Levensbeschouwing:
Religie, Atheïsme en Cultuur
1
, Inhoudsopgave
1 Inleiding .................................................................................................................................................. 6
1.1 Actief pluralisme .................................................................................................................................. 6
1.2 Pieter Gillis ........................................................................................................................................... 7
1.3 Evaluatie............................................................................................................................................... 7
1.4 Perspectief van het vak ........................................................................................................................ 8
1.4.1 Neutraliteit ...................................................................................................................................... 9
2 Religie: nurture or nature...................................................................................................................... 11
2.1 Evolutionaire oorsprong van moraal .................................................................................................. 11
2.2 Biologische en culturele evolutie ........................................................................................................ 12
2.3 Cognitieve studie van religie .............................................................................................................. 13
2.4 Waarom de mens een aanleg heeft voor religie en theologisch denken ........................................... 14
2.4.1 Theory of mind .............................................................................................................................. 15
2.4.2 Minimale contra-intuïviteit ........................................................................................................... 15
2.4.3 God en Theological (in)correctness ............................................................................................... 16
2.4.4 Samengevat ................................................................................................................................... 16
2.5 Religie-ondermijnend? ....................................................................................................................... 17
2.6 Religie natuurlijk?............................................................................................................................... 17
3 Levensbeschouwelijke landschap .......................................................................................................... 19
3.1 De axiale periode................................................................................................................................ 20
3.1.1 Demografische revoluties: levensbeschouwelijk landschap ......................................................... 20
4 Monotheïstische religies ....................................................................................................................... 23
4.1 Jodendom ........................................................................................................................................... 23
4.1.1 Jeruzalem ...................................................................................................................................... 24
4.1.2 Andere elementen uit het Jodendom ........................................................................................... 25
4.2 Christendom ....................................................................................................................................... 26
4.2.1 Apostelen ...................................................................................................................................... 27
4.2.2 Laatste avondmaal ........................................................................................................................ 29
4.2.3 Evangelisten .................................................................................................................................. 29
4.2.4 Andere figuren in het christendom ............................................................................................... 31
4.2.5 Kerken ........................................................................................................................................... 33
4.3 Het grote schisma (1054) ................................................................................................................... 33
4.4 Tweede Schisma ................................................................................................................................. 34
4.4.1 Wartburg Eisenach ........................................................................................................................ 36
4.4.2 Beeldenstorm ................................................................................................................................ 38
4.5 Contrareformatie ............................................................................................................................... 40
4.6 Islam ................................................................................................................................................... 42
4.6.1 De Koran ........................................................................................................................................ 43
4.6.2 Orthopraxie ................................................................................................................................... 44
4.6.3 Geschiedenis van de islamitische stromingen ............................................................................... 47
4.6.4 Belangrijke figuren in de Islam ...................................................................................................... 49
4.6.5 Gebouwen ..................................................................................................................................... 50
4.6.6 Imam ............................................................................................................................................. 51
4.6.7 Saoedisch wahhabisme ................................................................................................................. 52
2
, 4.6.8 Salafisme ....................................................................................................................................... 53
4.6.9 Soefisme ........................................................................................................................................ 54
5 Oosterse religies ................................................................................................................................... 55
5.1 Hindoeïsme ........................................................................................................................................ 55
5.1.1 Ontstaan en historische context ................................................................................................... 55
5.1.2 Algemene kenmerken ................................................................................................................... 55
5.1.3 Goden en kosmologie .................................................................................................................... 55
5.1.4 Praktijken en rituelen .................................................................................................................... 56
5.1.5 Kastensysteem .............................................................................................................................. 56
5.1.6 Kernpunten samengevat ............................................................................................................... 56
