SAMENVATTING DIFFERENTIËLE PSYCHOLOGIE
1
,INHOUDSTAFEL
Inhoudstafel .................................................................................................................................................. 2
Hoofdstuk 1: inleiding .................................................................................................................................. 6
1.1. Klassieke theorieën .......................................................................................................................... 6
1.2. Hedendaags onderzoek naar de persoonlijkheid .................................................................... 6
Hoofstuk 2: Persoonlijkheidstrekken over de tijd: Stabiliteit vs verandering ...................................... 8
2.1. Conceptuele begrippen ................................................................................................................ 8
2.2. Drie niveaus van analyse ................................................................................................................ 9
2.3. Stabiliteit van persoonlijkheidstrekken over de tijd .................................................................... 9
2.4. Persoonlijkheidsverandering ........................................................................................................ 14
2.5. Persoonlijkheidsverandering voorspellen .................................................................................. 17
2.6. Tussen stabiliteit en verandering: persoonlijkheidsfluctuatie ................................................. 18
2.7. Samenvatting.................................................................................................................................. 18
Hoofdstuk 3: Genen en persoonlijkheid ................................................................................................ 19
3.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 19
3.2. Begrippen en doel gedragsgenetica ........................................................................................ 19
3.3. Kwantitatieve methodes in gedragsgenetica ......................................................................... 22
3.3.1. Selectief kweken .................................................................................................................... 22
3.3.2. Familie studies ......................................................................................................................... 22
3.3.3. Tweeling studies...................................................................................................................... 23
3.3.4. Adoptie studies ....................................................................................................................... 23
3.4. Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................ 25
3.4.1. Persoonlijkheidstrekken ......................................................................................................... 25
3.4.2. Als … dan … profielen ........................................................................................................... 25
3.4.3. Attitudes en voorkeuren ....................................................................................................... 26
3.4.4. Drinken en roken .................................................................................................................... 26
3.4.5. Huwelijk .................................................................................................................................... 26
3.5. Omgevingsinvloeden .................................................................................................................... 26
3.6. Genen en de omgeving............................................................................................................... 27
3.6.1. Genotype-omgevingsinteractie ......................................................................................... 27
3.6.2. Genotype-omgevingscorrelatie ......................................................................................... 28
3.6.3. Invloed van omgeving op genexpressie ........................................................................... 28
3.7. Moleculaire genetica.................................................................................................................... 29
3.8. Gedragsgenetica, wetenschap, politiek en waarden .......................................................... 29
3.9. Samenvatting.................................................................................................................................. 30
Hoofdstuk 4: Fysiologische benaderingen van persoonlijkheid........................................................ 31
2
, 4.1. Inleiding, begrippen en geschiedenis ....................................................................................... 31
4.2. Fysiologische maten in persoonlijkheidsonderzoek ................................................................. 33
4.2.1. Elektrodermale respons/activiteit ....................................................................................... 33
4.2.2. Cardiovasculaire activiteit ................................................................................................... 33
4.2.3. Hersenactiviteit ....................................................................................................................... 34
4.2.4. Andere fysiologische maten ................................................................................................ 36
4.3. Persoonlijkheidsdimensies ............................................................................................................. 36
4.3.1. Extraversie – Introversie ......................................................................................................... 36
4.3.2. Gevoeligheid voor beloning en straf ................................................................................. 37
4.3.3. Sensatiezucht .......................................................................................................................... 40
