Omgevingsrecht
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: omgevingsrecht en het recht..........................................................................................2
Recht...............................................................................................................................................................2
Bestuursrecht..................................................................................................................................................2
Ontwikkeling van het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht in België......................................................3
Hoofdstuk 2: milieu, ruimte, beleid en recht........................................................................................5
Nood aan beleid..............................................................................................................................................5
Toenemende aantasting van het milieu (door de mens)......................................................................................................6
Nadelig juridisch statuut van het milieu...............................................................................................................................6
Milieubeleid, ruimtelijke ordening, … zijn nodig..................................................................................................................7
Legitimatie voor het omgevingsbeleid..................................................................................................................................8
Functies van het omgevingsrecht..................................................................................................................10
Instrumenten van het omgevingsbeleid........................................................................................................11
Directe en indirecte regulering...........................................................................................................................................11
Enkele belangrijke instrumenten........................................................................................................................................11
Op naar nieuwe instrumenten en weg van de regulering?................................................................................................19
Meer invloed van de rechter op het beleid........................................................................................................................22
Beginsel van het milieubeleid.............................................................................................................................................25
Inhoud en oorsprong van de beginselen van het milieubeleid..........................................................................................27
Rechtsbescherming mogelijks op de helling.......................................................................................................................29
Hoofdstuk 3. Onteigening, eigendomsbeperking en rechten van voorkoop en voorkeur....................31
Onteigening...................................................................................................................................................31
Onteigening: begrip.............................................................................................................................................................31
Bescherming van het eigendomsrecht bij onteigening......................................................................................................32
Eigendomsbeperkingen.................................................................................................................................40
Begrip..................................................................................................................................................................................40
Bescherming van het eigendomsrecht bij eigendomsbeperkingen...................................................................................41
Recht van voorkoop.......................................................................................................................................42
Begrip..................................................................................................................................................................................42
Modaliteiten, toepassingsgebied en uitzonderingen.........................................................................................................42
Rangorde.............................................................................................................................................................................43
Sanctieregeling....................................................................................................................................................................43
Recht van voorkeur.......................................................................................................................................44
Begrip..................................................................................................................................................................................44
Regeling...............................................................................................................................................................................44
Hoofdstuk 4. Vergunningen in de ruimtelijke ordening en het milieubeleid.......................................44
Co-existentie van wetgeving, rechtsbescherling bij en kenmerken en gevolgen van vergunningen...............44
Soorten vergunningen voor de invoering van de omgevingsvergunningen.......................................................................44
Cumulatieve werking en gelijkwaardigheid van wetgevingen............................................................................................45
Soorten vergunningen na de invoering van de omgevingsvergunning..............................................................................45
Openbaar onderzoek...........................................................................................................................................................46
Administratief beroep.........................................................................................................................................................47
Jurisdictioneel onderzoek...................................................................................................................................................48
Kenmerken en gevolgen van vergunningen........................................................................................................................48
Omgevingsvergunning...................................................................................................................................49
, Voorwerp van de omgevingsvergunning............................................................................................................................50
Vergunningsprocedure en beoordelingskader...................................................................................................................54
Verval van de omgevingsvergunning..................................................................................................................................63
Hoofdstuk 5. Ruimtelijke plannen en inrichting.................................................................................65
Ruimtelijke ordening.....................................................................................................................................65
Begrippen en algemeen......................................................................................................................................................65
Ruimtelijke planning............................................................................................................................................................65
Rooilijnplannen...................................................................................................................................................................71
Wooclap...........................................................................................................................................79
Hoofdstuk 1: omgevingsrecht en het recht
Recht
Omgevingsrecht: situering in het recht
• Vooral bestuursrecht maar niet alleen: dwarsdoorsnede van het recht
o Vergunningsplicht om te bouwen enz., aansprakelijkheid voor milieuschade, ecofiscaliteit, …
• Toenemende invloed op het privaatrecht
o bv. bodemattest bij verkoop van een onroerend goed
Bescherming koper zodat koper niet onwetend een stuk vervuilde grond koopt
Relatief nietige overeenkomst: verkoper moet ervoor zorgen
Bestuursrecht
Omgevingsrecht = milieurecht en ruimtelijk bestuursrecht (= ruimtelijk ordeningsrecht)
(milieurecht + ruimtelijk bestuursrecht = functionele rechtsgebieden = de instrumentele functie van het recht staat
centraal: overheid gebruikt wetgeving als instrument om beleid te voeren)
• Milieubeleid
= beleid gericht op bescherming van mens en fysieke milieu tegen:
o Milieuhygiëne: bestrijding van verontreiniging
Bv. vervuiling
o Milieubeheer: beheer niet-levende natuurlijke rijkdommen (bodem, water, enz.)
