H1: Inleiding – Onderwijspsychologie & Leerstoornissen
Leerstoornissen
Ontwikkelingsstoornis
= Neurologische / psychische aandoening die ‘normale’ ontwikkeling verstoort
↳ Breed begrip met continuüm van subjectieve impact (van grote tot kleine impact)
↳ Treedt vroeg in kindertijd op
Voorbeelden:
Autisme (spectrum)
ADHD
Leerstoornissen
Term neurodiversiteit in opmars als verzamelterm
↳ Loskomen van strikte labels/diagnoses (hokjes)
Leerproblemen
Ontwikkelingsstoornissen vaak gepaard met leerproblemen
= Slechts 1 aspect van ontwikkelingsstoornis!
~ Moeilijkheden bij leren NADRUK op problemen (tijdelijk), nog geen stoornis
= Heel breed, kan allerlij oorzaken hebben
o Individuele factoren
Motivatie, langdurige ziekte, …
o Omgevingsfactoren
Beperkte opvolging thuis, moeilijke thuissituatie, …
Leerproblemen VS leerstoornissen
Leerproblemen breder dan leerstoornissen
Leerstoornis? = altijd sprake van leerproblemen
Leerproblemen? = niet altijd sprake van leerstoornis
Stoornis = opgesteld via specifieke criteria (cfr. DSM-V)
Specifieke leerstoornis (= vandaag officiele term i.p.v. dyscalculie & dyslectie)
↳ Specificiteit in verminderde mogelijkheden (uitval in leren)
↳ Specificiteit paradox: quid comorbiditeit (cfr. later)
DSM-V criteria
A. Moeite met aanleren & gebruiken van schoolse vaardigheden, zoals blijkt uit persisterende aanwezigheid van
minstens 1 van volgende symptomen gedurende minstens 6 maanden, ondanks interventie gericht op deze
moeilijkheden
1. Onnauwkeurig of langzaam & moeizaam lezen van woorden
2. Moeite om de betekenis te begrijpen van wat wordt gelezen
3. Moeite met spelling
4. Moeite om zich schriftelijk uit te drukken
5. Moeite met het zich eigen maken van gevoel voor en feiten rond getallen & berekeningen
6. Moeite met cijfermatig redeneren
B. De betreffende schoolse vaardigheden zijn substantieel & meetbaar slechter ontwikkeld dan gezien de
kalenderleeftijd verwacht mag worden en hebben een significant negatieve invloed op de schoolresultaten &
werkprestaties, of op de alledaagse activiteiten, wat wordt bevestigd door bij de betrokkene afgenomen
gestandaardiseerde prestatietests en een volledig onderzoek. Bij mensen ouder dan 17 jaar kan het
gestandaardiseerde onderzoek vervangen worden door een gedocumenteerde voorgeschiedenis van tot
beperkingen leidende leerproblemen.
C. De leerproblemen beginnen tijdens schooljaren, maar worden soms pas echt manifest op het moment dat de
betreffende schoolse vaardigheden zwaarder belast worden dan de betrokkene met zijn of haar beperkte
vermogens aankan.
D. De leerproblemen kunnen niet beter worden verklaard door verstandelijke beperkingen, niet-gecorrigeerde visus-
of gehoorstroonissen, andere psychische of neurologische stoornissen, psychosociale tegenslapen, gebrekkige
beheersing van de taal waarin het onderwijs gegeven wordt, of inadequaat onderricht.
1
,↳ Opmerkingen
‘Ondanks interventie’ (~ geen verbetering ookal wordt deze behandeld)
MAAR… te weinig beschrijving : hoeveel verbetering nodig? wat is goede interventie?
