INLEIDING
Term Uitleg
De wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en mentale processen, gebaseerd op
Psychologie
systematisch en objectief onderzoek.
Een systematische manier van onderzoek doen via hypothesevorming, dataverzameling,
Wetenschappelijke methode
analyse en publicatie.
Schijnwetenschap die geen gebruik maakt van empirisch bewijs of de wetenschappelijke
Pseudowetenschap
methode.
Falsifieerbare hypothese Een hypothese die weerlegd kan worden door tegenbewijs.
Toetsbare hypothese Een hypothese die getest kan worden met onderzoek en observaties.
Een onderzoeksmethode waarbij het effect van een gemanipuleerde variabele op een andere
Experiment
wordt gemeten.
Onafhankelijke variabele De variabele die de onderzoeker manipuleert om het effect ervan te meten.
Afhankelijke variabele De variabele die gemeten wordt om het effect van de manipulatie te observeren.
Controlegroep Een groep in een experiment die geen of een neutrale behandeling krijgt, ter vergelijking.
Een onderzoeksmethode die de samenhang tussen twee variabelen bestudeert zonder
Correlatieonderzoek
oorzaak-gevolgrelatie.
Positieve correlatie Een relatie waarbij beide variabelen samen stijgen of dalen.
Negatieve correlatie Een relatie waarbij de ene variabele stijgt terwijl de andere daalt (of omgekeerd).
Uitspraken over oorzaak en gevolg die alleen mogelijk zijn op basis van experimenteel
Causale uitspraken
onderzoek.
Empirische werkelijkheid Kennis gebaseerd op directe waarneming, ervaring en bewijs uit de praktijk.
Een pseudowetenschap die veronderstelt dat iemands persoonlijkheid en mentale functies af
Frenologie
te lezen zijn uit de schedelvorm.
Een stroming die de structuur van de geest onderzoekt door bewuste ervaringen op te delen in
Structuralisme
hun basiselementen via introspectie.
Een methode waarbij iemand zijn eigen gedachten, gevoelens en waarnemingen nauwkeurig
Introspectie
observeert en beschrijft.
Een stroming die zich richt op de functies en doelen van gedrag, en hoe mentale processen
Functionalisme
helpen bij de aanpassing aan de omgeving.
Een benadering die zich uitsluitend richt op het waarneembare gedrag en het leert door
Behaviourisme
stimulus-responsverbanden, zonder aandacht voor interne mentale processen.
Een stroming die stelt dat de menselijke waarneming gericht is op gehelen, waarbij het geheel
Gestaltpsychologie
meer is dan de som van de delen.
Een benadering die mentale processen zoals denken, herinneren en probleemoplossing
Cognitieve psychologie
onderzoekt, met nadruk op hoe informatie wordt verwerkt en opgeslagen.
Deze stroming verklaart gedrag door het onbewuste, waarbij onbewuste gedachten en
Psychodynamische stroming
ervaringen invloed hebben op iemands gedrag en emoties.
Een stroming uit de jaren 1950 die zich richt op het begrijpen van menselijk gedrag, waarbij de
Humanisme
nadruk ligt op persoonlijke groei, zelfactualisatie en het idee dat mensen van nature goed zijn.
De discussie over de invloed van genetische aanleg (nature) versus omgeving en opvoeding
Nature-nurture debat
(nurture) op gedrag.
De studie van hoe omgevingsfactoren de werking van genen beïnvloeden zonder de DNA-
Epigenetica
structuur te veranderen.
Een model dat menselijk gedrag verklaart vanuit biologische, psychologische en sociale
Biopsychosociaal model
factoren samen.
, WAARNEMING
Term Uitleg
Het proces waarbij prikkels uit de omgeving door de zintuigen worden opgevangen en omgezet
Gewaarwording
in elektrochemische signalen die naar de hersenen worden gestuurd.
Het omzetten van fysieke prikkels (zoals licht of geluid) in elektrochemische signalen door
Transductie
specifieke zintuigreceptoren.
Het zintuig dat informatie geeft over de positie en beweging van onze ledematen via spieren,
Kinesthesie
pezen en gewrichten.
