Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
PSYCHOPATHOLOGIE EN PSYCHIATRIE: KINDEREN
EN JONGEREN DEEL 2 (P0W61A)
Academiejaar 2024-2025
Prof: M. Danckaerts
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
Inhoudstafel
Inleiding ....................................................................................................................................... 1
1. Ontwikkeling ......................................................................................................................... 1
1.1 Fysieke ontwikkeling ........................................................................................................... 2
1.2 Functionele ontwikkeling..................................................................................................... 2
1.3 Kinder- en jeugdpsychiatrische beelden ............................................................................... 2
Gedragsstoornissen: (neuro)biologische aspecten ........................................................................ 4
1. Situering................................................................................................................................ 4
1.1 Fenemenologie ................................................................................................................... 4
1.1.1 DSM-stoornissen ......................................................................................................... 4
1.2 Wat al gezien in deel 1 ......................................................................................................... 5
1.2.1 Ontwikkelingstypologie van Loeber ............................................................................... 5
1.2.2 Ontwikkelingstypologie van Moffitt ............................................................................... 5
1.2.3 Belangrijke specificatie ................................................................................................ 5
1.2.4 Omgevingsrisico’s bij OOG/conduct disorder ................................................................ 6
1.3 Casussen ........................................................................................................................... 6
1.4 Vaststellingen in de praktijk ................................................................................................. 6
2. Oppositioneel opstandig gedrag (OOG) ................................................................................... 7
2.1 Genetica ............................................................................................................................ 7
2.2 Uitzoomend: OOG en andere stoornissen ............................................................................ 7
3. Normoverschrijdende gedragsstoornis (conduct disorder= CD) ............................................... 8
3.1 Genetica (en omgeving) ....................................................................................................... 8
3.2 Inzoomend: conduct disorder: 1 of meer dimensies ............................................................. 8
3.3 CD: genetica en omgeving over de tijd .................................................................................. 8
3.4 Conduct disorder en andere stoornissen ............................................................................. 9
3.5 Conduct disorder en middelengebruik ................................................................................. 9
3.6 Conduct disorder: Specifieke genen .................................................................................... 9
3.6.1 Algemeen .................................................................................................................... 9
3.6.2 MAO-A: gen-omgevingsinteracties? ............................................................................ 10
3.7 Conduct disorder: Epigentica ............................................................................................ 10
3.8 Conduct disorder: neurobiologie ....................................................................................... 11
3.8.1 Neuro-anatomie ........................................................................................................ 11
3.8.2 Neuro-functioneel (fMRI) ............................................................................................ 11
3.8.3 Neuro-structureel & functioneel ................................................................................. 11
3.9 Conduct disorder: andere biologische vaststellingen.......................................................... 12
3.10 Neurocognitieve deficits ................................................................................................... 13
3.11 Conduct disorder: hypothetische integratie ....................................................................... 14
4. Behandeling ........................................................................................................................ 14
4.1 NICE-GUIDELINES ............................................................................................................ 14
4.2 Farmacotherapie .............................................................................................................. 15
5. Besluit ................................................................................................................................ 15
ADHD: Aandachtsdeficiëntie/Hyperactiviteitsstoornis .................................................................16
1. Van kind tot volwassene....................................................................................................... 16
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
1.1 ADHD en ontwikkeling ....................................................................................................... 17
1.1.1 ADHD presentatie IFV leeftijd ..................................................................................... 17
1.1.2 Factorstructuur ADHD-kenmerken? ........................................................................... 17
1.1.3 ADHD en emotionele problemen i.f.v. leeftijd .............................................................. 18
1.1.4 Ernstverloop i.f.v. leeftijd ............................................................................................ 18
1.2 Voorkomen ADHD ............................................................................................................. 19
1.2.1 Predictie persistentie ................................................................................................. 19
1.2.2 Prevalentiecijfers ADHD ............................................................................................. 19
1.2.3 Dunedin study ........................................................................................................... 19
1.2.4 Persistentie in klinische groepen ................................................................................ 20
1.2.5 Predictie van persistentie ........................................................................................... 20
2. Hoe ontstaat ADHD?............................................................................................................ 21
2.1 Etiologie ........................................................................................................................... 21
2.1.1 Welke genen? ............................................................................................................ 21
2.2 ADHD: hersenontwikkeling: anatomie ................................................................................ 22
2.3 Hersenfunctie: EEG/geëvokeerde potentialen .................................................................... 22
2.3.1 ADHD: hersenfunctie ................................................................................................. 23
2.4 ADHD: neurotransmissie ................................................................................................... 24
2.5 ADHD en medicatie........................................................................................................... 25
3. ADHD: neuropsychologische disfuncties .............................................................................. 25
3.1 Samenvatting: neurocognitieve disfuncties ........................................................................ 28
4. Contextafhankelijkheid & heterogeniteit ............................................................................... 28
4.1 Onderlinge relaties............................................................................................................ 28
5. Rol van omgevingsfactoren in de etiologie van ADHD ............................................................. 29
5.1 Kandidaat omgevingsfactoren ? ......................................................................................... 29
5.2 Resultaten onderzoek ....................................................................................................... 29
5.3 Gen-omgevingssamenspel bij ADHD ................................................................................. 30
5.3.1 Gen-omgevingssamenspel? Opvoeding ...................................................................... 30
6. Epigenetica ......................................................................................................................... 31
7. ADHD: categorie of dimensie(s) ............................................................................................ 31
8. ADHD treatment .................................................................................................................. 32
8.1 Niet farmaceutisch ........................................................................................................... 32
8.2 Effectiviteit van medicatie ................................................................................................. 33
8.3 Preschool ADHD treatment ............................................................................................... 33
8.4 Stimulantie: effecten of gezondheid ................................................................................... 33
8.4.1 Groei ......................................................................................................................... 33
8.5 Hersenontwikkeling .......................................................................................................... 33
8.5.1 Medicatie gebruik per provincie .................................................................................. 34
8.5.2 Lange termijn effecten? Registerstudies ..................................................................... 34
9. Besluit ................................................................................................................................ 34
Tics en Tourette ...........................................................................................................................35
1. Fenomenologie: samenvatting ............................................................................................. 35
1.1 Tics en “premonitory urges” .............................................................................................. 35
1.2 Ernstschatting: yale global tic severity scale....................................................................... 35
1.3 Cofenomenen en comorbiditeiten ..................................................................................... 36
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
2. Etiologie .............................................................................................................................. 36
2.1 Genetica .......................................................................................................................... 36
2.2 Waar gaat het fout? ........................................................................................................... 37
2.3 Neuro-anatomie: grijze stof ............................................................................................... 37
2.4 Neuro-anatomie: connectiviteit (witte stof) ........................................................................ 37
2.5 Neurotransmissie ............................................................................................................. 38
2.6 Hypothesis: tics als leereffecten en/of tekort aan inhibitie .................................................. 38
2.7 Geassocieerde fenomenen ............................................................................................... 39