‘Niet beter verklaard door’ (~ geen alternatieve verklaring)
○ Bij verstandelijke beperking
IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie
70 < IQ < 85: IQ in rekening genomen bij effect interventie
○ Andere stoornissen
Niet goed kunnen lezen van rekenopgave (dyslexie) ≠ dyscalculie
MAAR soms moeilijk om goed onderscheid te maken
○ Psychosociale tegenslagen
‘Significant negatieve invloed’ (~ negatieve gevolgen die groot genoeg zijn)
MAAR cognitief sterke leerlingen kunnen (lang) compenseren
↳ VB: hoogbegaafde gaan ondanks dyslexie/dyscalculie nog steeds (meer dan) gemiddeld te presteren
↳ Hierdoor kan het vaak lang niet opvallen
Conclusie: allemaal meer arbitrair dan gedacht
↳ Spectrum
Licht: Enige moeilijkheden met leervaardigheden op een of meer leerdomeinen, maar zo licht dat de
betrokkene deze kan compenseren of goed functioneert met de nodige aanpassingen of ondersteuning. In
het bijzonder gedurende de schooljaren.
Matig: Duidelijke moelijkheden met leervaardigheden op een of meerdere leerdomeinen, in die mate dat het
niet waarschijnlijk is dat de betrokkene de vaardigheden voldoende leert beheersen zonder periodieke,
intensieve en gespecialiseerde ondersteuning tijdens de schooljaren. Er zijn mogelijk aanpassingen of vormen
van ondersteuning nodig gedurende minstens een deel van de dag op school, op het werk, om de activiteiten
accuraat en efficiënt te kunnen afhandelen.
Ernstig: Ernstige moeilijkheden met leervaardigheden die verschillende leerdomeinen beinvloeden, in die
mate dat het niet waarschijnlijk is dat de betrokkene die vaardigheden zal leren zonder aanhoudende
geïndividualiseerde en gespecialiseerde ondersteuning gedurende het grootste deel van de schooljaren. Zelfs
met een heel pakket aan gerichte aanpassingen of ondersteuning thuis, op school of op het werk, is de kans
groot dat de betrokkene niet in staat is om alle activiteiten efficiënt af te handelen.
Dyslexie & dyscalculie
= Specifieke leerstoornissen met betrekking tot
A. Lezen/schrijven
B. Wiskunde/rekenen
Verklarende vs. beschrijvende benadering
↳ Hier vooral beschrijvend
↳ Verklarende = oorzaak achterhalen (cfr. specificiteitsparadox)
Stoornis vs. ‘gewoon’ zwakkere leerlingen
↳ Lees/schrijf & rekenvaardigheden = normaal verdeeld in populatie
↳ Verwachten we andere verdeling?
Leerprobleem VS leerstoornis
Kijken naar schoolse prestaties belangrijk (cognitieve & sociale)
Klachten manifest wanneer vaardigheden zwaarder belast worden
↳ Belangrijke momenten om ‘mee’ te zijn
↳ DUS belang van snel & adequaat te handelen
Gebeurt meestal tweestaps
1. Remedial teaching
= Extra ondersteuning door leerlingenbegeleiding
Die gericht is op brede leerproblemen & gebruik maakt van programma’s
2. (Orthodidactische) behandeling
= Gespecialiseerde hulp (orthodidactiek) met diagnostiek als vertrekpunt
Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek
↳ De 2 liggen in elkaars verlengde met diagnostisch onderzoek als scharnierpunt
2
,1. Remedial teaching
= Continuüm van ondersteunende onderwijspraktijken
↳ Traject afgestemd op individu
Er bestaan aantal programma’s
↳ Afhankelijk van school
↳ Remedial teacher
Inhoudelijke aandachtspunten:
Wetenschappelijke basis
Past het in schoolcontext
Nood aan tussendoelen
Praktische aandachtspunten:
Finacieel
Individueel/groep
Binnen/buiten klas
2. (Orthodidactische) behandeling
= Gericht op specifieke leerstoornis
↳ Basis in diagnostiek (later meer)
Timing individueel
Strikter protocol
Redelijke aanpassingen in praktijk
Doel = inclusief onderwijs
↳ Maar vraag = wat zijn ‘redelijke’ aanpassingen?
Aantal aanpassingen goed ingeburgerd
↳ VB: voorleessoftware, gebruik kladpapier, bepaald lettertype, etc.
MAAR die zijn niet altijd effectief
↳ DUS tijd voor evaluatie
Zoveel mogelijk ‘uitzonderingsmaatregelen’ installeren voor iedereen
= Inclusief onderwijs!
