functie
van gebieden. Shanghai heeft een westerse uitstraling (inrichting) en is een
belangrijk knooppunt in de internationale economie (functie).
Globalisering kent verschillende dimensies:
Dimensie: Voorbeeld:
Economisch Opdeling productieketen
Sociaal Social media
Politiek Europese Unie, VN
Cultureel Amerikanisering
Indicatoren van de dimensies:
Economische indicatoren
De grens tussen rijke en arme gebieden hangt samen met de welvaart.
Deze wordt gemeten door:
● Bruto Nationaal Product (BNP): de waarde van alle goederen en
diensten die in een bepaald jaar in een land geproduceerd worden.
Omdat elk land de waarde van 1 Dollar anders is wordt het BNP per
hoofd uitgedrukt in de koopkracht.
● Bruto Binnenlands Product (BBP): hierbij wordt alleen gekeken naar
de inkomsten uit eigen land, waar het BNP en inkomen van inwoners
uit het eigen land in het buitenland wordt meegerekend.
● Verdeling van de beroepsbevolking: hoe welvarender een land, hoe
minder mensen in de landbouw werken en hoe meer mensen in de
dienstensector werken.
,Het BNP per hoofd is een gemiddelde dat geldt voor het hele land.
Nadelen hiervan zijn:
● Sociale ongelijkheid: een kleine groep rijke mensen kan het
gemiddelde enorm optrekken.
● Regionale ongelijkheid: het laat geen regionale verschillen zien,
terwijl juist arme landen grote inkomensverschillen hebben. Dit
verschil wordt pas duidelijk met het Bruto Regionaal Product (BRP).
● Het zegt niks over de leefomstandigheden.
● De inkomsten uit de informele sector, ruilhandel en zelfvoorziening
tellen niet mee in de statistieken.
Demografische indicatoren
Bevolkingsgroei: toename van het aantal inwoners in een bepaalde periode.
Dit kan op twee manieren gebeuren:
● Hoog geboorteoverschot: het geboortecijfer is hoger dan sterftecijfer.
Door natuurlijke bevolkingsgroei zal de bevolkingsdichtheid
toenemen.
● Hoog vestigingsoverschot: migranten gaan veel naar grote steden,
die uitgroeien tot megasteden. Binnen landen is vooral urbanisatie.
Verandering van de bevolking door migratie heet sociale
bevolkingsgroei.
Op mondiale schaal zien we dat:
1. De groei sneller gaat.
2. De groei niet overal even snel gaat.
Hoe beter een land is ontwikkeld, hoe lager sterfte- en geboortecijfer.
Oorzaken:
● Demografisch: de leeftijdsopbouw van arme landen is erg laag. Er zijn
dus veel jonge mensen en er is veel kindersterfte.
● Sociaal: vooral jonge meisjes hebben een laag opleidingsniveau.
Wanneer het opleidingsniveau in een land stijgt, daalt de
vruchtbaarheid.
● Cultureel: sommige culturen en religies stimuleren het krijgen van
veel kinderen.
● Economisch: hoe meer armoede er in een land is, hoe hoger de
vruchtbaarheid. In economisch sterke gebieden zijn er minder, maar
goed opgeleide kinderen.
, Sociaal-culturele indicatoren
De VN-ontwikkelingsindex (Human Development Index) meet hoe landen
scoren op verschillende dimensies:
- Economisch vlak: BNP per inwoner.
- Sociaal-cultureel vlak: analfabetisme en de levensverwachting.
Mondiale spreidingspatronen:
Economisch
De wereld is ingedeeld in een wereldsysteem met centrum, periferie en
semi-periferie:
● Centrum: dit zijn de rijke, kapitalistische landen (westerse wereld).
● Periferie: dit zijn de achtergestelde arme landen (derde wereld). Ze
leveren grondstoffen en voedsel aan de semi-periferie en centrum
landen in ruil voor geld en goederen.
● Semi-periferie: dit zijn de opkomende landen op economisch gebied.
De landbouw neemt af en de industrie toe.