Evenwichtsgevoel Het zintuig dat ons helpt om in balans te blijven, met receptoren in het binnenoor.
Het zintuig dat ons informeert over de interne toestand van ons lichaam, zoals honger, dorst of
Interoceptie
hartslag.
Het actieve proces waarbij de hersenen gewaarwordingen interpreteren en er betekenis aan
Waarneming
geven via selectie, organisatie en interpretatie.
Het cognitieve proces waarbij we bewust kiezen op welke prikkels we onze aandacht richten,
Selectieve aandacht
terwijl andere informatie wordt genegeerd.
Het vermogen om in een drukke omgeving op één gesprek te focussen, terwijl je toch
Cocktailpartyfenomeen
bijvoorbeeld je naam uit een ander gesprek kunt opmerken.
Een methode om selectieve aandacht te onderzoeken waarbij verschillende boodschappen via
Dichotisch luisteren
elk oor worden aangeboden en slechts één moet worden gevolgd.
Theorie van Broadbent die stelt dat slechts één sensorisch signaal vroeg in de verwerking wordt
Vroege selectie
geselecteerd voor verdere verwerking; de rest wordt weggefilterd.
Treisman’s theorie dat niet-aandachtsinformatie niet volledig wordt geblokkeerd, maar slechts
Attenuatietheorie
verzwakt, waardoor belangrijke info toch kan doordringen.
Aandacht die wordt aangestuurd door de kenmerken van de prikkel zelf, zoals intensiteit of
Bottom-up (aandacht)
betekenisvolle geluiden (bv. babygehuil).
Aandacht die wordt aangestuurd door verwachtingen, doelen, emoties en voorkennis van de
Top-down (aandacht)
waarnemer.
Perceptuele organisatie Het proces waarbij de hersenen zintuiglijke informatie ordenen tot betekenisvolle gehelen.
Een onderdeel van perceptuele organisatie waarbij losse elementen worden samengevoegd
Perceptuele groepering
tot een geheel op basis van Gestaltprincipes.
Gelijkheid Elementen die op elkaar lijken worden sneller als een eenheid waargenomen.
Nabijheid Elementen die dicht bij elkaar liggen, worden als samenhangend gezien.
Geslotenheid De neiging van de hersenen om onvolledige vormen als gesloten gehelen te zien.
Figuur-achtergrondscheiding Het onderscheid maken tussen het object van aandacht (figuur) en de achtergrond.
Perceptuele predispositie De invloed van eerdere ervaringen en verwachtingen op wat en hoe we iets waarnemen.
Het vermogen om eigenschappen van objecten als constant waar te nemen ondanks
Perceptuele constanties
veranderingen in het beeld op het netvlies.
Kleurconstantie Het waarnemen van een object als dezelfde kleur, ondanks veranderingen in verlichting.
Vormconstantie Het herkennen van een object als dezelfde vorm, ongeacht de kijkhoek.
Grootteconstantie Het waarnemen van een object als even groot, zelfs als het verder weg staat.
Illusies Verkeerde interpretaties van zintuiglijke informatie, vaak door automatische hersencorrecties.
Een optische illusie waarbij twee even lange lijnen ongelijk lijken door context (convergerende
Ponzo illusie
lijnen zoals spoorrails).
Een cognitieve structuur die eerder verkregen informatie gebruikt om nieuwe waarnemingen te
Voorspellend schema
interpreteren.
Primacy effect Het fenomeen waarbij de eerste indruk van iemand zwaarder weegt dan latere informatie.
Recency effect De neiging om recente informatie beter te onthouden en zwaarder te laten meewegen.
De invloed van één positief kenmerk (zoals aantrekkelijkheid) op de beoordeling van andere
Halo-effect
kenmerken.
Sociale druk De invloed van groepsnormen op het gedrag of de waarneming van een individu.
Spotlight effect De neiging van mensen om te overschatten hoeveel anderen op hen letten of hen beoordelen.
Het kritieke moment waarop een waarnemer zijn of haar interpretatie aanpast of bijstelt door
Tipping point
nieuwe informatie of reflectie.