Zandwinning, aardoliewinning etc.
Hoe gaan we (quantitatief) om met water?
o Natuurbehoud: behoud natuurgebieden, wilde flora en fauna
Landschappen
• Ruimtelijke ordening
= beleid gericht op bescherming van ruimtelijke kwaliteit/beheersing van de ruimtelijke ontwikkeling door:
o Bestemming van ruimte (toekenning van functies van gebieden, zoals wonen, landbouw, industrie)
= toekennen van functies aan grondoppervlakten
o Beleid mbt ontplooien van menselijke activiteiten op de grond (bv. wonen, aan landbouw doen etc.)
• Beleid inzake behoud van onroerend erfgoed (monumenten, enz.)
= leunt sterk aan bij milieubeleid en ruimtelijke ordening
o Cultuurhistorische landschappen
Energierecht (regulering menselijk handelen m.b.t. productie, transport, verbruik van energie, ontginning)
• Bevorderen hernieuwbare energie: wind- en zonenergie, kernenergie etc.
• Veel raakvlakken met klimaatbeleid
, o Wint aan belang sinds opkomst klimaatproblematiek
Ontwikkeling van het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht in België
• Milieubeleid = recente term
o Maar hiervoor waren er ook bepalingen die de menselijke gezondheid beschermde tegen vervuiling
Bv. in ME: vele steden hadden al wetgeving die zeiden dat je niks mocht werpen in de rivier
als die door de stad stroomt (men waste nl hun kleren daarin)
• VROEGER: Ad hoc benadering in het ‘milieubeleid’: exploitatievergunning, …
o Bv. Napoleontisch decreet over “ingedeelde inrichtingen” (oa omgevingsvergunningen) (1800)
o Nieuwe wetgeving met meer inrichtingen in 20e eeuw
o = ad-hocbeleid
Bv. na olierampen, smogsituaties of zware ongelukken in chemische bedrijfen
• VANAF 1970: Sectorale benadering in milieubeleid: aparte wetten voor verschillende milieucompartimenten
(oppervlaktewater, lucht, bodem, grondwater, afval, natuur, …)
o Milieu opdelen in compartimenten: lucht, grond, natuur, afval etc.
o Hiervoor maakt men allemaal aparte wetgeving: ondoeltreffend
Begin van systematische benadering
• Ruimtelijke ordening ook apart:
o Begin met Stedenbouwwet van 1962 (bouwvergunning, planning)
In BE voor het eerst sprake van gebiedsdekkende ruimtelijke planning
Hiervoor: overheidsoptreden was beperkt; bv. tot steden die wel ruimtelijke plannen
hadden
• Staatshervorming:
o Milieubeleid = grotendeels gewestelijke bevoegdheid
o Jaren 80: men dacht vooral aan milieu
o Vlaanderen wou obv milieubeleid meer vooruit dan Wallonië
• Milieubeleid is sterk internationaal en Europees beïnvloed (luchtkwaliteit, natuur, klimaat, …)
o Maar niet de ruimtelijke ordening (dat is geen EU bevoegdheid)
Ruimtelijke ordening is GEEN Europese bevoegdheid
Echter veel problemen in Vlaanderen door gebrek aan ruimtelijke ordening
Bv. overstromingen
Ze zouden wel Europese richtlijn kunnen maken
o Onderzoek wijst uit: 90 % van de milieumaatregelen wordt internationaal of door de EU
beïnvloed; 70 % van de milieumaatregelen wordt door EU beïnvloed
• Evolutie in soort problemen
o 20e E: bv. stinkende suikerfabrieken
o Later: meer nadruk op milieucompartimenten (chemicaliën: plaatselijke problemen)
o Regionale problemen
SMOG, luchtvervuiling ,ruimtelijke ordening
Evolutie van de laatste jaren: tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht sinds eind jaren 1980
• Bv. in Vlaanderen:
o Integratie van exploitatie- en lozingsvergunning in milieuvergunning in 1985
1991 van kracht geworden
, Milieuvergunning bestond lange tijd dus NAAST de bouwvergunning: je had beide nodig
Maar het was wel al beter: slechts deze 2 ipv 15
o Invloed werkstukken van professoren
Geleid tot Decreet algemene bepalingen milieubeleid (DABM) in 1995 (systematisch
opgebouwd)
Bestaat nog steeds
Milieuprofessoren: bv. voorzitter van commissie: doel = algemeen decreet met
doelstellingen
Anders moesten studenten het recht maken die nog nooit wetgeving hadden gezien
• Met als doel: milieurecht effectiever maken
o Afwezigheid van overkoepelend milieubeleid vormden nl hinderpalen voor een doortastend
milieubeleid
Tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht sinds begin 21e eeuw
• We gaan naar 1 beleidsdomein en dus 1 wetgeving
• = verbeteren van besluitvaardigheid van de overheid:
o bv. in Vlaanderen
Integratie van stedenbouwkundige en milieuvergunning in omgevingsvergunning in 2014
Hiervoor: Bouwvergunning nodig + milieuvergunning nodig
-> worden samengevoegd: omgevingsvergunning
Nieuwe term overgewaaid uit Nederland:
Omgevingsrecht = milieurecht + ruimtelijke ordeningsrecht (+ onroerend
erfgoedrecht)
NL pionier
o Maar hebben vaak wetgeving die niet van kracht is
Geeft aan dat beleidsmakers milieu meer antropocentrisch benaderen
In andere talen vaak maar één woord voor milieu en omgeving (bv. Engels: ‘environment’)
Terugdringen van administratieve lasten staat ook centraal
• Fancy termen: ‘smarter regulation’, ‘better regulation’, ‘fitness check’
o Dan zeg je dus onrechtstreeks dat de vorige regulering niet smart/goed was
• Gevaar: sommigen willen onder dit mom milieubeleid afzwakken
o Milieurecht moet stapje terug doen: men wil een minder streng milieubeleid
Europese commissie zegt dit nu letterlijk: klimaatambities verzwakken
Vlaamse regering gaat ook klimaatambities verzwakken
Recent groene ambities EU: Green Deal, klimaatneutraal tegen 2050…
Belang omgevingsrecht
• Vormt in ruime mate juridisch kader voor overheid om toe te zien op kwaliteit van onze leefomgeving
• Grote economische impact
• Milieurecht: Specifiek instrumentarium en systematiek (milieukwaliteitsnormen, emissienormen)
• Aanknopingspunten met vele traditionele rechtstakken: interessant wetenschappelijk studieobject
Milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht als vakgebied
• Jonge rechtstakken waarbij instrumentele functie van het recht centraal staat (recht als middel om een