4.3.4. Neurotransmitters en PH........................................................................................................ 40
4.3.5. Ochtend/avondtype ............................................................................................................ 41
4.3.6. Hersenasymmetrie en affectieve stijl.................................................................................. 42
4.4. Samenvatting.................................................................................................................................. 43
Hoofdstuk 5: Evolutionaire benadering van persoonlijkheid ............................................................. 45
5.1. Evolutietheorie ................................................................................................................................ 45
5.1.1. Basistheorie en principes ...................................................................................................... 45
5.1.2. Producten van evolutionaire processen ........................................................................... 48
5.2. Evolutionaire psychologie ............................................................................................................ 49
5.3. Drie domeinen van toepassing ................................................................................................... 51
5.3.1. Menselijke natuur ................................................................................................................... 51
5.3.2. Geslachtsverschillen .............................................................................................................. 53
5.3.3. Individuele verschillen ........................................................................................................... 55
5.3.4. De Big Five en evolutionaire relevante adaptieve problemen .................................... 57
5.4. Beperkingen van evolutionaire benadering ............................................................................ 58
5.5. Samenvatting.................................................................................................................................. 59
Hoofdstuk 6: Intelligentie .......................................................................................................................... 60
6.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 60
6.2. Benaderingen en geschiedenis intelligentie ............................................................................ 62
6.2.1. Psychometrische benaderingen ......................................................................................... 62
6.2.1,5. Intermezzo ............................................................................................................................ 68
6.2.2. Cognitief-ervaringsgerichte benaderingen...................................................................... 69
6.2.3. Biologische verklaringen ....................................................................................................... 69
6.3. Intelligentietesten ........................................................................................................................... 72
6.3.1. Stanford-Binet Test.................................................................................................................. 72
6.3.2. Wechsler Schalen................................................................................................................... 72
3
, 6.3.2,5. Intermezzo WAIS-IV-NL ....................................................................................................... 73
6.3.3. Progressieve matrices van Raven ....................................................................................... 77
6.3.4. Moderne intelligentie testen ................................................................................................ 77
6.3.5. Andere benaderingen van intelligentietesten................................................................. 79
6.4. Genetica, omgeving en etnische/ras verschillen in intelligentie ......................................... 79
6.5. Samenvatting.................................................................................................................................. 81
Hoofdstuk 7: Persoonlijkheid en emoties ............................................................................................... 82
7.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 82
7.2. Twee belangrijke onderverdelingen .......................................................................................... 82
7.2.1. Toestand vs trek ...................................................................................................................... 83
7.2.2. Categorieën vs dimensies .................................................................................................... 83
7.2.3. Alternatief perspectief .......................................................................................................... 85
7.3. Emotionele inhoud ......................................................................................................................... 85
7.3.1. Positieve emoties.................................................................................................................... 86
7.3.2. Negatieve emoties ................................................................................................................ 89
7.4. Emotionele stijl................................................................................................................................. 91
7.5. Interactie emotionele inhoud en stijl .......................................................................................... 92
7.6. Samenvatting.................................................................................................................................. 94
Hoofdstuk 8: Persoonlijkheid en sociale interactie .............................................................................. 95
8.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 95
8.2. Selectie............................................................................................................................................. 95