5.2 Boeddhisme ........................................................................................................................................ 57
5.2.1 Ontstaan ........................................................................................................................................ 57
5.2.2 Boeddhistische leer (Dharma) ....................................................................................................... 57
5.2.3 Boeddhistische stromingen ........................................................................................................... 57
5.3 Sikhisme ............................................................................................................................................. 58
5.4 Jaïnisme .............................................................................................................................................. 58
5.4.1 Belangrijke verbanden en thema’s ................................................................................................ 58
6 Niet-geaffilieerden/ religously unaffiliated ........................................................................................... 59
6.1 Secularisering ..................................................................................................................................... 59
6.1.1 3 niveau’s van secularisering: ........................................................................................................ 60
6.1.2 Drijfveren voor secularisering ....................................................................................................... 61
6.1.3 Waarom verloopt deze evolutie anders in de VS? ........................................................................ 62
6.2 Atheïsten ............................................................................................................................................ 63
6.2.1 Is atheïsme een levensbeschouwing? ........................................................................................... 65
6.2.2 Nieuwe/militante atheïsten .......................................................................................................... 66
6.2.3 Politieke inzet van religie .............................................................................................................. 67
6.2.4 Culture wars .................................................................................................................................. 69
6.3 Wijzigende levensbeschouwelijke landschap in Vlaanderen .............................................................. 70
6.3.1 Islamoptimisme versus islampessimisme ..................................................................................... 72
6.3.2 Zullen moslimgemeenschappen seculariseren?............................................................................ 72
7 De invloed van de Arabische filosofie op het Europese denken ............................................................ 74
7.1 Johan Jacob Brucker ........................................................................................................................... 74
7.2 Context Islam ..................................................................................................................................... 76
7.3 Grote invloed van Bagdad in Europa.................................................................................................. 77
7.4 Filosofie .............................................................................................................................................. 78
7.4.1 Aristoteles ..................................................................................................................................... 78
7.4.2 Al-Farabi ........................................................................................................................................ 78
7.5 De sprong van Bagdad naar Cordoba ................................................................................................ 79
7.5.1 Ibn Tufayl ....................................................................................................................................... 79
7.5.2 Averroes ........................................................................................................................................ 80
7.6 Religie klopt niet maar is wel nuttig ................................................................................................... 82
7.6.1 Secularisering of de duplex veritas................................................................................................ 83
7.7 Debat: Bagdad/Cordoba ideeën in de Renaissance ........................................................................... 84
8 De muze binnestebuiten: over oude en nieuwe kennisorakels.............................................................. 87
8.1 De muze in de oudheid ....................................................................................................................... 87
8.1.1 Artificiële intelligentie ................................................................................................................... 88
3
, 8.2 Wie is de Muze? ................................................................................................................................. 89
8.2.1 2 belangrijke auteurs ..................................................................................................................... 89
8.2.2 Detienne ........................................................................................................................................ 90
8.2.3 Havelock ........................................................................................................................................ 93
8.2.4 Eros, bitterzoet .............................................................................................................................. 94
8.3 Nieuwe soort mens............................................................................................................................. 94
8.3.1 Ruth Padel: In and out the Greek mind ......................................................................................... 95
8.3.2 Jaynes: the origin of consciousness in the breakdown of the bicameral mind ............................. 95
8.4 Muzen en sirenen ............................................................................................................................... 96
9 De Duivel .............................................................................................................................................. 99
9.1 Geen duivel in polytheïsme ................................................................................................................ 99
9.1.1 Gedaanten van de Duivel ............................................................................................................ 100
9.1.2 Baälzebub .................................................................................................................................... 101
9.1.3 Het bestaan van een “goede” God? ............................................................................................ 101
9.2 De duivel in het monotheïsme .......................................................................................................... 102
9.2.1 Oermythe gevecht: Chaos versus Orde ....................................................................................... 103
9.3 Dualisme Perzische godsdienst Mazdeïsme / Zoroastrisme ............................................................. 104
9.4 Valse Etymologie van de Duivel ....................................................................................................... 105