Term Uitleg
De wetenschappelijke studie van menselijk gedrag en mentale processen, gebaseerd op
Psychologie
systematisch en objectief onderzoek.
Een systematische manier van onderzoek doen via hypothesevorming, dataverzameling,
Wetenschappelijke methode
analyse en publicatie.
Schijnwetenschap die geen gebruik maakt van empirisch bewijs of de wetenschappelijke
Pseudowetenschap
methode.
Falsifieerbare hypothese Een hypothese die weerlegd kan worden door tegenbewijs.
Toetsbare hypothese Een hypothese die getest kan worden met onderzoek en observaties.
Een onderzoeksmethode waarbij het effect van een gemanipuleerde variabele op een andere
Experiment
wordt gemeten.
Onafhankelijke variabele De variabele die de onderzoeker manipuleert om het effect ervan te meten.
Afhankelijke variabele De variabele die gemeten wordt om het effect van de manipulatie te observeren.
Controlegroep Een groep in een experiment die geen of een neutrale behandeling krijgt, ter vergelijking.
Een onderzoeksmethode die de samenhang tussen twee variabelen bestudeert zonder
Correlatieonderzoek
oorzaak-gevolgrelatie.
Positieve correlatie Een relatie waarbij beide variabelen samen stijgen of dalen.
Negatieve correlatie Een relatie waarbij de ene variabele stijgt terwijl de andere daalt (of omgekeerd).
Uitspraken over oorzaak en gevolg die alleen mogelijk zijn op basis van experimenteel
Causale uitspraken
onderzoek.
Empirische werkelijkheid Kennis gebaseerd op directe waarneming, ervaring en bewijs uit de praktijk.
Een pseudowetenschap die veronderstelt dat iemands persoonlijkheid en mentale functies af
Frenologie
te lezen zijn uit de schedelvorm.
Een stroming die de structuur van de geest onderzoekt door bewuste ervaringen op te delen in
Structuralisme
hun basiselementen via introspectie.
Een methode waarbij iemand zijn eigen gedachten, gevoelens en waarnemingen nauwkeurig
Introspectie
observeert en beschrijft.
Een stroming die zich richt op de functies en doelen van gedrag, en hoe mentale processen
Functionalisme
helpen bij de aanpassing aan de omgeving.
Een benadering die zich uitsluitend richt op het waarneembare gedrag en het leert door
Behaviourisme
stimulus-responsverbanden, zonder aandacht voor interne mentale processen.
Een stroming die stelt dat de menselijke waarneming gericht is op gehelen, waarbij het geheel
Gestaltpsychologie
meer is dan de som van de delen.
Een benadering die mentale processen zoals denken, herinneren en probleemoplossing
Cognitieve psychologie
onderzoekt, met nadruk op hoe informatie wordt verwerkt en opgeslagen.
Deze stroming verklaart gedrag door het onbewuste, waarbij onbewuste gedachten en
Psychodynamische stroming
ervaringen invloed hebben op iemands gedrag en emoties.
Een stroming uit de jaren 1950 die zich richt op het begrijpen van menselijk gedrag, waarbij de
Humanisme
nadruk ligt op persoonlijke groei, zelfactualisatie en het idee dat mensen van nature goed zijn.
De discussie over de invloed van genetische aanleg (nature) versus omgeving en opvoeding
Nature-nurture debat
(nurture) op gedrag.
De studie van hoe omgevingsfactoren de werking van genen beïnvloeden zonder de DNA-
Epigenetica
structuur te veranderen.
Een model dat menselijk gedrag verklaart vanuit biologische, psychologische en sociale
Biopsychosociaal model
factoren samen.
, WAARNEMING
Term Uitleg
Het proces waarbij prikkels uit de omgeving door de zintuigen worden opgevangen en omgezet
Gewaarwording
in elektrochemische signalen die naar de hersenen worden gestuurd.
Het omzetten van fysieke prikkels (zoals licht of geluid) in elektrochemische signalen door
Transductie
specifieke zintuigreceptoren.
Het zintuig dat informatie geeft over de positie en beweging van onze ledematen via spieren,
Kinesthesie
pezen en gewrichten.