8.3. Evocatie ........................................................................................................................................... 99
8.4. Manipulatie ................................................................................................................................... 101
8.5. Samenvatting................................................................................................................................ 105
Hoofdstuk 9: Geslacht, gender en persoonlijkheid ........................................................................... 106
9.1. De studie van geslachtsverschillen ........................................................................................... 106
9.2. Effectgrootte ................................................................................................................................. 107
9.3. Theorieën van geslachtsverschillen .......................................................................................... 108
9.3.1. Socialisatie en sociale rollen .............................................................................................. 108
9.3.2. Hormonale theorieën .......................................................................................................... 110
9.3.3. Evolutionair psychologische theorieën ............................................................................ 111
9.3.4. Een geïntegreerd theoretisch perspectief ...................................................................... 111
9.4. Geslachtsverschillen .................................................................................................................... 112
9.4.1. Geslachtsverschillen in persoonlijkheid............................................................................ 112
9.4.2. Geslachtsverschillen bij depressie .................................................................................... 116
9.4.3. Geslachtsverschillen bij jaloezie ........................................................................................ 116
4
, 9.5. Mannelijkheid, vrouwelijkheid, androgynie en sekse rollen ................................................. 117
9.6. Samenvatting................................................................................................................................ 119
Hoofdstuk 10: cultuur en persoonlijkheid ............................................................................................ 120
10.1. Culturele psychologie ............................................................................................................... 120
10.2. Drie benaderingen van cultuur ............................................................................................... 121
10.2.1. Uitgelokte cultuur = evoked culture ............................................................................... 121
10.2.2. Overgedragen cultuur = transmitted culture ............................................................... 122
10.2.3. Voorbeelden....................................................................................................................... 122
10.2.4. Enkele belangrijke culturele verschillen ......................................................................... 126
10.2.5. Universele culturele aspecten = cultural universals ..................................................... 131
10.3. Samenvatting ............................................................................................................................. 134
5
,HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1. KLASSIEKE THEORIEËN
- Meeste grote theorieën (zoals in de persoonlijkheidspsychologie) vertrekken vanuit
een universele benadering
- Zoeken universele trekken
o = fundamentele psychologische processen en kenmerken die gelden voor alle
mensen
o = hoe mensen in het algemeen beschreven worden
1.2. HEDENDAAGS ONDERZOEK NAAR DE PERSOONLIJKHEID
- Legt meestal de nadruk op individuele en groepsverschillen
o NIET universeel
- Elke onderzoeker vertrekt vanuit eigen perspectief
o Elk van de bestaande perspectieven bevat een deel van de waarheid
▪ Dusss: vaak verschillende kennisdomeinen samen puzzelen door
mensen met verschillende expertises te bundelen → uiteindelijk een
globaal beeld
- 6 kennisdomeinen
Vb examenvraag: onderzoek geven en vragen bij welk domein dit past
o Kennisdomein = gespecialiseerd gebied binnen de wetenschap van de
psychologie van waaruit psychologen zich richten op het leren over specifieke
en beperkte aspecten van de menselijke natuur
▪ Integratie van verschillende kennisdomeinen nodig om tot ‘volledig
beeld’ van de persoonlijkheid te komen
1) Dispositioneel kennisdomein
▪ Aandacht wordt vooral gericht op manieren waarop individuen
verschillend zijn van elkaar
o Domein doorkruist alle andere domeinen
▪ Centrale doel: fundamentele disposities definiëren
o = meest belangrijke manieren waarop individuen verschillend
zijn
▪ Waarom ontstaan verschillen tussen mensen? Hoe veranderen deze
doorheen de tijd?
2) Biologisch kennisdomein
▪ Mensen zijn in de eerste plaats verzamelingen van biologische
systemen
▪ Die systemen zijn bouwstenen voor gedrag, denken en emoties
▪ Drie aspecten die wij hiervan gaan behandelen
o Genetische basis persoonlijkheid
o fysiologische benaderingen (hormonen en ph)
o evolutionair (adaptaties, lange tijd, generaties heen)
3) Intrapsychisch kennisdomein
(gaan we in dit vak niet bespreken, vorig jaar al aangehaald)
▪ Mentale mechanismen van de persoonlijkheid, vaak niet op bewust
niveau
6
, ▪ Persoonlijkheidspsychologie
o Freud’s klassieke theorie en meer moderne benaderingen van
de psychoanalyse
▪ Onderdrukking, ontkenning, projectie…
o Motieven voor behoeften
▪ Power, achievement, intimacy… (TAT)
4) Cognitief en ervaringskennisdomein
▪ Aandacht voor cognitie en subjectieve ervaringen zoals bewuste
gedachten, gevoelens, overtuigingen en verlangens
o Het zelf en zelfconcept
o Streefdoelen
o Emotionele ervaringen
o Intelligentie
▪ Richt zich vooral op emotie en persoonlijkheid → bv hoe komt het dat
we ons gelukkig voelen?