9.4.1 Duivel........................................................................................................................................... 105
9.4.2 Lucifer .......................................................................................................................................... 106
9.4.3 Uitwerking van de mythe over de duivel .................................................................................... 107
9.4.4 Boek Henoch ............................................................................................................................... 107
9.4.5 Zondebok..................................................................................................................................... 108
9.5 Het nieuwe testament ...................................................................................................................... 108
9.6 Diabolisering van bevolkingsgroepen .............................................................................................. 109
10 Job en Mendel Singer: over literatuur en lijden................................................................................... 112
10.1 Het probleem van het kwaad en het lijden ...................................................................................... 112
10.1.1 Hoe ging men hiermee om in het verleden? .......................................................................... 113
10.2 De lijdende Job ................................................................................................................................. 114
10.2.1 Een overzicht van het boek Job .............................................................................................. 114
10.2.2 Tegenslagen van God ............................................................................................................. 115
10.3 Hedendaagse versie van Job: de Mendelsinger ............................................................................... 116
10.3.1 Hiob Geschichte eines einfachen mannes .............................................................................. 116
10.3.2 De Roman van Mendel ........................................................................................................... 117
10.3.3 Mendels wanhoop .................................................................................................................. 118
10.4 Bemerkingen van Hiob – Joseph Roth .............................................................................................. 119
10.4.1 Arnold Burms .......................................................................................................................... 120
11 René Girard: zondebokmechanisme .................................................................................................... 122
11.1 Girard als Trumpsupporter? ............................................................................................................. 122
11.2 Invloed .............................................................................................................................................. 123
11.3 Belangrijkste werken ........................................................................................................................ 124
11.3.1 Mesonge romantique et vérité romanesque ......................................................................... 124
11.3.2 La violence et le sacré ............................................................................................................. 124
11.3.3 Des choses cachées depuis la foundation du monde ............................................................. 125
11.3.4 Le bouc emissaire ................................................................................................................... 125
11.3.5 A theatre of Envy .................................................................................................................... 125
4
Religie, Atheïsme en Cultuur
1
, Inhoudsopgave
1 Inleiding .................................................................................................................................................. 6
1.1 Actief pluralisme .................................................................................................................................. 6
1.2 Pieter Gillis ........................................................................................................................................... 7
1.3 Evaluatie............................................................................................................................................... 7
1.4 Perspectief van het vak ........................................................................................................................ 8
1.4.1 Neutraliteit ...................................................................................................................................... 9
2 Religie: nurture or nature...................................................................................................................... 11
2.1 Evolutionaire oorsprong van moraal .................................................................................................. 11
2.2 Biologische en culturele evolutie ........................................................................................................ 12
2.3 Cognitieve studie van religie .............................................................................................................. 13
2.4 Waarom de mens een aanleg heeft voor religie en theologisch denken ........................................... 14
2.4.1 Theory of mind .............................................................................................................................. 15
2.4.2 Minimale contra-intuïviteit ........................................................................................................... 15
2.4.3 God en Theological (in)correctness ............................................................................................... 16
2.4.4 Samengevat ................................................................................................................................... 16
2.5 Religie-ondermijnend? ....................................................................................................................... 17
2.6 Religie natuurlijk?............................................................................................................................... 17
3 Levensbeschouwelijke landschap .......................................................................................................... 19
3.1 De axiale periode................................................................................................................................ 20
3.1.1 Demografische revoluties: levensbeschouwelijk landschap ......................................................... 20
4 Monotheïstische religies ....................................................................................................................... 23
4.1 Jodendom ........................................................................................................................................... 23
4.1.1 Jeruzalem ...................................................................................................................................... 24
4.1.2 Andere elementen uit het Jodendom ........................................................................................... 25
4.2 Christendom ....................................................................................................................................... 26
4.2.1 Apostelen ...................................................................................................................................... 27