beleid te voeren)
o Recht = middel om beleid te voeren
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1: omgevingsrecht en het recht..........................................................................................2
Recht...............................................................................................................................................................2
Bestuursrecht..................................................................................................................................................2
Ontwikkeling van het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht in België......................................................3
Hoofdstuk 2: milieu, ruimte, beleid en recht........................................................................................5
Nood aan beleid..............................................................................................................................................5
Toenemende aantasting van het milieu (door de mens)......................................................................................................6
Nadelig juridisch statuut van het milieu...............................................................................................................................6
Milieubeleid, ruimtelijke ordening, … zijn nodig..................................................................................................................7
Legitimatie voor het omgevingsbeleid..................................................................................................................................8
Functies van het omgevingsrecht..................................................................................................................10
Instrumenten van het omgevingsbeleid........................................................................................................11
Directe en indirecte regulering...........................................................................................................................................11
Enkele belangrijke instrumenten........................................................................................................................................11
Op naar nieuwe instrumenten en weg van de regulering?................................................................................................19
Meer invloed van de rechter op het beleid........................................................................................................................22
Beginsel van het milieubeleid.............................................................................................................................................25
Inhoud en oorsprong van de beginselen van het milieubeleid..........................................................................................27
Rechtsbescherming mogelijks op de helling.......................................................................................................................29
Hoofdstuk 3. Onteigening, eigendomsbeperking en rechten van voorkoop en voorkeur....................31
Onteigening...................................................................................................................................................31
Onteigening: begrip.............................................................................................................................................................31
Bescherming van het eigendomsrecht bij onteigening......................................................................................................32
Eigendomsbeperkingen.................................................................................................................................40
Begrip..................................................................................................................................................................................40
Bescherming van het eigendomsrecht bij eigendomsbeperkingen...................................................................................41
Recht van voorkoop.......................................................................................................................................42
Begrip..................................................................................................................................................................................42
Modaliteiten, toepassingsgebied en uitzonderingen.........................................................................................................42
Rangorde.............................................................................................................................................................................43
Sanctieregeling....................................................................................................................................................................43
Recht van voorkeur.......................................................................................................................................44
Begrip..................................................................................................................................................................................44
Regeling...............................................................................................................................................................................44
Hoofdstuk 4. Vergunningen in de ruimtelijke ordening en het milieubeleid.......................................44