5) Sociaal en cultureel kennisdomein
▪ Persoonlijkheid beïnvloedt en wordt beïnvloed door cultuur en sociale
contexten
▪ Onderzoek naar culturele verschillen tussen groepen
o Bv naar agressie
▪ Individuele verschillen in culturen
o Bv uiting persoonlijkheid in een sociale context
▪ Verschillen tussen groepen
o Bv geslachtsverschillen
6) Aanpassingskennisdomein
(gaan we in dit vak niet bespreken)
▪ Persoonlijkheid heeft een sleutelrol bij
o onze manier van ‘copen’ en
o aanpassen aan gebeurtenissen in het dagelijks leven
▪ Persoonlijkheid staat in verband met problemen bij coping en
aanpassing
▪ Persoonlijkheidsstoornissen
7
,HOOFSTUK 2: PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD: STABILITEIT VS
VERANDERING
Inleidend:
- denk na over welke apsecten van je persoonlijkheid zijn veranderd en wat niet
→ conclusie: de ‘kern’ blijft hetzelfde, maar andere aspecten gaan veranderingen
door
2.1. CONCEPTUELE BEGRIPPEN
1) Persoonlijkheidsontwikkeling
o De samenhang, consistentie en stabiliteit van eigenschappen van mensen
doorheen te tijd
o + de wijze waarop mensen veranderen over de tijd
o Er zijn veel verschillende vormen van zowel stabiliteit als verandering
2) Stabiliteit
1) Rangorde stabiliteit
▪ Je relatieve positie tov anderen blijft dezelfde doorheen de tijd
▪ Bv: lengte
o Als klein kind, hoor je bij de grootsten van de klas → je groeit
uiteraard wel, maar relatief gezien blijf je wel steeds bij de
grootsten van de klas
▪ Bv: agressie
▪ Wanneer geen rangorde stabiliteit → rangorde wijziging
2) Gemiddelde niveau stabiliteit
▪ Groep blijft doorheen de tijd op hetzelfde niveau, ook al wordt de
bestudeerde groep wel ouder bv
▪ Bv: gemiddelde niveau van agressie verandert niet
o Voorbeeld stabiliteit: Gandhi
▪ Leider geweldloze opstand → eenvoudig, bescheiden, verzoenend …
▪ Ondanks veel gedoe en arrestaties, bleef hij eenvoudig, bescheiden
verzoenend …
▪ Is uiteindelijk met geweld gedood :’(
3) Verandering
o Voorbeeld verandering: Tookie
▪ Oprichter straatbende, veel moorden en geweldplegingen → naar
gevangenis
▪ In gevangenis werd hij vreedzaam en een activist tegen straatbendes
en geweld, schreef kinderboeken om hen te waarschuwen →
vredelievend, gewetensvol, minzaam (ondanks dat hij nog altijd de
doodstraf ging krijgen)
o Voorwaarden om de spreken van verandering:
1. Intern
o De veranderingen zijn intern in de persoon en NIET uitsluitend in
de omgeving
o Bv iemand met een autoritaire ph zal zich dominant en
agressief gedragen tov minderen, maar onderdanig en
meelopen tov meerderen → hier is geen interne verandering
2. Aanhoudend
8
, o De veranderingen houden aan doorheen de tijd, ze zijn niet
tijdelijk
o Bv mensen die extraverter of agressiever zijn wanneer zattekes
gaan geen persoonlijkheidsverandering door
o Bv mensen die een dag heel uitgelaten/somber zijn omdat ze
net goed/slecht nieuws hebben ontvangen, gaan geen