3. Behandeling ........................................................................................................................ 39
3.1 Medische behandeling van tics/tourette ............................................................................ 39
3.2 Psycho-eductatie ouders, jongere ..................................................................................... 40
3.3 Psycho-educatie leeftijdsgenoten, leerkrachten ................................................................. 40
3.4 Exposure & response prevention therapy ........................................................................... 41
3.5 Farmacologische behandeling........................................................................................... 41
3.5.1 Alpha-2 agonisten ...................................................................................................... 41
3.5.2 Antipsychotica ........................................................................................................... 42
3.5.3 Voorkeursbehandeling ............................................................................................... 42
3.6 Beslisboom ...................................................................................................................... 43
3.7 Comorbiditeit ................................................................................................................... 43
3.8 Meer ingrijpende behandelingen ........................................................................................ 43
Anorexia nervosa in adolescentie .................................................................................................44
1. Historiek ............................................................................................................................. 44
2. Heden ................................................................................................................................. 44
2.1 Diagnostiek ...................................................................................................................... 44
3. Diagnostiek: geassocieerde problemen ................................................................................ 45
4. Andere eetstoornissen ......................................................................................................... 45
5. Epidemiologie, verloop en outcome bij anorexia nervosa ....................................................... 46
6. Neurobiologie en eetlust ...................................................................................................... 47
6.1 Hypothalamus .................................................................................................................. 47
6.2 Limbisch systeem ............................................................................................................. 47
6.3 Cognitieve controle ........................................................................................................... 47
7. Het anorectisch brein .......................................................................................................... 48
8. Oorzaken: multifactorieel..................................................................................................... 48
9. Risicofactoren ..................................................................................................................... 49
9.1 Rol van het gezin ............................................................................................................... 49
9.2 Sociocultureel: media/maatschappij ................................................................................. 49
10. Lichamelijke weerslag.......................................................................................................... 50
11. Management - behandeling .................................................................................................. 52
11.1 Refeeding ......................................................................................................................... 52
11.2 Psychiatrische/psychologische behandeling ...................................................................... 53
11.2.1 Principes van behandeling:......................................................................................... 53
11.2.2 Ambulant family based therapy .................................................................................. 54
11.2.3 Ambulant: individuele therapie ................................................................................... 54
11.3 Psychofarmaca................................................................................................................. 54
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
11.4 (Semi-)residentiële trajecten ............................................................................................. 55
11.4.1 Psychomotorische therapie........................................................................................ 55
12. Zorgpad eetstoornissen: matched care & continuïteit ............................................................ 55
Somatisch-symptoom stoornis en verwanten ...............................................................................56
1. DSM definities ..................................................................................................................... 57
1.1 DSM-5 definitie somatisch-symptoom stoornis .................................................................. 57
1.2 DSM-5 types SSS en verwanten ......................................................................................... 57
1.2.1 Conversiestoornis...................................................................................................... 58
1.2.2 Nagebootste stoornis ................................................................................................. 58
1.2.3 Body dysmorfic disorder............................................................................................. 58
2. Historiek ............................................................................................................................. 59
3. Prevalentie .......................................................................................................................... 59
4. Profiel van kinderen ............................................................................................................. 60
5. Psychische mechanismen ................................................................................................... 60
6. Profiel van gezinnen ............................................................................................................. 60
6.1 Symptoom-verklaringsbias bij ouders en kinderen .............................................................. 61
7. Onderhoudende factoren: cognities en gedrag ...................................................................... 61
8. Externe stressoren ............................................................................................................... 61
9. Biologische factoren ............................................................................................................ 62
9.1 Associaties ....................................................................................................................... 62
10. Multifactoriële etiopathogenese ........................................................................................... 62
11. Behandeling ........................................................................................................................ 63
11.1 Psycho-educatie: tweesporenbeleid .................................................................................. 63
11.2 Fysiotherapie (kiné, psychomotoriek, …) ............................................................................ 63
11.3 Psychotherapie ................................................................................................................. 64
Autismespectrumstoornis (ASS): neurobiologische mechanismen ................................................65
1. Inleiding .............................................................................................................................. 65
1.1 Diagnostische criteria in DSM-5 ......................................................................................... 65
1.2 Onderliggende mechanismen van ontwikkelingsstoornissen .............................................. 66
1.3 Het einde van een continuüm van kenmerken .................................................................... 66
1.4 Hoog/laag functioneren autisme........................................................................................ 67
1.5 Ontstaan op verschillende leeftijden.................................................................................. 67
1.6 Comorbiditeit ................................................................................................................... 68
1.7 Samenloop van omstandigheden....................................................................................... 68
1.8 Verschillende factoren met verschillend effect op verschillende individuen ......................... 69
1.9 Autisme als ontwikkelingsstoornis of autisme als anders zijn .............................................. 69
1.10 Verschillen op neurocognitief niveau ................................................................................. 69
2. Autisme en genetica ............................................................................................................ 70
2.1 Genetische mechanismen in een lichaamscel ................................................................... 71
2.2 Rol van betrokken genen ? ................................................................................................. 72
2.3 Epigenetica: hoe ontwikkeling en milieu genexpressie beïnvloeden ..................................... 72
2.4 DNA methylering: de eenvoudigste vorm van methylering ................................................... 72
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
2.5 Het immuunsysteem en autisme ....................................................................................... 72
2.6 Samenvattend .................................................................................................................. 73
3. Hersenanatomie en hersenwerking ...................................................................................... 74
3.1 Voorbeeld spiegelneuronen............................................................................................... 74
4. Interventies bij ASS .............................................................................................................. 74
4.1 Geen “behandeling” naar herstel ....................................................................................... 74
4.2 Verduidelijken omgeving en tijd ......................................................................................... 75
4.3 Ondersteunen van de communicatie ................................................................................. 75
4.4 Stimuleren, vroeg-interventies ........................................................................................... 75
4.5 Begrijpen van gedragsproblemen ....................................................................................... 75
4.6 Medicatie ......................................................................................................................... 76
Biologische aspecten van depressieve stoornissen ......................................................................78
1. Klinische beeld en depressieve stoornissen .......................................................................... 78
1.1 Majeure depressieve episode (MDE)/stoornis (MDD) .......................................................... 78
1.2 Expressievormen depressie < 18j - DSM 5 klinisch beeld ..................................................... 79
2. Voorkomen MDD ................................................................................................................. 80
3. Co-morbiditeit ..................................................................................................................... 80
4. Verloop – prognose .............................................................................................................. 80