Co-existentie van wetgeving, rechtsbescherling bij en kenmerken en gevolgen van vergunningen...............44
Soorten vergunningen voor de invoering van de omgevingsvergunningen.......................................................................44
Cumulatieve werking en gelijkwaardigheid van wetgevingen............................................................................................45
Soorten vergunningen na de invoering van de omgevingsvergunning..............................................................................45
Openbaar onderzoek...........................................................................................................................................................46
Administratief beroep.........................................................................................................................................................47
Jurisdictioneel onderzoek...................................................................................................................................................48
Kenmerken en gevolgen van vergunningen........................................................................................................................48
Omgevingsvergunning...................................................................................................................................49
, Voorwerp van de omgevingsvergunning............................................................................................................................50
Vergunningsprocedure en beoordelingskader...................................................................................................................54
Verval van de omgevingsvergunning..................................................................................................................................63
Hoofdstuk 5. Ruimtelijke plannen en inrichting.................................................................................65
Ruimtelijke ordening.....................................................................................................................................65
Begrippen en algemeen......................................................................................................................................................65
Ruimtelijke planning............................................................................................................................................................65
Rooilijnplannen...................................................................................................................................................................71
Wooclap...........................................................................................................................................79
Hoofdstuk 1: omgevingsrecht en het recht
Recht
Omgevingsrecht: situering in het recht
• Vooral bestuursrecht maar niet alleen: dwarsdoorsnede van het recht
o Vergunningsplicht om te bouwen enz., aansprakelijkheid voor milieuschade, ecofiscaliteit, …
• Toenemende invloed op het privaatrecht
o bv. bodemattest bij verkoop van een onroerend goed
Bescherming koper zodat koper niet onwetend een stuk vervuilde grond koopt
Relatief nietige overeenkomst: verkoper moet ervoor zorgen
Bestuursrecht
Omgevingsrecht = milieurecht en ruimtelijk bestuursrecht (= ruimtelijk ordeningsrecht)
(milieurecht + ruimtelijk bestuursrecht = functionele rechtsgebieden = de instrumentele functie van het recht staat
centraal: overheid gebruikt wetgeving als instrument om beleid te voeren)
• Milieubeleid
= beleid gericht op bescherming van mens en fysieke milieu tegen:
o Milieuhygiëne: bestrijding van verontreiniging
Bv. vervuiling
o Milieubeheer: beheer niet-levende natuurlijke rijkdommen (bodem, water, enz.)
Zandwinning, aardoliewinning etc.
Hoe gaan we (quantitatief) om met water?
o Natuurbehoud: behoud natuurgebieden, wilde flora en fauna
Landschappen
• Ruimtelijke ordening
= beleid gericht op bescherming van ruimtelijke kwaliteit/beheersing van de ruimtelijke ontwikkeling door:
o Bestemming van ruimte (toekenning van functies van gebieden, zoals wonen, landbouw, industrie)
= toekennen van functies aan grondoppervlakten
o Beleid mbt ontplooien van menselijke activiteiten op de grond (bv. wonen, aan landbouw doen etc.)
• Beleid inzake behoud van onroerend erfgoed (monumenten, enz.)
= leunt sterk aan bij milieubeleid en ruimtelijke ordening
o Cultuurhistorische landschappen
Energierecht (regulering menselijk handelen m.b.t. productie, transport, verbruik van energie, ontginning)
• Bevorderen hernieuwbare energie: wind- en zonenergie, kernenergie etc.
• Veel raakvlakken met klimaatbeleid
, o Wint aan belang sinds opkomst klimaatproblematiek
Ontwikkeling van het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht in België
• Milieubeleid = recente term
o Maar hiervoor waren er ook bepalingen die de menselijke gezondheid beschermde tegen vervuiling
Bv. in ME: vele steden hadden al wetgeving die zeiden dat je niks mocht werpen in de rivier
als die door de stad stroomt (men waste nl hun kleren daarin)
• VROEGER: Ad hoc benadering in het ‘milieubeleid’: exploitatievergunning, …
o Bv. Napoleontisch decreet over “ingedeelde inrichtingen” (oa omgevingsvergunningen) (1800)
o Nieuwe wetgeving met meer inrichtingen in 20e eeuw
o = ad-hocbeleid
Bv. na olierampen, smogsituaties of zware ongelukken in chemische bedrijfen
• VANAF 1970: Sectorale benadering in milieubeleid: aparte wetten voor verschillende milieucompartimenten
(oppervlaktewater, lucht, bodem, grondwater, afval, natuur, …)
o Milieu opdelen in compartimenten: lucht, grond, natuur, afval etc.