persoonlijkheidsverandering door
2.2. DRIE NIVEAUS VAN ANALYSE
1) Populatieniveau
o = veranderingen of constanties (stabiliteit) over de tijd die voor iedereen min
of meer gelden
o Algemene trends
o Bv: seksuele motivatie: neiging tot stijgen tijdens de puberteit bij zo goed als
iedereen
o Bv: algemene afname impulsiviteit en risicogedrag naarmate de leeftijd
vordert
2) Niveau van groepsverschillen (groepen in de populatie)
o = veranderingen (of stabiliteit) die anders of specifiek zijn voor bepaalde
groepen mensen
o Bv in de puberteit zien we bij mannen meer risicogedrag dan bij vrouwen en
bij vrouwen juist meer empathie
o Bv cultuurverschillen in Amerika: hier hebben Europese vrouwen een verhoogd
risico op de ontwikkeling van eetstoornissen tov Afrikaanse vrouwen
3) Niveau van individuele verschillen (individuele verschillen in groepen)
o = veranderingen die specifieke individuen treffen
o Bv: verschillen tussen individuen die bepaalde veranderingen kunnen
voorspellen
→ voorspellen van wie een hoog risico heeft op psychische decompensatie
obv eerdere ph-metingen
→ zoeken van vroege markers van depressie bij individuen
→voorspellen wie een ‘mid-life’ crisis zal hebben
2.3. STABILITEIT VAN PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD
Opvattingen
- Verschillende opvattingen over hoe stabiel ph-trekken zijn
o Temperamentsmodel
▪ Persoonlijkheid is biologisch bepaald
o Gipsmodel
▪ Mensen veranderen niet
▪ Hoge rangorde stabiliteit
o Persoonlijkheid is onderhevig aan omgevingsfactoren en leeftijdsfactoren →
veranderen dus ook sterk over de tijd
9
, Stabiliteit van temperament gedurende eerste levensjaren: baby- en peutertijd
- Temperament
o Verwijst naar individuele verschillen die reeds vroeg tot uiting komen, meestal
erfelijk zijn en veelal te maken hebben met emotioneel gedrag (arousal)
- Onderzoek om stabiliteit na te gaan
o Verzorgers beoordelen het temperament van kinderen obv 6
temperamentfactoren
▪ Aspecten die ‘meetbaar’ zijn bij jonge baby’s, gemeten op
verschillende leeftijden
1) activiteitsniveau
2) lachen
3) angst
4) Stress reactie bij beperkingen
5) troostbaarheid
6) oriëntatieduur
o Correlatietabel om de verschillende factoren met de verschillende
tijdsintervallen te vergelijken
▪ alle relaties zijn positief
• kinderen die op het ene moment hoog/laag scoren, zullen ook
hoog/laag scoren op een ander moment
▪ hogere correlaties bij ‘activiteitsniveau’ en ‘lachen’
• eerste twee rijen vergelijken met de laatste vier rijen: meestal
zijn de correlaties op de eerste rijen hoger
▪ temperamentsdimensies zijn stabieler naar het einde van het eerste
levensjaar dan in het begin (laatste kolom VS eerste kolom)
▪ hoogste correlaties in korte tijdsperiodes
▪ Algemene conclusies
1. Er zijn al vroeg stabiele verschillen te zien (vooral prosociaal
gedrag: lachen en activiteitsniveau).