4.2.2 Laatste avondmaal ........................................................................................................................ 29
4.2.3 Evangelisten .................................................................................................................................. 29
4.2.4 Andere figuren in het christendom ............................................................................................... 31
4.2.5 Kerken ........................................................................................................................................... 33
4.3 Het grote schisma (1054) ................................................................................................................... 33
4.4 Tweede Schisma ................................................................................................................................. 34
4.4.1 Wartburg Eisenach ........................................................................................................................ 36
4.4.2 Beeldenstorm ................................................................................................................................ 38
4.5 Contrareformatie ............................................................................................................................... 40
4.6 Islam ................................................................................................................................................... 42
4.6.1 De Koran ........................................................................................................................................ 43
4.6.2 Orthopraxie ................................................................................................................................... 44
4.6.3 Geschiedenis van de islamitische stromingen ............................................................................... 47
4.6.4 Belangrijke figuren in de Islam ...................................................................................................... 49
4.6.5 Gebouwen ..................................................................................................................................... 50
4.6.6 Imam ............................................................................................................................................. 51
4.6.7 Saoedisch wahhabisme ................................................................................................................. 52
2
, 4.6.8 Salafisme ....................................................................................................................................... 53
4.6.9 Soefisme ........................................................................................................................................ 54
5 Oosterse religies ................................................................................................................................... 55
5.1 Hindoeïsme ........................................................................................................................................ 55
5.1.1 Ontstaan en historische context ................................................................................................... 55
5.1.2 Algemene kenmerken ................................................................................................................... 55
5.1.3 Goden en kosmologie .................................................................................................................... 55
5.1.4 Praktijken en rituelen .................................................................................................................... 56
5.1.5 Kastensysteem .............................................................................................................................. 56
5.1.6 Kernpunten samengevat ............................................................................................................... 56
5.2 Boeddhisme ........................................................................................................................................ 57
5.2.1 Ontstaan ........................................................................................................................................ 57
5.2.2 Boeddhistische leer (Dharma) ....................................................................................................... 57
5.2.3 Boeddhistische stromingen ........................................................................................................... 57
5.3 Sikhisme ............................................................................................................................................. 58
5.4 Jaïnisme .............................................................................................................................................. 58
5.4.1 Belangrijke verbanden en thema’s ................................................................................................ 58
6 Niet-geaffilieerden/ religously unaffiliated ........................................................................................... 59
6.1 Secularisering ..................................................................................................................................... 59
6.1.1 3 niveau’s van secularisering: ........................................................................................................ 60
6.1.2 Drijfveren voor secularisering ....................................................................................................... 61
6.1.3 Waarom verloopt deze evolutie anders in de VS? ........................................................................ 62
6.2 Atheïsten ............................................................................................................................................ 63
6.2.1 Is atheïsme een levensbeschouwing? ........................................................................................... 65
6.2.2 Nieuwe/militante atheïsten .......................................................................................................... 66
6.2.3 Politieke inzet van religie .............................................................................................................. 67
6.2.4 Culture wars .................................................................................................................................. 69
6.3 Wijzigende levensbeschouwelijke landschap in Vlaanderen .............................................................. 70
6.3.1 Islamoptimisme versus islampessimisme ..................................................................................... 72
6.3.2 Zullen moslimgemeenschappen seculariseren?............................................................................ 72
7 De invloed van de Arabische filosofie op het Europese denken ............................................................ 74
7.1 Johan Jacob Brucker ........................................................................................................................... 74
7.2 Context Islam ..................................................................................................................................... 76
7.3 Grote invloed van Bagdad in Europa.................................................................................................. 77
7.4 Filosofie .............................................................................................................................................. 78
7.4.1 Aristoteles ..................................................................................................................................... 78
7.4.2 Al-Farabi ........................................................................................................................................ 78