Vaak in context van ‘zwakke’ leerlingen…
↳ MAAR goed onderwijs = iedereen hun leerpotentieel optimaal laten benutten
Hoogbegaafdheid vraagt evenzeer redelijke aanpassingen
↳ Risico VS veerkracht benadering
↳ Is meer dan enkel ‘heel slim’ zijn
Vaak over hoofd gezien in Vlaams onderwijs
↳ Recent wel budgetten vrijgemaakt om speciale trajecten op te zetten in aantal scholen
BELANGRIJK: waar ligt grens? wat is ‘redelijk’?
Psychologische impact
VEEL voorkomendheid van taal & cijfers in dagelijks leven
↳ Instructies lezen, kloklezen, dienstregelingen openbaar vervoer, etc.
Ervaren zelf ook discrepantie tussen eigen ‘kunnen’ & resultaten
↳ Faalangstig, verminderde motivatie, …
Soms schaamte door sterke nadruk op geletterdheid
Math anxiety (zie later)
(Leer)stoornis, beperking & handicap
Oorzaak
Verschillende oorzaken mogelijk: genetica, omgeving, …
Stoornis
= Verlies/afwijking van anatomische structuur of fysiologische/psychologische functie, i.v.m. leeftijdsgenoten
Beperking
= Verlies/afwijking in kwantitatieve/kwalitatieve zin van vermogen om activiteiten te verrichten of gedrag te
vertonen, overeenkomstig, leeftijd, geslacht & sociaal culturele context
Handicap
= Nadelige situatie van persoon t.g.v. stoornis/beperking, die normale rolvervulling van betrokkene
begrenst/verhindert
3
, Onderwijspsychologie
Onderwijspsychologie
Functie = ondersteunen van ontwikkeling van jongeren
Leren & cognitieve ontwikkeling
Psychosociale & gedragsontwikkeling
Schoolcarrière & schoolkeuzes
Gezondheid, fysieke & seksuele ontwikkeling
+ Ondersteunen van betrokken actoren
= Ouders, leerkrachten, school, …
Onderwijspsycholoog
Definitie International School Psychology Association (ISPA):
“Professionals prepared in psychology and education and who are recognized as specialists in the provision of
psychological services to children and youth within the contexts of schools, families, and other settings that impact
their growth and development.”
“School psychologists are uniquely qualified members of school teams that support students' ability to learn and
teachers' ability to teach. They apply expertise in mental health, learning, and behavior, to help children and youth
succeed academically, socially, behaviorally, and emotionally. School psychologists partner with families, teachers,
school administrators, and other professionals to create safe, healthy, and supportive learning environments that
strengthen connections between home, school, and the community.”
= Brugfiguur met expertise, die snijvlak tussen psychologie & onderwijs vormt
↳ Zeven rollen
1) Expert
= Toepassen vakinhoudelijke, psychologische kennis & vaardigheden ter ondersteuning & bevordering
van ontwikkeling, leren & onderwijsloopbaan van kinderen & jongeren
Domein
Cognitieve & Leerontwikkeling
Sociale & emotionele ontwikkeling
Onderwijsloopbaan
Diversiteit van onderwijs- & opvoedingsbehoeften
Sociale interacties, relaties & groepen
2) Hulpverlener
= Handelen van schoolpsychologen is gericht op bevorderen van ontwikkeling & functioneren van kinderen &
jongeren in onderwijscontext
Diagnostisch handelen
Preventie
Psycho-educatie
Consultatie
Directe begeleiding
Begeleiding van verontrustende situaties
Tussenkomen in crisissituaties
3) Scientist-practitioner
= Integreren van kennis in wetenschap in dagdagelijks handelen
Wetenschappelijke kennis & attitude geïntegreerd in handelen
Onderzoekscompetenties
4) Professional
= Professionele houding & focus op constant verbeteren van eigen handelen
Deontologisch handelen
Zelfreflectie
Levenslang leren
5) Communicator
= Communiceren met cliënten, betrokkenen & andere professionals op respectvolle, heldere & transparante
wijze
Professionele relatie tot stand brengen & onderhouden
Gespreks- & rapporteringsvaardigheden
6) Samenwerkingspartner
4
Leerstoornissen
Ontwikkelingsstoornis
= Neurologische / psychische aandoening die ‘normale’ ontwikkeling verstoort
↳ Breed begrip met continuüm van subjectieve impact (van grote tot kleine impact)
↳ Treedt vroeg in kindertijd op
Voorbeelden:
Autisme (spectrum)
ADHD
Leerstoornissen
Term neurodiversiteit in opmars als verzamelterm
↳ Loskomen van strikte labels/diagnoses (hokjes)
Leerproblemen
Ontwikkelingsstoornissen vaak gepaard met leerproblemen
= Slechts 1 aspect van ontwikkelingsstoornis!