2. De stabiliteit in het eerste levensjaar is middelmatig hoog.
3. Over korte periodes is de stabiliteit doorgaans hoger.
4. Stabiliteit neemt toe met de leeftijd.
10
1
,INHOUDSTAFEL
Inhoudstafel .................................................................................................................................................. 2
Hoofdstuk 1: inleiding .................................................................................................................................. 6
1.1. Klassieke theorieën .......................................................................................................................... 6
1.2. Hedendaags onderzoek naar de persoonlijkheid .................................................................... 6
Hoofstuk 2: Persoonlijkheidstrekken over de tijd: Stabiliteit vs verandering ...................................... 8
2.1. Conceptuele begrippen ................................................................................................................ 8
2.2. Drie niveaus van analyse ................................................................................................................ 9
2.3. Stabiliteit van persoonlijkheidstrekken over de tijd .................................................................... 9
2.4. Persoonlijkheidsverandering ........................................................................................................ 14
2.5. Persoonlijkheidsverandering voorspellen .................................................................................. 17
2.6. Tussen stabiliteit en verandering: persoonlijkheidsfluctuatie ................................................. 18
2.7. Samenvatting.................................................................................................................................. 18
Hoofdstuk 3: Genen en persoonlijkheid ................................................................................................ 19
3.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 19
3.2. Begrippen en doel gedragsgenetica ........................................................................................ 19
3.3. Kwantitatieve methodes in gedragsgenetica ......................................................................... 22
3.3.1. Selectief kweken .................................................................................................................... 22
3.3.2. Familie studies ......................................................................................................................... 22
3.3.3. Tweeling studies...................................................................................................................... 23
3.3.4. Adoptie studies ....................................................................................................................... 23
3.4. Belangrijkste bevindingen ............................................................................................................ 25
3.4.1. Persoonlijkheidstrekken ......................................................................................................... 25
3.4.2. Als … dan … profielen ........................................................................................................... 25
3.4.3. Attitudes en voorkeuren ....................................................................................................... 26
3.4.4. Drinken en roken .................................................................................................................... 26
3.4.5. Huwelijk .................................................................................................................................... 26
3.5. Omgevingsinvloeden .................................................................................................................... 26
3.6. Genen en de omgeving............................................................................................................... 27
3.6.1. Genotype-omgevingsinteractie ......................................................................................... 27
3.6.2. Genotype-omgevingscorrelatie ......................................................................................... 28
3.6.3. Invloed van omgeving op genexpressie ........................................................................... 28
3.7. Moleculaire genetica.................................................................................................................... 29
3.8. Gedragsgenetica, wetenschap, politiek en waarden .......................................................... 29
3.9. Samenvatting.................................................................................................................................. 30
Hoofdstuk 4: Fysiologische benaderingen van persoonlijkheid........................................................ 31
2
, 4.1. Inleiding, begrippen en geschiedenis ....................................................................................... 31
4.2. Fysiologische maten in persoonlijkheidsonderzoek ................................................................. 33
4.2.1. Elektrodermale respons/activiteit ....................................................................................... 33
4.2.2. Cardiovasculaire activiteit ................................................................................................... 33
4.2.3. Hersenactiviteit ....................................................................................................................... 34
4.2.4. Andere fysiologische maten ................................................................................................ 36
4.3. Persoonlijkheidsdimensies ............................................................................................................. 36
4.3.1. Extraversie – Introversie ......................................................................................................... 36
4.3.2. Gevoeligheid voor beloning en straf ................................................................................. 37
4.3.3. Sensatiezucht .......................................................................................................................... 40
4.3.4. Neurotransmitters en PH........................................................................................................ 40
4.3.5. Ochtend/avondtype ............................................................................................................ 41
4.3.6. Hersenasymmetrie en affectieve stijl.................................................................................. 42
4.4. Samenvatting.................................................................................................................................. 43
Hoofdstuk 5: Evolutionaire benadering van persoonlijkheid ............................................................. 45
5.1. Evolutietheorie ................................................................................................................................ 45
5.1.1. Basistheorie en principes ...................................................................................................... 45
5.1.2. Producten van evolutionaire processen ........................................................................... 48
5.2. Evolutionaire psychologie ............................................................................................................ 49
5.3. Drie domeinen van toepassing ................................................................................................... 51
5.3.1. Menselijke natuur ................................................................................................................... 51
5.3.2. Geslachtsverschillen .............................................................................................................. 53
5.3.3. Individuele verschillen ........................................................................................................... 55
5.3.4. De Big Five en evolutionaire relevante adaptieve problemen .................................... 57