7.5 De sprong van Bagdad naar Cordoba ................................................................................................ 79
7.5.1 Ibn Tufayl ....................................................................................................................................... 79
7.5.2 Averroes ........................................................................................................................................ 80
7.6 Religie klopt niet maar is wel nuttig ................................................................................................... 82
7.6.1 Secularisering of de duplex veritas................................................................................................ 83
7.7 Debat: Bagdad/Cordoba ideeën in de Renaissance ........................................................................... 84
8 De muze binnestebuiten: over oude en nieuwe kennisorakels.............................................................. 87
8.1 De muze in de oudheid ....................................................................................................................... 87
8.1.1 Artificiële intelligentie ................................................................................................................... 88
3
, 8.2 Wie is de Muze? ................................................................................................................................. 89
8.2.1 2 belangrijke auteurs ..................................................................................................................... 89
8.2.2 Detienne ........................................................................................................................................ 90
8.2.3 Havelock ........................................................................................................................................ 93
8.2.4 Eros, bitterzoet .............................................................................................................................. 94
8.3 Nieuwe soort mens............................................................................................................................. 94
8.3.1 Ruth Padel: In and out the Greek mind ......................................................................................... 95
8.3.2 Jaynes: the origin of consciousness in the breakdown of the bicameral mind ............................. 95
8.4 Muzen en sirenen ............................................................................................................................... 96
9 De Duivel .............................................................................................................................................. 99
9.1 Geen duivel in polytheïsme ................................................................................................................ 99
9.1.1 Gedaanten van de Duivel ............................................................................................................ 100
9.1.2 Baälzebub .................................................................................................................................... 101
9.1.3 Het bestaan van een “goede” God? ............................................................................................ 101
9.2 De duivel in het monotheïsme .......................................................................................................... 102
9.2.1 Oermythe gevecht: Chaos versus Orde ....................................................................................... 103
9.3 Dualisme Perzische godsdienst Mazdeïsme / Zoroastrisme ............................................................. 104
9.4 Valse Etymologie van de Duivel ....................................................................................................... 105
9.4.1 Duivel........................................................................................................................................... 105
9.4.2 Lucifer .......................................................................................................................................... 106
9.4.3 Uitwerking van de mythe over de duivel .................................................................................... 107
9.4.4 Boek Henoch ............................................................................................................................... 107
9.4.5 Zondebok..................................................................................................................................... 108
9.5 Het nieuwe testament ...................................................................................................................... 108
9.6 Diabolisering van bevolkingsgroepen .............................................................................................. 109
10 Job en Mendel Singer: over literatuur en lijden................................................................................... 112
10.1 Het probleem van het kwaad en het lijden ...................................................................................... 112
10.1.1 Hoe ging men hiermee om in het verleden? .......................................................................... 113
10.2 De lijdende Job ................................................................................................................................. 114
10.2.1 Een overzicht van het boek Job .............................................................................................. 114
10.2.2 Tegenslagen van God ............................................................................................................. 115
10.3 Hedendaagse versie van Job: de Mendelsinger ............................................................................... 116
10.3.1 Hiob Geschichte eines einfachen mannes .............................................................................. 116
10.3.2 De Roman van Mendel ........................................................................................................... 117
10.3.3 Mendels wanhoop .................................................................................................................. 118
10.4 Bemerkingen van Hiob – Joseph Roth .............................................................................................. 119
10.4.1 Arnold Burms .......................................................................................................................... 120
11 René Girard: zondebokmechanisme .................................................................................................... 122
11.1 Girard als Trumpsupporter? ............................................................................................................. 122
11.2 Invloed .............................................................................................................................................. 123
11.3 Belangrijkste werken ........................................................................................................................ 124
11.3.1 Mesonge romantique et vérité romanesque ......................................................................... 124
11.3.2 La violence et le sacré ............................................................................................................. 124
11.3.3 Des choses cachées depuis la foundation du monde ............................................................. 125
11.3.4 Le bouc emissaire ................................................................................................................... 125
11.3.5 A theatre of Envy .................................................................................................................... 125
4