5. Gevolgen – disfunctioneren .................................................................................................. 81
6. Behandeling volgens ernst depressie .................................................................................... 82
7. Vroege ontwikkeling van de hersenen ................................................................................... 82
8. Pathogenese en -fysiologie van depressieve stoornissen ....................................................... 84
8.1 Genetische factoren ......................................................................................................... 84
8.2 Omgevingfactoren – early life – adolescentie ...................................................................... 85
8.3 Brain- Body ....................................................................................................................... 86
8.3.1 Reacties op acute en chronische stress ...................................................................... 86
8.3.2 Rol van inflammatie en immuniteit in depressie .......................................................... 86
8.3.3 Rol van monoaminen in depressie .............................................................................. 87
8.3.4 Structurele en functionele veranderingen.................................................................... 89
8.3.5 Neuroplasticiteit ........................................................................................................ 89
9. Besluit ................................................................................................................................ 89
Biologische aspecten van angststoornissen .................................................................................90
1. Klinisch beeld angststoornissen ........................................................................................... 90
1.1 Normale VS psychopathologische angst ............................................................................ 90
1.2 DSM-classificatie .............................................................................................................. 91
2. Soorten angststoornissen – DSM-5 ...................................................................................... 91
2.1 Met ontstaan tijdens de ontwikkeling ................................................................................. 91
2.1.1 Selectief mutisme ...................................................................................................... 91
2.1.2 Separatieangststoornis .............................................................................................. 91
2.1.3 Specifieke angststoornis ............................................................................................ 92
2.1.4 Sociale angststoornis ................................................................................................. 92
2.1.5 Paniekaanval ............................................................................................................. 92
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
2.1.6 Paniekstoornis ........................................................................................................... 93
2.1.7 Agorafobie ................................................................................................................. 93
2.1.8 Gegeneraliseerde angststoornis = piekerstoornis ........................................................ 93
3. Prevalentie .......................................................................................................................... 93
3.1 Demografische gegevens .................................................................................................. 93
3.2 Co-morbiditeit .................................................................................................................. 94
3.3 Verloop – prognose – gevolgen ........................................................................................... 94
3.3.1 Belang van vroegdetectie ........................................................................................... 94
4. Behandeling: behandelingsschema met holistische aanpak .................................................. 95
4.1 Effectiviteit CGT en medicatie (SSRIs) ................................................................................ 96
5. Etiopathogenese ................................................................................................................. 96
5.1 Risicofactoren .................................................................................................................. 96
5.2 Genetische factoren ......................................................................................................... 96
5.2.1 Erfelijkheid ................................................................................................................ 96
5.2.2 Genetische factoren .................................................................................................. 97
5.2.3 Temperament – trait anxiety ....................................................................................... 97
5.2.4 Informatieverwerking ................................................................................................. 98
5.2.5 Fysiologische arousal................................................................................................. 98
5.3 Omgevingsinvloeden......................................................................................................... 98
5.3.1 Gezin......................................................................................................................... 98
5.4 Ontwikkeling van kwetsbaarheid voor angst(stoornissen) ................................................... 99
6. Fundamentele aspecten van angst ....................................................................................... 99
6.1 Twee soorten angst reacties: fear en anxiety .................................................................... 100
7. Neurobiologie van angststoornissen ....................................................................................102
7.1 Angstcircuits in hersenen bij stress/anxiety ...................................................................... 102
8. Besluit ...............................................................................................................................103
(Neuro)biologische aspecten van traumagerelateerde jeugdpsychiatrische problematieken........ 104
1. Acute stress stoornis/ PTSS .................................................................................................105
1.1 Specificatie: + dissociatieve symptomen (15-30%) ........................................................... 106
1.2 Epidemiologie ................................................................................................................. 106
1.3 Risico- en protectieve factoren ........................................................................................ 106
2. (Neuro)biologische aspecten ..............................................................................................107
2.1 Traumastoornis en neurobiologie .................................................................................... 107
2.1.1 Cognitieve theorieën ................................................................................................ 108
2.1.2 Theoretische modellen link Trauma - Neurobiologie .................................................. 108
2.1.3 Neurotoxische Stress Theorie: link Trauma - Neurobiologie ........................................ 109
2.1.4 Diathese-stress theorie ............................................................................................ 109
2.1.5 Traumastoornis en neurobiologie ............................................................................. 109
2.2 Genetica van traumagerelateerde stoornissen ................................................................. 110
2.2.1 Epigentica van traumagerelateerde stoornissen ........................................................ 110
2.3 Neurobiologische modellen van dissociatieve stoornissen ............................................... 112
2.3.1 Theorie van MOBBS .................................................................................................. 112
2.3.2 Cascademodel ........................................................................................................ 112
3. Behandeling .......................................................................................................................113
3.1 Psychotherapie (kort ter situering) ................................................................................... 113
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
3.2 Farmacotherapie ............................................................................................................ 114
3.3 Complex trauma treatment ............................................................................................. 114
4. Besluit ...............................................................................................................................115
Organisatie GGZ netwerken ....................................................................................................... 116
1. Overheidsbevoegdheden ....................................................................................................116
2. Hervormingen GGZ .............................................................................................................116
2.1 De-instutionalisering en vermaatschaatschappelijking ..................................................... 116
2.2 Via netwerken ................................................................................................................. 117
2.2.1 Vanuit public (mental) health perspectief .................................................................. 117
3. Belgische data: Nationale Gezondheidsenquête 2018 ..........................................................117
4. Stellingnames FOD Volksgezondheid ..................................................................................118
5. Paradigmashift ...................................................................................................................118
5.1.1 Zorgcontinuïteit & public mental health als leidraad .................................................. 119
6. Basiszorg die reeds bestond vóór de netwerken ...................................................................120
7. Specifieke programma’s .....................................................................................................120
7.1 Crisis: doelstelling .......................................................................................................... 120
7.2 Programma Care............................................................................................................. 121
7.3 Programma Crosslink...................................................................................................... 121
7.4 Programma connect ....................................................................................................... 121
7.5 Programma Outrach naar Jeugdhulp ................................................................................ 122
7.6 Liason naar Algemen Ziekenhuizen .................................................................................. 122
7.7 Eerstelijnspsychologische zorg (ELP) ............................................................................... 122
7.8 Zorgprogramma eetstoornissen ....................................................................................... 123
7.9 Combi – CONDOR .......................................................................................................... 123
8. Overzicht ...........................................................................................................................123
9. Besluit ...............................................................................................................................124
10. Mogelijkheden voor klinsich psychologen/orthopedagogen ..................................................124
, lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
Medic
Inleiding
Kijken vanuit een biologisch perspectief
Multilevel – multifactoriële etiopathogenese
Veel factoren spelen mee tot het tonen van moeilijkheden, er zitten veel lagen onder.