~ Moeilijkheden bij leren NADRUK op problemen (tijdelijk), nog geen stoornis
= Heel breed, kan allerlij oorzaken hebben
o Individuele factoren
Motivatie, langdurige ziekte, …
o Omgevingsfactoren
Beperkte opvolging thuis, moeilijke thuissituatie, …
Leerproblemen VS leerstoornissen
Leerproblemen breder dan leerstoornissen
Leerstoornis? = altijd sprake van leerproblemen
Leerproblemen? = niet altijd sprake van leerstoornis
Stoornis = opgesteld via specifieke criteria (cfr. DSM-V)
Specifieke leerstoornis (= vandaag officiele term i.p.v. dyscalculie & dyslectie)
↳ Specificiteit in verminderde mogelijkheden (uitval in leren)
↳ Specificiteit paradox: quid comorbiditeit (cfr. later)
DSM-V criteria
A. Moeite met aanleren & gebruiken van schoolse vaardigheden, zoals blijkt uit persisterende aanwezigheid van
minstens 1 van volgende symptomen gedurende minstens 6 maanden, ondanks interventie gericht op deze
moeilijkheden
1. Onnauwkeurig of langzaam & moeizaam lezen van woorden
2. Moeite om de betekenis te begrijpen van wat wordt gelezen
3. Moeite met spelling
4. Moeite om zich schriftelijk uit te drukken
5. Moeite met het zich eigen maken van gevoel voor en feiten rond getallen & berekeningen
6. Moeite met cijfermatig redeneren
B. De betreffende schoolse vaardigheden zijn substantieel & meetbaar slechter ontwikkeld dan gezien de
kalenderleeftijd verwacht mag worden en hebben een significant negatieve invloed op de schoolresultaten &
werkprestaties, of op de alledaagse activiteiten, wat wordt bevestigd door bij de betrokkene afgenomen
gestandaardiseerde prestatietests en een volledig onderzoek. Bij mensen ouder dan 17 jaar kan het
gestandaardiseerde onderzoek vervangen worden door een gedocumenteerde voorgeschiedenis van tot
beperkingen leidende leerproblemen.
C. De leerproblemen beginnen tijdens schooljaren, maar worden soms pas echt manifest op het moment dat de
betreffende schoolse vaardigheden zwaarder belast worden dan de betrokkene met zijn of haar beperkte
vermogens aankan.
D. De leerproblemen kunnen niet beter worden verklaard door verstandelijke beperkingen, niet-gecorrigeerde visus-
of gehoorstroonissen, andere psychische of neurologische stoornissen, psychosociale tegenslapen, gebrekkige
beheersing van de taal waarin het onderwijs gegeven wordt, of inadequaat onderricht.
1
,↳ Opmerkingen
‘Ondanks interventie’ (~ geen verbetering ookal wordt deze behandeld)
MAAR… te weinig beschrijving : hoeveel verbetering nodig? wat is goede interventie?