Evenwichtsgevoel Het zintuig dat ons helpt om in balans te blijven, met receptoren in het binnenoor.
Het zintuig dat ons informeert over de interne toestand van ons lichaam, zoals honger, dorst of
Interoceptie
hartslag.
Het actieve proces waarbij de hersenen gewaarwordingen interpreteren en er betekenis aan
Waarneming
geven via selectie, organisatie en interpretatie.
Het cognitieve proces waarbij we bewust kiezen op welke prikkels we onze aandacht richten,
Selectieve aandacht
terwijl andere informatie wordt genegeerd.
Het vermogen om in een drukke omgeving op één gesprek te focussen, terwijl je toch
Cocktailpartyfenomeen
bijvoorbeeld je naam uit een ander gesprek kunt opmerken.
Een methode om selectieve aandacht te onderzoeken waarbij verschillende boodschappen via
Dichotisch luisteren
elk oor worden aangeboden en slechts één moet worden gevolgd.
Theorie van Broadbent die stelt dat slechts één sensorisch signaal vroeg in de verwerking wordt
Vroege selectie
geselecteerd voor verdere verwerking; de rest wordt weggefilterd.
Treisman’s theorie dat niet-aandachtsinformatie niet volledig wordt geblokkeerd, maar slechts
Attenuatietheorie
verzwakt, waardoor belangrijke info toch kan doordringen.
Aandacht die wordt aangestuurd door de kenmerken van de prikkel zelf, zoals intensiteit of
Bottom-up (aandacht)
betekenisvolle geluiden (bv. babygehuil).
Aandacht die wordt aangestuurd door verwachtingen, doelen, emoties en voorkennis van de
Top-down (aandacht)
waarnemer.
Perceptuele organisatie Het proces waarbij de hersenen zintuiglijke informatie ordenen tot betekenisvolle gehelen.
Een onderdeel van perceptuele organisatie waarbij losse elementen worden samengevoegd
Perceptuele groepering
tot een geheel op basis van Gestaltprincipes.
Gelijkheid Elementen die op elkaar lijken worden sneller als een eenheid waargenomen.
Nabijheid Elementen die dicht bij elkaar liggen, worden als samenhangend gezien.
Geslotenheid De neiging van de hersenen om onvolledige vormen als gesloten gehelen te zien.
Figuur-achtergrondscheiding Het onderscheid maken tussen het object van aandacht (figuur) en de achtergrond.
Perceptuele predispositie De invloed van eerdere ervaringen en verwachtingen op wat en hoe we iets waarnemen.
Het vermogen om eigenschappen van objecten als constant waar te nemen ondanks
Perceptuele constanties
veranderingen in het beeld op het netvlies.
Kleurconstantie Het waarnemen van een object als dezelfde kleur, ondanks veranderingen in verlichting.
Vormconstantie Het herkennen van een object als dezelfde vorm, ongeacht de kijkhoek.
Grootteconstantie Het waarnemen van een object als even groot, zelfs als het verder weg staat.
Illusies Verkeerde interpretaties van zintuiglijke informatie, vaak door automatische hersencorrecties.
Een optische illusie waarbij twee even lange lijnen ongelijk lijken door context (convergerende
Ponzo illusie
lijnen zoals spoorrails).
Een cognitieve structuur die eerder verkregen informatie gebruikt om nieuwe waarnemingen te
Voorspellend schema
interpreteren.
Primacy effect Het fenomeen waarbij de eerste indruk van iemand zwaarder weegt dan latere informatie.
Recency effect De neiging om recente informatie beter te onthouden en zwaarder te laten meewegen.
De invloed van één positief kenmerk (zoals aantrekkelijkheid) op de beoordeling van andere
Halo-effect
kenmerken.
Sociale druk De invloed van groepsnormen op het gedrag of de waarneming van een individu.
Spotlight effect De neiging van mensen om te overschatten hoeveel anderen op hen letten of hen beoordelen.
Het kritieke moment waarop een waarnemer zijn of haar interpretatie aanpast of bijstelt door
Tipping point
nieuwe informatie of reflectie.