Genetische opbouw: mogelijkheden en beperkingen hebben, dit zorgt dat we bepaalde dingen op een andere
manier gaan doen, dit heeft te maken met de kwetsbaarheid ® zetten zich vast in vanalles dat we meemaken
® Op een gegeven moment kan je vastroesten, welke dingen spelen allemaal mee voor deze persoon
Er spelen andere factoren mee: thuis, school, sociale media, cultuur, omgeving, …
- Meso en macrocultuur spelen steeds meer en meer mee. Toename bij de jeugd is minder en minder
toe te wijden aan microsystemen maar meer macrosysteem.
Pijlen: staat voor de ontwikkeling, we ontwikkelen en veranderen doorheen de tijd
Processen spelen zich vooral af in de hersenen (stressregulatie, emotieregulatie,…)
1. Ontwikkeling
Transactionaliteit = zegt iets over hoe de wederzijds interactie andere vormen krijgt doorheen de tijd
Al van voor de geboorte zijn er al dingen gebeurd die al impact hebben op kindje, net zoals na geboorte. Ook
omgekeerd hebben mogelijkheden en beperkingen impact op hoe omgeving zich zal schikken bv. twee
kinderen met ander temperament krijgen niet helemaal dezelfde opvoeding.
- Gen-omgevingssamenspel doorheen de hele tijd
o Dingen zijn nooit gedetermineerd: soms
gaan bepaalde deuren toe maar schept
ook nieuwe kansen en mogelijkheden,
dus hoe erg het op bepaald moment is er
zijn altijd nieuwe mogelijkheden.
o Preventie: vroegere leeftijd, dichterbij
het moment wanneer de problemen
ontstaan
1
, lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
Medic
1.1 Fysieke ontwikkeling
- Lichamelijke ontwikkeling
o Bewegingsstelsel
o Voortplantingssysteem
o Andere systemen binnen je lichaam
- Hersenontwikkeling
o De mogelijkheden die ze hebben volbrengen door input te krijgen
- Stressverwerkingssysteem
o Chronische stress vast te houden
- Autonoom zenuwstelsel
o Hersenen horen hierbinnen
o De functies in het lichaam
1.2 Functionele ontwikkeling
- Motoriek
- Cognitie & communicatie
- Emotieregulatie
- Sociale relatievorming
- Seksualiteit
- Persoonlijkheid/identiteit
- Moraliteit
Andere mogelijkheden op andere leeftijden ® altijd kijken naar hoe kind in ontwikkeling staat. Wat mag men
wel en niet verwachten, hoe methodieken/kijkwijze/kennis afstemmen op ontwikkelingsfase kind (continuüm),
bv. kind met ontwikkelingsvertraging anders mee omgaan, kinderen in geestelijke gezondheidszorg hebben
bepaalde leeftijd maar socio-emotioneel vaak lager
1.3 Kinder- en jeugdpsychiatrische beelden
“Dis”functionele ontwikkeling: functionele ontwikkeling in disbalans met verwachtingen, waardoor problemen
optreden
- In plaats van het woord ‘stoornis’ dat ongewenst is, disorder gebruiken om aan te tonen dat er iets
niet in orde is en waardoor je niet kan functioneren in de omstandigheden waarvan men hoopt en
verwacht dat dat wel kan
o Er zijn verschillende oorzaken waarvan deze problematieken kunnen komen ® er is ook
dialoog tussen individualiteit van persoon met moeilijkheden
o Herkenbare patronen beschreven doorheen de jaren
Multilevel – multifactorieel:
Indien gedragspatroon herkenbaar is of van toepassing is, kan dat gekoppeld zijn aan bepaalde zaken
- Genetische varianten bv. bepaald gedragspatroon is gekoppeld met bepaalde genen of chromosomen
- Gen-omgevingsinteracties en –correlaties
- Neuro-anatomische / neurofysiologische / neuro-endocrinologische / neurotransmissie – varianten
o Soms geweten dat hersenen anders functioneren of gebouwd zijn
o Als je als persoon met psychische vraag zit is het niet altijd prettig dat te horen!
