Samenvatting Psychologische Basisvaardigheden voor Gesprek en Begeleiding - alle college notities + alle extra teksten - 2023

Basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding



Les 1: Basishouding
Te kennen: Cursustekst + Extra tekst Hill

- Basisvaardigheden voor gesprek
 Persoonlijke houdingen en attitudes
. Bv: ik vind dat persoon moet scheiden
 Relationele vaardigheden
. Bv: client wordt boos hoe moet ik hier mee omgaan
 Gespreksvaardigheden
. Bv: parafraseren, interpreteren,…

- Basisvaardigheden voor begeleiding
 Begeleiding: traject van gesprekken
 Gesprek-overschrijdende aspecten
. Bv: persoon zelf van hulpverlener
. Bv: dynamiek vd werkrelatie



- Ways of knowing: kennis
- Ways of doeing: basisvaardigheden (hier)
- Ways of being: wat voor persoon ben je (soms)

- Figuurtje
 Vertrek: gedachten en gevoelens van anderen (omtrent een thema/doelen)
. Doelen: mensen helpen, iets verwerken,…
 Betrokken en welwillend neutraal kijken en luisteren
 Onverdeelde aandacht, welwillende interesse, authentieke nieuwsgierigheid
. Gaat niet over wat ze meemaken, maar over wat ze voelen/ervaren/welke betekenis
 Veerkracht, therapie nodig?

Cursustekst: Luisteren + notities les

Inleiding

- Basis psycholoog: aandacht schenken, inleven, luisteren naar verhaal
- Moeilijk: every head is a world
 Elke hulpverleningsaanbod is het binnentreden in een wereld
 Zorgzaam en neutraal (niet-oordelend) luisteren
- Psychotherapeutisch luisteren
 Luisteren + observeren + hulpverlenende gespreksvaardigheden

- Basisinstrumenten van de hulpverlener
 Aanbod (programma/interventie) alleen werkzaam als ze in goeie werkrelatie wordt aangeboden
 Kennis niet in doosje, wel aangeboden door professionele hulpverlener in goede werkrelatie
. Goede receptieve basishouding nodig
. Verklaart vaak meer dan de therapie zelf

Luisteren een leerproces?

- Elk kind leert luisteren
 Oprecht geïnteresseerd in zich opnemen in wat de ander vertelt
VS
 Gehoorzamend en angstig doen wat andere vraagt
- Oprecht luisteren verfijnen door latere goede relaties
 Eerst vooral (volwassen) familieleden, leerkrachten,…
 Later in peer-relaties en siblings
- Hulpverlener worden
 Oefenen en verfijnen vaardigheden

1

,  Hanteren binnen specifieke context en relatie
 Met theoretische bagage

- Startpunt van hulpverlening: open, aandachtig, met milde nieuwsgierigheid luisteren
 Open: neem in wat ander vertelt
. Kan moeilijk zijn om naar traumatische dingen te luisteren
. Bv: ik wil uit het leven stappen -> niet gwn zeggen ‘is niet zo erg’
 Aandachtig: gedetailleerde aandacht aan het verhaal
. Ook aandacht voor affectieve dingen
 Milde nieuwsgierig: wat bedoelt de ander? Waarom ervaart die persoon dingen zo?
. Niet zelf invullen wat je denkt dat de persoon voelt
. Bv: niet alleen focussen op wat de ervaring was, maar op wat de persoon voelt

Het belang van ‘gehoord’ en ‘gezien’ worden

- Algemeen: bevordert persoonlijke groei
 Identiteitsbeeld
 Ontdekken/stilstaan wat je zelf voelt -> vertrekpunt om te beginnen vertellen
 Helpt bij verwerken ervaring

Essentieel voor het identiteitsgevoel

- Essentieel voor identiteit
- Betekent dat je er toe doet, dat je iets betekent
 Naar jouw luisteren ze wel, jij bent iemand

Helpend om iets te verwerken

- Slechte gebeurtenis vertellen lucht op
- Zoekt persoon die kan luisteren
- Soms herhaaldelijk vertellen

‘Gezien willen worden’ gaat ontwikkelingspsychologisch vooraf aan ‘gehoord willen worden’

- Baby’s leren eerst non-verbale communicatie
 Bv: Wenen bij honger, stampen bij boos zijn
- Latere ontwikkeling
 Meer verbale communicatie
 Non-verbale verdwijnt niet, verhouding verandert gwn!

- Primaire communicatiekanaal bij kinderen = gedrag
 Ongehoord gedrag
. Visie volwassenen: het gedrag past niet, het hoort niet
. Visie kinderen: ik wordt niet gehoord, ze verstaan me niet
- Voor kinderen grote klemtoon op gezien willen worden
 Ook voor volwassenen
. Bv: iemand die je kent loopt je voorbij en zegt geen hallo
 Je voelt je lucht, schaadt je identiteitsgevoel
 Belangrijk voor identiteit

Het samengaan van non-verbale en verbale communicatie

- Non-verbale communicatie blijft in volwassenheid
- Verbaal en non-verbaal kunnen synchroniseren: vertellen over iets verdrietig + tranen in ogen
- Verbaal en non-verbaal kunnen tegenspreken: vertellen over iets verdrietig + blijven lachen
 Bv: hebt geleerd dat verdrietig zijn niet mag en wil het verbergen

Wat wnnr nood aan gezien/gehoord genegeerd wordt?