o Hiervoor maakt men allemaal aparte wetgeving: ondoeltreffend
Begin van systematische benadering
• Ruimtelijke ordening ook apart:
o Begin met Stedenbouwwet van 1962 (bouwvergunning, planning)
In BE voor het eerst sprake van gebiedsdekkende ruimtelijke planning
Hiervoor: overheidsoptreden was beperkt; bv. tot steden die wel ruimtelijke plannen
hadden
• Staatshervorming:
o Milieubeleid = grotendeels gewestelijke bevoegdheid
o Jaren 80: men dacht vooral aan milieu
o Vlaanderen wou obv milieubeleid meer vooruit dan Wallonië
• Milieubeleid is sterk internationaal en Europees beïnvloed (luchtkwaliteit, natuur, klimaat, …)
o Maar niet de ruimtelijke ordening (dat is geen EU bevoegdheid)
Ruimtelijke ordening is GEEN Europese bevoegdheid
Echter veel problemen in Vlaanderen door gebrek aan ruimtelijke ordening
Bv. overstromingen
Ze zouden wel Europese richtlijn kunnen maken
o Onderzoek wijst uit: 90 % van de milieumaatregelen wordt internationaal of door de EU
beïnvloed; 70 % van de milieumaatregelen wordt door EU beïnvloed
• Evolutie in soort problemen
o 20e E: bv. stinkende suikerfabrieken
o Later: meer nadruk op milieucompartimenten (chemicaliën: plaatselijke problemen)
o Regionale problemen
SMOG, luchtvervuiling ,ruimtelijke ordening
Evolutie van de laatste jaren: tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht sinds eind jaren 1980
• Bv. in Vlaanderen:
o Integratie van exploitatie- en lozingsvergunning in milieuvergunning in 1985
1991 van kracht geworden
, Milieuvergunning bestond lange tijd dus NAAST de bouwvergunning: je had beide nodig
Maar het was wel al beter: slechts deze 2 ipv 15
o Invloed werkstukken van professoren
Geleid tot Decreet algemene bepalingen milieubeleid (DABM) in 1995 (systematisch
opgebouwd)
Bestaat nog steeds
Milieuprofessoren: bv. voorzitter van commissie: doel = algemeen decreet met
doelstellingen
Anders moesten studenten het recht maken die nog nooit wetgeving hadden gezien
• Met als doel: milieurecht effectiever maken
o Afwezigheid van overkoepelend milieubeleid vormden nl hinderpalen voor een doortastend
milieubeleid
Tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht sinds begin 21e eeuw
• We gaan naar 1 beleidsdomein en dus 1 wetgeving
• = verbeteren van besluitvaardigheid van de overheid:
o bv. in Vlaanderen
Integratie van stedenbouwkundige en milieuvergunning in omgevingsvergunning in 2014
Hiervoor: Bouwvergunning nodig + milieuvergunning nodig
-> worden samengevoegd: omgevingsvergunning
Nieuwe term overgewaaid uit Nederland:
Omgevingsrecht = milieurecht + ruimtelijke ordeningsrecht (+ onroerend
erfgoedrecht)
NL pionier
o Maar hebben vaak wetgeving die niet van kracht is
Geeft aan dat beleidsmakers milieu meer antropocentrisch benaderen
In andere talen vaak maar één woord voor milieu en omgeving (bv. Engels: ‘environment’)
Terugdringen van administratieve lasten staat ook centraal
• Fancy termen: ‘smarter regulation’, ‘better regulation’, ‘fitness check’
o Dan zeg je dus onrechtstreeks dat de vorige regulering niet smart/goed was
• Gevaar: sommigen willen onder dit mom milieubeleid afzwakken
o Milieurecht moet stapje terug doen: men wil een minder streng milieubeleid
Europese commissie zegt dit nu letterlijk: klimaatambities verzwakken
Vlaamse regering gaat ook klimaatambities verzwakken
Recent groene ambities EU: Green Deal, klimaatneutraal tegen 2050…
Belang omgevingsrecht
• Vormt in ruime mate juridisch kader voor overheid om toe te zien op kwaliteit van onze leefomgeving
• Grote economische impact
• Milieurecht: Specifiek instrumentarium en systematiek (milieukwaliteitsnormen, emissienormen)
• Aanknopingspunten met vele traditionele rechtstakken: interessant wetenschappelijk studieobject
Milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht als vakgebied
• Jonge rechtstakken waarbij instrumentele functie van het recht centraal staat (recht als middel om een
beleid te voeren)
o Recht = middel om beleid te voeren