§ Niet omdat je die kennis hebt dat je dat aan elke jongere moet uitleggen want is niet
altijd zo! = wetenschappelijk vak dat probeert te zoeken naar oorzaken maar vertaalt
zich niet altijd rechtstreeks naar individuele hulpverlening
- Stressverwerkingsproblemen
- Biologische omgevingsimpact (voeding, verontreiniging, ACEs (Adverse Childhood Experiences), stress
(studie, sociaal, familiaal) en bedreiging, …)
- Negatieve leereffecten (opvoeding, leeftijdsgenoten, sociale media, …)
2
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
PSYCHOPATHOLOGIE EN PSYCHIATRIE: KINDEREN
EN JONGEREN DEEL 2 (P0W61A)
Academiejaar 2024-2025
Prof: M. Danckaerts
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
Inhoudstafel
Inleiding ....................................................................................................................................... 1
1. Ontwikkeling ......................................................................................................................... 1
1.1 Fysieke ontwikkeling ........................................................................................................... 2
1.2 Functionele ontwikkeling..................................................................................................... 2
1.3 Kinder- en jeugdpsychiatrische beelden ............................................................................... 2
Gedragsstoornissen: (neuro)biologische aspecten ........................................................................ 4
1. Situering................................................................................................................................ 4
1.1 Fenemenologie ................................................................................................................... 4
1.1.1 DSM-stoornissen ......................................................................................................... 4
1.2 Wat al gezien in deel 1 ......................................................................................................... 5
1.2.1 Ontwikkelingstypologie van Loeber ............................................................................... 5
1.2.2 Ontwikkelingstypologie van Moffitt ............................................................................... 5
1.2.3 Belangrijke specificatie ................................................................................................ 5
1.2.4 Omgevingsrisico’s bij OOG/conduct disorder ................................................................ 6
1.3 Casussen ........................................................................................................................... 6
1.4 Vaststellingen in de praktijk ................................................................................................. 6
2. Oppositioneel opstandig gedrag (OOG) ................................................................................... 7
2.1 Genetica ............................................................................................................................ 7
2.2 Uitzoomend: OOG en andere stoornissen ............................................................................ 7
3. Normoverschrijdende gedragsstoornis (conduct disorder= CD) ............................................... 8
3.1 Genetica (en omgeving) ....................................................................................................... 8
3.2 Inzoomend: conduct disorder: 1 of meer dimensies ............................................................. 8
3.3 CD: genetica en omgeving over de tijd .................................................................................. 8
3.4 Conduct disorder en andere stoornissen ............................................................................. 9
3.5 Conduct disorder en middelengebruik ................................................................................. 9
3.6 Conduct disorder: Specifieke genen .................................................................................... 9
3.6.1 Algemeen .................................................................................................................... 9
3.6.2 MAO-A: gen-omgevingsinteracties? ............................................................................ 10
3.7 Conduct disorder: Epigentica ............................................................................................ 10
3.8 Conduct disorder: neurobiologie ....................................................................................... 11
3.8.1 Neuro-anatomie ........................................................................................................ 11
3.8.2 Neuro-functioneel (fMRI) ............................................................................................ 11
3.8.3 Neuro-structureel & functioneel ................................................................................. 11
3.9 Conduct disorder: andere biologische vaststellingen.......................................................... 12
3.10 Neurocognitieve deficits ................................................................................................... 13
3.11 Conduct disorder: hypothetische integratie ....................................................................... 14
4. Behandeling ........................................................................................................................ 14
4.1 NICE-GUIDELINES ............................................................................................................ 14
4.2 Farmacotherapie .............................................................................................................. 15
5. Besluit ................................................................................................................................ 15
ADHD: Aandachtsdeficiëntie/Hyperactiviteitsstoornis .................................................................16
1. Van kind tot volwassene....................................................................................................... 16
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
1.1 ADHD en ontwikkeling ....................................................................................................... 17
1.1.1 ADHD presentatie IFV leeftijd ..................................................................................... 17
1.1.2 Factorstructuur ADHD-kenmerken? ........................................................................... 17
1.1.3 ADHD en emotionele problemen i.f.v. leeftijd .............................................................. 18
1.1.4 Ernstverloop i.f.v. leeftijd ............................................................................................ 18
1.2 Voorkomen ADHD ............................................................................................................. 19
1.2.1 Predictie persistentie ................................................................................................. 19
1.2.2 Prevalentiecijfers ADHD ............................................................................................. 19
1.2.3 Dunedin study ........................................................................................................... 19
1.2.4 Persistentie in klinische groepen ................................................................................ 20
1.2.5 Predictie van persistentie ........................................................................................... 20
2. Hoe ontstaat ADHD?............................................................................................................ 21
2.1 Etiologie ........................................................................................................................... 21
2.1.1 Welke genen? ............................................................................................................ 21
2.2 ADHD: hersenontwikkeling: anatomie ................................................................................ 22
2.3 Hersenfunctie: EEG/geëvokeerde potentialen .................................................................... 22
2.3.1 ADHD: hersenfunctie ................................................................................................. 23
2.4 ADHD: neurotransmissie ................................................................................................... 24
2.5 ADHD en medicatie........................................................................................................... 25
3. ADHD: neuropsychologische disfuncties .............................................................................. 25
3.1 Samenvatting: neurocognitieve disfuncties ........................................................................ 28
4. Contextafhankelijkheid & heterogeniteit ............................................................................... 28
4.1 Onderlinge relaties............................................................................................................ 28
5. Rol van omgevingsfactoren in de etiologie van ADHD ............................................................. 29
5.1 Kandidaat omgevingsfactoren ? ......................................................................................... 29
5.2 Resultaten onderzoek ....................................................................................................... 29
5.3 Gen-omgevingssamenspel bij ADHD ................................................................................. 30
5.3.1 Gen-omgevingssamenspel? Opvoeding ...................................................................... 30
6. Epigenetica ......................................................................................................................... 31
7. ADHD: categorie of dimensie(s) ............................................................................................ 31
8. ADHD treatment .................................................................................................................. 32
8.1 Niet farmaceutisch ........................................................................................................... 32
8.2 Effectiviteit van medicatie ................................................................................................. 33
8.3 Preschool ADHD treatment ............................................................................................... 33
8.4 Stimulantie: effecten of gezondheid ................................................................................... 33
8.4.1 Groei ......................................................................................................................... 33
8.5 Hersenontwikkeling .......................................................................................................... 33
8.5.1 Medicatie gebruik per provincie .................................................................................. 34
8.5.2 Lange termijn effecten? Registerstudies ..................................................................... 34
9. Besluit ................................................................................................................................ 34
Tics en Tourette ...........................................................................................................................35
1. Fenomenologie: samenvatting ............................................................................................. 35
1.1 Tics en “premonitory urges” .............................................................................................. 35
1.2 Ernstschatting: yale global tic severity scale....................................................................... 35
1.3 Cofenomenen en comorbiditeiten ..................................................................................... 36
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
2. Etiologie .............................................................................................................................. 36
2.1 Genetica .......................................................................................................................... 36
2.2 Waar gaat het fout? ........................................................................................................... 37
2.3 Neuro-anatomie: grijze stof ............................................................................................... 37
2.4 Neuro-anatomie: connectiviteit (witte stof) ........................................................................ 37