‘Niet beter verklaard door’ (~ geen alternatieve verklaring)
○ Bij verstandelijke beperking
IQ < 70: geen dyslexie/dyscalculie
70 < IQ < 85: IQ in rekening genomen bij effect interventie
○ Andere stoornissen
Niet goed kunnen lezen van rekenopgave (dyslexie) ≠ dyscalculie
MAAR soms moeilijk om goed onderscheid te maken
○ Psychosociale tegenslagen
‘Significant negatieve invloed’ (~ negatieve gevolgen die groot genoeg zijn)
MAAR cognitief sterke leerlingen kunnen (lang) compenseren
↳ VB: hoogbegaafde gaan ondanks dyslexie/dyscalculie nog steeds (meer dan) gemiddeld te presteren
↳ Hierdoor kan het vaak lang niet opvallen
Conclusie: allemaal meer arbitrair dan gedacht
↳ Spectrum
Licht: Enige moeilijkheden met leervaardigheden op een of meer leerdomeinen, maar zo licht dat de
betrokkene deze kan compenseren of goed functioneert met de nodige aanpassingen of ondersteuning. In
het bijzonder gedurende de schooljaren.
Matig: Duidelijke moelijkheden met leervaardigheden op een of meerdere leerdomeinen, in die mate dat het
niet waarschijnlijk is dat de betrokkene de vaardigheden voldoende leert beheersen zonder periodieke,
intensieve en gespecialiseerde ondersteuning tijdens de schooljaren. Er zijn mogelijk aanpassingen of vormen
van ondersteuning nodig gedurende minstens een deel van de dag op school, op het werk, om de activiteiten
accuraat en efficiënt te kunnen afhandelen.
Ernstig: Ernstige moeilijkheden met leervaardigheden die verschillende leerdomeinen beinvloeden, in die
mate dat het niet waarschijnlijk is dat de betrokkene die vaardigheden zal leren zonder aanhoudende
geïndividualiseerde en gespecialiseerde ondersteuning gedurende het grootste deel van de schooljaren. Zelfs
met een heel pakket aan gerichte aanpassingen of ondersteuning thuis, op school of op het werk, is de kans
groot dat de betrokkene niet in staat is om alle activiteiten efficiënt af te handelen.
Dyslexie & dyscalculie
= Specifieke leerstoornissen met betrekking tot
A. Lezen/schrijven
B. Wiskunde/rekenen
Verklarende vs. beschrijvende benadering
↳ Hier vooral beschrijvend
↳ Verklarende = oorzaak achterhalen (cfr. specificiteitsparadox)
Stoornis vs. ‘gewoon’ zwakkere leerlingen
↳ Lees/schrijf & rekenvaardigheden = normaal verdeeld in populatie
↳ Verwachten we andere verdeling?
Leerprobleem VS leerstoornis
Kijken naar schoolse prestaties belangrijk (cognitieve & sociale)
Klachten manifest wanneer vaardigheden zwaarder belast worden
↳ Belangrijke momenten om ‘mee’ te zijn
↳ DUS belang van snel & adequaat te handelen
Gebeurt meestal tweestaps
1. Remedial teaching
= Extra ondersteuning door leerlingenbegeleiding
Die gericht is op brede leerproblemen & gebruik maakt van programma’s
2. (Orthodidactische) behandeling
= Gespecialiseerde hulp (orthodidactiek) met diagnostiek als vertrekpunt
Gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek
↳ De 2 liggen in elkaars verlengde met diagnostisch onderzoek als scharnierpunt
2
,1. Remedial teaching
= Continuüm van ondersteunende onderwijspraktijken
↳ Traject afgestemd op individu
Er bestaan aantal programma’s
↳ Afhankelijk van school
↳ Remedial teacher
Inhoudelijke aandachtspunten:
Wetenschappelijke basis
Past het in schoolcontext
Nood aan tussendoelen
Praktische aandachtspunten:
Finacieel
Individueel/groep
Binnen/buiten klas
2. (Orthodidactische) behandeling
= Gericht op specifieke leerstoornis
↳ Basis in diagnostiek (later meer)
Timing individueel
Strikter protocol
Redelijke aanpassingen in praktijk
Doel = inclusief onderwijs
↳ Maar vraag = wat zijn ‘redelijke’ aanpassingen?
Aantal aanpassingen goed ingeburgerd
↳ VB: voorleessoftware, gebruik kladpapier, bepaald lettertype, etc.
MAAR die zijn niet altijd effectief
↳ DUS tijd voor evaluatie
Zoveel mogelijk ‘uitzonderingsmaatregelen’ installeren voor iedereen
= Inclusief onderwijs!