Hoe beter een land is ontwikkeld, hoe hoger de urbanisatiegraad en lager
het urbanisatietempo. Arme landen hebben een hoger urbanisatietempo.
Oorzaken snelle groei:
1. Natuurlijke bevolkingsgroei: er zijn al veel bewoners en dat stijgt door
de natuurlijke bevolkingsgroei alleen maar meer.
2. Hoog vestigingsoverschot: migranten gaan op zoek naar beter werk
en leefomstandigheden.
Demografisch
De demografische druk is de som van het de personen van 0 tot 20 jaar en
65 jaar of ouder (niet werkende) in verhouding tot de personen van 20 tot 65
jaar (werkende).
Een demografisch transitiemodel is de gefaseerde overgang van een hoog
sterfte- en geboortecijfer naar een laag cijfer in een bepaald gebied.
Sociaal-cultureel
Cultuurgebied: een gebied met overeenkomsten in de cultuur.
Cultuur is wat je hebt aangeleerd → inwoners delen cultuurelementen.
- Taal, godsdienst, muziek gewoonten en/of kleding.
Diffusie: cultuurelementen verspreiden van ene naar ander cultuurgebied →
door contacten die handelaren, reizigers, emigranten en veroveraars leggen.
Dimensies
De demografische dimensie: Je let hierbij op zaken die te maken hebben
met bevolkingskenmerken:
➔ Geboorte, sterfte, migratie, huwelijken en echtscheidingen.
De economische dimensie: Hier gaat het onder andere om het scheppen van
inkomen, werkgelegenheid of de bijdrage aan de betalingsbalans.
De fysische dimensie: Deze dimensie heeft betrekking op de natuurlijke
omgeving:
➔ Klimaat, delfstoffen, plantengroei, bodemvruchtbaarheid, reliëf.
De sociaal-culturele dimensie: Bij deze dimensie gaat het bijvoorbeeld over:
➔ Taal, religie, geschiedenis, kunst en gewoonten.
De politieke dimensie: Hier gaat het onder andere om de politieke invloed
van overheden en belangengroepen en om de verdeling van de macht in een
gebied
Schaalniveaus
Lokaal schaalniveau: betrekking op klein gebied → stad/gemeente.
Regionaal schaalniveau: betrekking op groter gebied → provincie.
Nationaal schaalniveau: betrekking op een land.
Continentaal schaalniveau: betrekking op een continent of verbindingen.
Mondiaal schaalniveau: betrekking op de hele wereld.
Fluviaal schaalniveau: betrekking op stroomgebieden van rivieren.
,Hoofdstuk 1
wereld
1.1 Mondiale spreidings- en relatiepatronen van economische,
demografische en sociaal-culturele verschijnselen beschrijven en in
hoofdlijnen verklaren.
1.1 A: Mondiale spreidings- en relatiepatronen
Globalisering of mondialisering is het proces waarbij verwevenheid tussen
gebieden op aarde toeneemt. Het heeft invloed op de inrichting en functie
van gebieden. Shanghai heeft een westerse uitstraling (inrichting) en is een
belangrijk knooppunt in de internationale economie (functie).
Globalisering kent verschillende dimensies:
Dimensie: Voorbeeld:
Economisch Opdeling productieketen
Sociaal Social media
Politiek Europese Unie, VN
Cultureel Amerikanisering
Indicatoren van de dimensies:
Economische indicatoren
De grens tussen rijke en arme gebieden hangt samen met de welvaart.
Deze wordt gemeten door:
● Bruto Nationaal Product (BNP): de waarde van alle goederen en
diensten die in een bepaald jaar in een land geproduceerd worden.
Omdat elk land de waarde van 1 Dollar anders is wordt het BNP per
hoofd uitgedrukt in de koopkracht.
● Bruto Binnenlands Product (BBP): hierbij wordt alleen gekeken naar
de inkomsten uit eigen land, waar het BNP en inkomen van inwoners
uit het eigen land in het buitenland wordt meegerekend.
● Verdeling van de beroepsbevolking: hoe welvarender een land, hoe
minder mensen in de landbouw werken en hoe meer mensen in de
dienstensector werken.