2.5 Neurotransmissie ............................................................................................................. 38
2.6 Hypothesis: tics als leereffecten en/of tekort aan inhibitie .................................................. 38
2.7 Geassocieerde fenomenen ............................................................................................... 39
3. Behandeling ........................................................................................................................ 39
3.1 Medische behandeling van tics/tourette ............................................................................ 39
3.2 Psycho-eductatie ouders, jongere ..................................................................................... 40
3.3 Psycho-educatie leeftijdsgenoten, leerkrachten ................................................................. 40
3.4 Exposure & response prevention therapy ........................................................................... 41
3.5 Farmacologische behandeling........................................................................................... 41
3.5.1 Alpha-2 agonisten ...................................................................................................... 41
3.5.2 Antipsychotica ........................................................................................................... 42
3.5.3 Voorkeursbehandeling ............................................................................................... 42
3.6 Beslisboom ...................................................................................................................... 43
3.7 Comorbiditeit ................................................................................................................... 43
3.8 Meer ingrijpende behandelingen ........................................................................................ 43
Anorexia nervosa in adolescentie .................................................................................................44
1. Historiek ............................................................................................................................. 44
2. Heden ................................................................................................................................. 44
2.1 Diagnostiek ...................................................................................................................... 44
3. Diagnostiek: geassocieerde problemen ................................................................................ 45
4. Andere eetstoornissen ......................................................................................................... 45
5. Epidemiologie, verloop en outcome bij anorexia nervosa ....................................................... 46
6. Neurobiologie en eetlust ...................................................................................................... 47
6.1 Hypothalamus .................................................................................................................. 47
6.2 Limbisch systeem ............................................................................................................. 47
6.3 Cognitieve controle ........................................................................................................... 47
7. Het anorectisch brein .......................................................................................................... 48
8. Oorzaken: multifactorieel..................................................................................................... 48
9. Risicofactoren ..................................................................................................................... 49
9.1 Rol van het gezin ............................................................................................................... 49
9.2 Sociocultureel: media/maatschappij ................................................................................. 49
10. Lichamelijke weerslag.......................................................................................................... 50
11. Management - behandeling .................................................................................................. 52
11.1 Refeeding ......................................................................................................................... 52
11.2 Psychiatrische/psychologische behandeling ...................................................................... 53
11.2.1 Principes van behandeling:......................................................................................... 53
11.2.2 Ambulant family based therapy .................................................................................. 54
11.2.3 Ambulant: individuele therapie ................................................................................... 54
11.3 Psychofarmaca................................................................................................................. 54
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
11.4 (Semi-)residentiële trajecten ............................................................................................. 55
11.4.1 Psychomotorische therapie........................................................................................ 55
12. Zorgpad eetstoornissen: matched care & continuïteit ............................................................ 55
Somatisch-symptoom stoornis en verwanten ...............................................................................56
1. DSM definities ..................................................................................................................... 57
1.1 DSM-5 definitie somatisch-symptoom stoornis .................................................................. 57
1.2 DSM-5 types SSS en verwanten ......................................................................................... 57
1.2.1 Conversiestoornis...................................................................................................... 58
1.2.2 Nagebootste stoornis ................................................................................................. 58
1.2.3 Body dysmorfic disorder............................................................................................. 58
2. Historiek ............................................................................................................................. 59
3. Prevalentie .......................................................................................................................... 59
4. Profiel van kinderen ............................................................................................................. 60
5. Psychische mechanismen ................................................................................................... 60
6. Profiel van gezinnen ............................................................................................................. 60
6.1 Symptoom-verklaringsbias bij ouders en kinderen .............................................................. 61
7. Onderhoudende factoren: cognities en gedrag ...................................................................... 61
8. Externe stressoren ............................................................................................................... 61
9. Biologische factoren ............................................................................................................ 62
9.1 Associaties ....................................................................................................................... 62
10. Multifactoriële etiopathogenese ........................................................................................... 62
11. Behandeling ........................................................................................................................ 63
11.1 Psycho-educatie: tweesporenbeleid .................................................................................. 63
11.2 Fysiotherapie (kiné, psychomotoriek, …) ............................................................................ 63
11.3 Psychotherapie ................................................................................................................. 64
Autismespectrumstoornis (ASS): neurobiologische mechanismen ................................................65
1. Inleiding .............................................................................................................................. 65
1.1 Diagnostische criteria in DSM-5 ......................................................................................... 65
1.2 Onderliggende mechanismen van ontwikkelingsstoornissen .............................................. 66
1.3 Het einde van een continuüm van kenmerken .................................................................... 66
1.4 Hoog/laag functioneren autisme........................................................................................ 67
1.5 Ontstaan op verschillende leeftijden.................................................................................. 67
1.6 Comorbiditeit ................................................................................................................... 68
1.7 Samenloop van omstandigheden....................................................................................... 68
1.8 Verschillende factoren met verschillend effect op verschillende individuen ......................... 69
1.9 Autisme als ontwikkelingsstoornis of autisme als anders zijn .............................................. 69
1.10 Verschillen op neurocognitief niveau ................................................................................. 69
2. Autisme en genetica ............................................................................................................ 70
2.1 Genetische mechanismen in een lichaamscel ................................................................... 71
2.2 Rol van betrokken genen ? ................................................................................................. 72
2.3 Epigenetica: hoe ontwikkeling en milieu genexpressie beïnvloeden ..................................... 72
2.4 DNA methylering: de eenvoudigste vorm van methylering ................................................... 72
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
2.5 Het immuunsysteem en autisme ....................................................................................... 72
2.6 Samenvattend .................................................................................................................. 73
3. Hersenanatomie en hersenwerking ...................................................................................... 74
3.1 Voorbeeld spiegelneuronen............................................................................................... 74
4. Interventies bij ASS .............................................................................................................. 74
4.1 Geen “behandeling” naar herstel ....................................................................................... 74
4.2 Verduidelijken omgeving en tijd ......................................................................................... 75
4.3 Ondersteunen van de communicatie ................................................................................. 75
4.4 Stimuleren, vroeg-interventies ........................................................................................... 75
4.5 Begrijpen van gedragsproblemen ....................................................................................... 75
4.6 Medicatie ......................................................................................................................... 76
Biologische aspecten van depressieve stoornissen ......................................................................78
1. Klinische beeld en depressieve stoornissen .......................................................................... 78
1.1 Majeure depressieve episode (MDE)/stoornis (MDD) .......................................................... 78
1.2 Expressievormen depressie < 18j - DSM 5 klinisch beeld ..................................................... 79
2. Voorkomen MDD ................................................................................................................. 80
3. Co-morbiditeit ..................................................................................................................... 80