- Video: still face
 Moeder moet gezicht normaal houden, geen signaal van contact geven
 Baby heeft stress, probeert aandacht terug te trekken naar moeder
- Mensen voelen zich heel ongemakkelijk als er niet veel non-verbale communicatie is


2

,Waarover gaat gehoord worden

- Video: baby communiceert met vader
- Ook al kan baby nog niet praten, toch een conversatie
- Non-verbale is ook belangrijk

Luisteren en observeren als basisvaardigheden van de hulpverlener

- Hoe is luisteren/observeren van hulpverlener anders dan dat van normale mens
 Techniek, oefening
 Specifieke relatie/context
 Theoretische achtergrond

Verfijnde en geoefende vaardigheden

- Continuüm tss luisteren in nabije relatie en luisteren van hulpverlener
- Evenwicht tussen basis van mens-zijn en technische verfijning
- Hills: integratieve benaderingswijze
 Vaardigheden vloeien voort uit mens-zijn van hulpverlener en niet uit techniek

Het luisteren en observeren vindt plaats in een specifieke relatie

- Relatie: ander evenwicht afstand-nabijheid
- Context
 Vrienden: informeel, toevallig, niet gepland
 Hulpverlener: afspraak binnen specifieke context met specifiek doel

Je luistert met heel wat theoretische bagage

- Zal invloed hebben op de vragen die je stelt

Luisteren

Technische aspecten opgelijst

- Externe basisvoorwaarden
- Interne voorwaarden
- Uiting van aandachtige ingesteldheid
- Elementen van goede luisterhouding
- Specifieke vaardigheden
- Gebeuren versus affectieve kleur
- Metaforen en symbolen
- Luisteren in een werkrelatie
- Blokkades bij het luisteren

Externe kader: tijd en ruimte om te luisteren?

- Voorwaarden vooraf aan gesprek die nodig zijn voor luisteren
 Extern: praktisch & ruimtelijk
 Intern: persoonlijke ingesteldheid

Externe omstandigheden

- Context creëren voor spreken of spelen
- Ruimte groot genoeg
- Ruimte beschikbaar
- Ruimte rustig
 Ongestoord: geen gesprekken van anderen horen
 Vertrouwelijk: nderen kunnen jou niet horen

- Kort of duurzaam
 Crisisgesprek vergt een ander kader dan een begeleiding van meerdere gesprekken
- Passende ruimte creëren kan soms betekenen dat je met collega’s gesprek aangaat
 Bv: als ik dit doe, mag je mij niet storen!



3

, Zitposities

- Angulair: samenwerkend, veiligheid bieden -> kan aankijken en wegkijken
- Frontaal: wederzijds ‘volwassen’ -> taakgericht (intelligentietest doen)
- Parallel: verbondenheid ondersteunend -> samenwerken met kinderen (taak), elkaar niet aan moeten kijken
- Diagonaal: onverschillig -> minst gebruiken

Interne omstandigheden

- Persoonlijke ingesteldheid
- Hoofd leegmaken, persoonlijke dingen opzij
 5-minuten truc: wandeling maken, even verplaatsen
 Geen gesprekken meer aangaan met collega’s
- Nota’s vorig gesprek doorlezen -> op zoek naar focus
- Bewust openstellen voor verhaal van de persoon

Luisteren met aandacht

- Luisteren & observeren zijn basisvaardigheden die aansluiten bij basishouding (aandacht schenken)
 Tot uiting in hoe je luistert, welke vragen, non-verbale houding
- Kinderen vragen hoe jij iets zou doen/oplossen, volwassenen vragen wat jouw kijk is op het verhaal
 Focus verplaatsen naar cliënt -> wat zou jij doen/wat betekent het voor jou?
- Luisteren met een derde oor
 Los van eigen bekommernissen/theorie/vooroordelen

Aandacht tot uitdrukking

- Hoe tonen dat je luistert/aandacht hebt
- Ene cliënt zal dit vlug actief merken, andere heeft het pas achteraf door

Oogcontact

- Communiceren van intimiteit, interesse, dominantie,…
- Afbreken van oogcontact: angst, onbehagen, weerzin, geen interesse, afwenden van nieuwsgierige blik
- Wijze en duur verschillend per cultuur
 Afrikanen: kijken wanneer ze spreken, wegkijken terwijl ze luisteren
 Native Am: oogcontact is gebrek aan respect (zeker jongeren-ouderen)
 Inuit: geen oogcontact bij ernstige thema’s

Gelaatsexpressie

- Basisemoties hebben universele gelaatsexpressie
- Belangrijkste deel non-verbale communicatie

Paralinguale aspecten

- Aspecten die samengaan met het spreken: stem, snelheid, hoogte,…

Vocale aanmoedigingen

- Geluiden, klanken, kleine woordjes (mm, ja,…)
- Niet te veel, niet te weinig

Stilte

- Kunnen verdragen en laten bestaan
- Kan tot spanning leiden bij client maar ook tot ruimte om over iets te denken
 Kan je vragen of client stilte wil of niet
 Ook denken wat jij zelf vindt van stiltes
- Niet praten om te praten

Aansluiten bij het taalgebruik van de ander

- Afstemmen op ander
 Leeftijd, interesses,..
- Woordkeuze, complexiteit, zinsbouw

4