Vaak in context van ‘zwakke’ leerlingen…
↳ MAAR goed onderwijs = iedereen hun leerpotentieel optimaal laten benutten
Hoogbegaafdheid vraagt evenzeer redelijke aanpassingen
↳ Risico VS veerkracht benadering
↳ Is meer dan enkel ‘heel slim’ zijn
Vaak over hoofd gezien in Vlaams onderwijs
↳ Recent wel budgetten vrijgemaakt om speciale trajecten op te zetten in aantal scholen
BELANGRIJK: waar ligt grens? wat is ‘redelijk’?
Psychologische impact
VEEL voorkomendheid van taal & cijfers in dagelijks leven
↳ Instructies lezen, kloklezen, dienstregelingen openbaar vervoer, etc.
Ervaren zelf ook discrepantie tussen eigen ‘kunnen’ & resultaten
↳ Faalangstig, verminderde motivatie, …
Soms schaamte door sterke nadruk op geletterdheid
Math anxiety (zie later)
(Leer)stoornis, beperking & handicap
Oorzaak
Verschillende oorzaken mogelijk: genetica, omgeving, …
Stoornis
= Verlies/afwijking van anatomische structuur of fysiologische/psychologische functie, i.v.m. leeftijdsgenoten
Beperking
= Verlies/afwijking in kwantitatieve/kwalitatieve zin van vermogen om activiteiten te verrichten of gedrag te
vertonen, overeenkomstig, leeftijd, geslacht & sociaal culturele context
Handicap
= Nadelige situatie van persoon t.g.v. stoornis/beperking, die normale rolvervulling van betrokkene
begrenst/verhindert
3
, Onderwijspsychologie
Onderwijspsychologie
Functie = ondersteunen van ontwikkeling van jongeren
Leren & cognitieve ontwikkeling
Psychosociale & gedragsontwikkeling
Schoolcarrière & schoolkeuzes
Gezondheid, fysieke & seksuele ontwikkeling
+ Ondersteunen van betrokken actoren
= Ouders, leerkrachten, school, …
Onderwijspsycholoog
Definitie International School Psychology Association (ISPA):
“Professionals prepared in psychology and education and who are recognized as specialists in the provision of
psychological services to children and youth within the contexts of schools, families, and other settings that impact
their growth and development.”
“School psychologists are uniquely qualified members of school teams that support students' ability to learn and
teachers' ability to teach. They apply expertise in mental health, learning, and behavior, to help children and youth
succeed academically, socially, behaviorally, and emotionally. School psychologists partner with families, teachers,
school administrators, and other professionals to create safe, healthy, and supportive learning environments that
strengthen connections between home, school, and the community.”
= Brugfiguur met expertise, die snijvlak tussen psychologie & onderwijs vormt
↳ Zeven rollen
1) Expert
= Toepassen vakinhoudelijke, psychologische kennis & vaardigheden ter ondersteuning & bevordering
van ontwikkeling, leren & onderwijsloopbaan van kinderen & jongeren
Domein
Cognitieve & Leerontwikkeling
Sociale & emotionele ontwikkeling
Onderwijsloopbaan
Diversiteit van onderwijs- & opvoedingsbehoeften
Sociale interacties, relaties & groepen
2) Hulpverlener
= Handelen van schoolpsychologen is gericht op bevorderen van ontwikkeling & functioneren van kinderen &
jongeren in onderwijscontext
Diagnostisch handelen
Preventie
Psycho-educatie
Consultatie
Directe begeleiding
Begeleiding van verontrustende situaties
Tussenkomen in crisissituaties
3) Scientist-practitioner
= Integreren van kennis in wetenschap in dagdagelijks handelen
Wetenschappelijke kennis & attitude geïntegreerd in handelen
Onderzoekscompetenties
4) Professional
= Professionele houding & focus op constant verbeteren van eigen handelen
Deontologisch handelen
Zelfreflectie
Levenslang leren
5) Communicator
= Communiceren met cliënten, betrokkenen & andere professionals op respectvolle, heldere & transparante
wijze
Professionele relatie tot stand brengen & onderhouden
Gespreks- & rapporteringsvaardigheden
6) Samenwerkingspartner
4