4. Verloop – prognose .............................................................................................................. 80
5. Gevolgen – disfunctioneren .................................................................................................. 81
6. Behandeling volgens ernst depressie .................................................................................... 82
7. Vroege ontwikkeling van de hersenen ................................................................................... 82
8. Pathogenese en -fysiologie van depressieve stoornissen ....................................................... 84
8.1 Genetische factoren ......................................................................................................... 84
8.2 Omgevingfactoren – early life – adolescentie ...................................................................... 85
8.3 Brain- Body ....................................................................................................................... 86
8.3.1 Reacties op acute en chronische stress ...................................................................... 86
8.3.2 Rol van inflammatie en immuniteit in depressie .......................................................... 86
8.3.3 Rol van monoaminen in depressie .............................................................................. 87
8.3.4 Structurele en functionele veranderingen.................................................................... 89
8.3.5 Neuroplasticiteit ........................................................................................................ 89
9. Besluit ................................................................................................................................ 89
Biologische aspecten van angststoornissen .................................................................................90
1. Klinisch beeld angststoornissen ........................................................................................... 90
1.1 Normale VS psychopathologische angst ............................................................................ 90
1.2 DSM-classificatie .............................................................................................................. 91
2. Soorten angststoornissen – DSM-5 ...................................................................................... 91
2.1 Met ontstaan tijdens de ontwikkeling ................................................................................. 91
2.1.1 Selectief mutisme ...................................................................................................... 91
2.1.2 Separatieangststoornis .............................................................................................. 91
2.1.3 Specifieke angststoornis ............................................................................................ 92
2.1.4 Sociale angststoornis ................................................................................................. 92
2.1.5 Paniekaanval ............................................................................................................. 92
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
2.1.6 Paniekstoornis ........................................................................................................... 93
2.1.7 Agorafobie ................................................................................................................. 93
2.1.8 Gegeneraliseerde angststoornis = piekerstoornis ........................................................ 93
3. Prevalentie .......................................................................................................................... 93
3.1 Demografische gegevens .................................................................................................. 93
3.2 Co-morbiditeit .................................................................................................................. 94
3.3 Verloop – prognose – gevolgen ........................................................................................... 94
3.3.1 Belang van vroegdetectie ........................................................................................... 94
4. Behandeling: behandelingsschema met holistische aanpak .................................................. 95
4.1 Effectiviteit CGT en medicatie (SSRIs) ................................................................................ 96
5. Etiopathogenese ................................................................................................................. 96
5.1 Risicofactoren .................................................................................................................. 96
5.2 Genetische factoren ......................................................................................................... 96
5.2.1 Erfelijkheid ................................................................................................................ 96
5.2.2 Genetische factoren .................................................................................................. 97
5.2.3 Temperament – trait anxiety ....................................................................................... 97
5.2.4 Informatieverwerking ................................................................................................. 98
5.2.5 Fysiologische arousal................................................................................................. 98
5.3 Omgevingsinvloeden......................................................................................................... 98
5.3.1 Gezin......................................................................................................................... 98
5.4 Ontwikkeling van kwetsbaarheid voor angst(stoornissen) ................................................... 99
6. Fundamentele aspecten van angst ....................................................................................... 99
6.1 Twee soorten angst reacties: fear en anxiety .................................................................... 100
7. Neurobiologie van angststoornissen ....................................................................................102
7.1 Angstcircuits in hersenen bij stress/anxiety ...................................................................... 102
8. Besluit ...............................................................................................................................103
(Neuro)biologische aspecten van traumagerelateerde jeugdpsychiatrische problematieken........ 104
1. Acute stress stoornis/ PTSS .................................................................................................105
1.1 Specificatie: + dissociatieve symptomen (15-30%) ........................................................... 106
1.2 Epidemiologie ................................................................................................................. 106
1.3 Risico- en protectieve factoren ........................................................................................ 106
2. (Neuro)biologische aspecten ..............................................................................................107
2.1 Traumastoornis en neurobiologie .................................................................................... 107
2.1.1 Cognitieve theorieën ................................................................................................ 108
2.1.2 Theoretische modellen link Trauma - Neurobiologie .................................................. 108
2.1.3 Neurotoxische Stress Theorie: link Trauma - Neurobiologie ........................................ 109
2.1.4 Diathese-stress theorie ............................................................................................ 109
2.1.5 Traumastoornis en neurobiologie ............................................................................. 109
2.2 Genetica van traumagerelateerde stoornissen ................................................................. 110
2.2.1 Epigentica van traumagerelateerde stoornissen ........................................................ 110
2.3 Neurobiologische modellen van dissociatieve stoornissen ............................................... 112
2.3.1 Theorie van MOBBS .................................................................................................. 112
2.3.2 Cascademodel ........................................................................................................ 112
3. Behandeling .......................................................................................................................113
3.1 Psychotherapie (kort ter situering) ................................................................................... 113
,Medic
lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
3.2 Farmacotherapie ............................................................................................................ 114
3.3 Complex trauma treatment ............................................................................................. 114
4. Besluit ...............................................................................................................................115
Organisatie GGZ netwerken ....................................................................................................... 116
1. Overheidsbevoegdheden ....................................................................................................116
2. Hervormingen GGZ .............................................................................................................116
2.1 De-instutionalisering en vermaatschaatschappelijking ..................................................... 116
2.2 Via netwerken ................................................................................................................. 117
2.2.1 Vanuit public (mental) health perspectief .................................................................. 117
3. Belgische data: Nationale Gezondheidsenquête 2018 ..........................................................117
4. Stellingnames FOD Volksgezondheid ..................................................................................118
5. Paradigmashift ...................................................................................................................118
5.1.1 Zorgcontinuïteit & public mental health als leidraad .................................................. 119
6. Basiszorg die reeds bestond vóór de netwerken ...................................................................120
7. Specifieke programma’s .....................................................................................................120
7.1 Crisis: doelstelling .......................................................................................................... 120
7.2 Programma Care............................................................................................................. 121
7.3 Programma Crosslink...................................................................................................... 121
7.4 Programma connect ....................................................................................................... 121
7.5 Programma Outrach naar Jeugdhulp ................................................................................ 122
7.6 Liason naar Algemen Ziekenhuizen .................................................................................. 122
7.7 Eerstelijnspsychologische zorg (ELP) ............................................................................... 122
7.8 Zorgprogramma eetstoornissen ....................................................................................... 123
7.9 Combi – CONDOR .......................................................................................................... 123
8. Overzicht ...........................................................................................................................123
9. Besluit ...............................................................................................................................124
10. Mogelijkheden voor klinsich psychologen/orthopedagogen ..................................................124
, lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
Medic
Inleiding
Kijken vanuit een biologisch perspectief
Multilevel – multifactoriële etiopathogenese
Veel factoren spelen mee tot het tonen van moeilijkheden, er zitten veel lagen onder.