,Het BNP per hoofd is een gemiddelde dat geldt voor het hele land.
Nadelen hiervan zijn:
● Sociale ongelijkheid: een kleine groep rijke mensen kan het
gemiddelde enorm optrekken.
● Regionale ongelijkheid: het laat geen regionale verschillen zien,
terwijl juist arme landen grote inkomensverschillen hebben. Dit
verschil wordt pas duidelijk met het Bruto Regionaal Product (BRP).
● Het zegt niks over de leefomstandigheden.
● De inkomsten uit de informele sector, ruilhandel en zelfvoorziening
tellen niet mee in de statistieken.
Demografische indicatoren
Bevolkingsgroei: toename van het aantal inwoners in een bepaalde periode.
Dit kan op twee manieren gebeuren:
● Hoog geboorteoverschot: het geboortecijfer is hoger dan sterftecijfer.
Door natuurlijke bevolkingsgroei zal de bevolkingsdichtheid
toenemen.
● Hoog vestigingsoverschot: migranten gaan veel naar grote steden,
die uitgroeien tot megasteden. Binnen landen is vooral urbanisatie.
Verandering van de bevolking door migratie heet sociale
bevolkingsgroei.
Op mondiale schaal zien we dat:
1. De groei sneller gaat.
2. De groei niet overal even snel gaat.
Hoe beter een land is ontwikkeld, hoe lager sterfte- en geboortecijfer.
Oorzaken:
● Demografisch: de leeftijdsopbouw van arme landen is erg laag. Er zijn
dus veel jonge mensen en er is veel kindersterfte.
● Sociaal: vooral jonge meisjes hebben een laag opleidingsniveau.
Wanneer het opleidingsniveau in een land stijgt, daalt de
vruchtbaarheid.
● Cultureel: sommige culturen en religies stimuleren het krijgen van
veel kinderen.
● Economisch: hoe meer armoede er in een land is, hoe hoger de
vruchtbaarheid. In economisch sterke gebieden zijn er minder, maar
goed opgeleide kinderen.
, Sociaal-culturele indicatoren
De VN-ontwikkelingsindex (Human Development Index) meet hoe landen
scoren op verschillende dimensies:
- Economisch vlak: BNP per inwoner.
- Sociaal-cultureel vlak: analfabetisme en de levensverwachting.
Mondiale spreidingspatronen:
Economisch
De wereld is ingedeeld in een wereldsysteem met centrum, periferie en
semi-periferie:
● Centrum: dit zijn de rijke, kapitalistische landen (westerse wereld).
● Periferie: dit zijn de achtergestelde arme landen (derde wereld). Ze
leveren grondstoffen en voedsel aan de semi-periferie en centrum
landen in ruil voor geld en goederen.
● Semi-periferie: dit zijn de opkomende landen op economisch gebied.
De landbouw neemt af en de industrie toe.
Hoe beter een land is ontwikkeld, hoe hoger de urbanisatiegraad en lager
het urbanisatietempo. Arme landen hebben een hoger urbanisatietempo.
Oorzaken snelle groei:
1. Natuurlijke bevolkingsgroei: er zijn al veel bewoners en dat stijgt door
de natuurlijke bevolkingsgroei alleen maar meer.
2. Hoog vestigingsoverschot: migranten gaan op zoek naar beter werk
en leefomstandigheden.
Demografisch
De demografische druk is de som van het de personen van 0 tot 20 jaar en
65 jaar of ouder (niet werkende) in verhouding tot de personen van 20 tot 65
jaar (werkende).
Een demografisch transitiemodel is de gefaseerde overgang van een hoog
sterfte- en geboortecijfer naar een laag cijfer in een bepaald gebied.
Sociaal-cultureel
Cultuurgebied: een gebied met overeenkomsten in de cultuur.
Cultuur is wat je hebt aangeleerd → inwoners delen cultuurelementen.
- Taal, godsdienst, muziek gewoonten en/of kleding.
Diffusie: cultuurelementen verspreiden van ene naar ander cultuurgebied →
door contacten die handelaren, reizigers, emigranten en veroveraars leggen.