Genetische opbouw: mogelijkheden en beperkingen hebben, dit zorgt dat we bepaalde dingen op een andere
manier gaan doen, dit heeft te maken met de kwetsbaarheid ® zetten zich vast in vanalles dat we meemaken
® Op een gegeven moment kan je vastroesten, welke dingen spelen allemaal mee voor deze persoon
Er spelen andere factoren mee: thuis, school, sociale media, cultuur, omgeving, …
- Meso en macrocultuur spelen steeds meer en meer mee. Toename bij de jeugd is minder en minder
toe te wijden aan microsystemen maar meer macrosysteem.
Pijlen: staat voor de ontwikkeling, we ontwikkelen en veranderen doorheen de tijd
Processen spelen zich vooral af in de hersenen (stressregulatie, emotieregulatie,…)
1. Ontwikkeling
Transactionaliteit = zegt iets over hoe de wederzijds interactie andere vormen krijgt doorheen de tijd
Al van voor de geboorte zijn er al dingen gebeurd die al impact hebben op kindje, net zoals na geboorte. Ook
omgekeerd hebben mogelijkheden en beperkingen impact op hoe omgeving zich zal schikken bv. twee
kinderen met ander temperament krijgen niet helemaal dezelfde opvoeding.
- Gen-omgevingssamenspel doorheen de hele tijd
o Dingen zijn nooit gedetermineerd: soms
gaan bepaalde deuren toe maar schept
ook nieuwe kansen en mogelijkheden,
dus hoe erg het op bepaald moment is er
zijn altijd nieuwe mogelijkheden.
o Preventie: vroegere leeftijd, dichterbij
het moment wanneer de problemen
ontstaan
1
, lO M o A R c P S D | 8 0 0 5 2 7 9
Medic
1.1 Fysieke ontwikkeling
- Lichamelijke ontwikkeling
o Bewegingsstelsel
o Voortplantingssysteem
o Andere systemen binnen je lichaam
- Hersenontwikkeling
o De mogelijkheden die ze hebben volbrengen door input te krijgen
- Stressverwerkingssysteem
o Chronische stress vast te houden
- Autonoom zenuwstelsel
o Hersenen horen hierbinnen
o De functies in het lichaam
1.2 Functionele ontwikkeling
- Motoriek
- Cognitie & communicatie
- Emotieregulatie
- Sociale relatievorming
- Seksualiteit
- Persoonlijkheid/identiteit
- Moraliteit
Andere mogelijkheden op andere leeftijden ® altijd kijken naar hoe kind in ontwikkeling staat. Wat mag men
wel en niet verwachten, hoe methodieken/kijkwijze/kennis afstemmen op ontwikkelingsfase kind (continuüm),
bv. kind met ontwikkelingsvertraging anders mee omgaan, kinderen in geestelijke gezondheidszorg hebben
bepaalde leeftijd maar socio-emotioneel vaak lager
1.3 Kinder- en jeugdpsychiatrische beelden
“Dis”functionele ontwikkeling: functionele ontwikkeling in disbalans met verwachtingen, waardoor problemen
optreden
- In plaats van het woord ‘stoornis’ dat ongewenst is, disorder gebruiken om aan te tonen dat er iets
niet in orde is en waardoor je niet kan functioneren in de omstandigheden waarvan men hoopt en
verwacht dat dat wel kan
o Er zijn verschillende oorzaken waarvan deze problematieken kunnen komen ® er is ook
dialoog tussen individualiteit van persoon met moeilijkheden
o Herkenbare patronen beschreven doorheen de jaren
Multilevel – multifactorieel:
Indien gedragspatroon herkenbaar is of van toepassing is, kan dat gekoppeld zijn aan bepaalde zaken
- Genetische varianten bv. bepaald gedragspatroon is gekoppeld met bepaalde genen of chromosomen
- Gen-omgevingsinteracties en –correlaties
- Neuro-anatomische / neurofysiologische / neuro-endocrinologische / neurotransmissie – varianten
o Soms geweten dat hersenen anders functioneren of gebouwd zijn
o Als je als persoon met psychische vraag zit is het niet altijd prettig dat te horen!
§ Niet omdat je die kennis hebt dat je dat aan elke jongere moet uitleggen want is niet
altijd zo! = wetenschappelijk vak dat probeert te zoeken naar oorzaken maar vertaalt
zich niet altijd rechtstreeks naar individuele hulpverlening
- Stressverwerkingsproblemen
- Biologische omgevingsimpact (voeding, verontreiniging, ACEs (Adverse Childhood Experiences), stress
(studie, sociaal, familiaal) en bedreiging, …)
- Negatieve leereffecten (opvoeding, leeftijdsgenoten, sociale media, …)
2