5.4. Beperkingen van evolutionaire benadering ............................................................................ 58
5.5. Samenvatting.................................................................................................................................. 59
Hoofdstuk 6: Intelligentie .......................................................................................................................... 60
6.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 60
6.2. Benaderingen en geschiedenis intelligentie ............................................................................ 62
6.2.1. Psychometrische benaderingen ......................................................................................... 62
6.2.1,5. Intermezzo ............................................................................................................................ 68
6.2.2. Cognitief-ervaringsgerichte benaderingen...................................................................... 69
6.2.3. Biologische verklaringen ....................................................................................................... 69
6.3. Intelligentietesten ........................................................................................................................... 72
6.3.1. Stanford-Binet Test.................................................................................................................. 72
6.3.2. Wechsler Schalen................................................................................................................... 72
3
, 6.3.2,5. Intermezzo WAIS-IV-NL ....................................................................................................... 73
6.3.3. Progressieve matrices van Raven ....................................................................................... 77
6.3.4. Moderne intelligentie testen ................................................................................................ 77
6.3.5. Andere benaderingen van intelligentietesten................................................................. 79
6.4. Genetica, omgeving en etnische/ras verschillen in intelligentie ......................................... 79
6.5. Samenvatting.................................................................................................................................. 81
Hoofdstuk 7: Persoonlijkheid en emoties ............................................................................................... 82
7.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 82
7.2. Twee belangrijke onderverdelingen .......................................................................................... 82
7.2.1. Toestand vs trek ...................................................................................................................... 83
7.2.2. Categorieën vs dimensies .................................................................................................... 83
7.2.3. Alternatief perspectief .......................................................................................................... 85
7.3. Emotionele inhoud ......................................................................................................................... 85
7.3.1. Positieve emoties.................................................................................................................... 86
7.3.2. Negatieve emoties ................................................................................................................ 89
7.4. Emotionele stijl................................................................................................................................. 91
7.5. Interactie emotionele inhoud en stijl .......................................................................................... 92
7.6. Samenvatting.................................................................................................................................. 94
Hoofdstuk 8: Persoonlijkheid en sociale interactie .............................................................................. 95
8.1. Inleiding ............................................................................................................................................ 95
8.2. Selectie............................................................................................................................................. 95
8.3. Evocatie ........................................................................................................................................... 99
8.4. Manipulatie ................................................................................................................................... 101
8.5. Samenvatting................................................................................................................................ 105
Hoofdstuk 9: Geslacht, gender en persoonlijkheid ........................................................................... 106
9.1. De studie van geslachtsverschillen ........................................................................................... 106
9.2. Effectgrootte ................................................................................................................................. 107
9.3. Theorieën van geslachtsverschillen .......................................................................................... 108
9.3.1. Socialisatie en sociale rollen .............................................................................................. 108
9.3.2. Hormonale theorieën .......................................................................................................... 110
9.3.3. Evolutionair psychologische theorieën ............................................................................ 111
9.3.4. Een geïntegreerd theoretisch perspectief ...................................................................... 111
9.4. Geslachtsverschillen .................................................................................................................... 112
9.4.1. Geslachtsverschillen in persoonlijkheid............................................................................ 112
9.4.2. Geslachtsverschillen bij depressie .................................................................................... 116
9.4.3. Geslachtsverschillen bij jaloezie ........................................................................................ 116
4
, 9.5. Mannelijkheid, vrouwelijkheid, androgynie en sekse rollen ................................................. 117
9.6. Samenvatting................................................................................................................................ 119
Hoofdstuk 10: cultuur en persoonlijkheid ............................................................................................ 120
10.1. Culturele psychologie ............................................................................................................... 120
10.2. Drie benaderingen van cultuur ............................................................................................... 121
10.2.1. Uitgelokte cultuur = evoked culture ............................................................................... 121
10.2.2. Overgedragen cultuur = transmitted culture ............................................................... 122
10.2.3. Voorbeelden....................................................................................................................... 122
10.2.4. Enkele belangrijke culturele verschillen ......................................................................... 126
10.2.5. Universele culturele aspecten = cultural universals ..................................................... 131
10.3. Samenvatting ............................................................................................................................. 134
5
,HOOFDSTUK 1: INLEIDING
1.1. KLASSIEKE THEORIEËN
- Meeste grote theorieën (zoals in de persoonlijkheidspsychologie) vertrekken vanuit
een universele benadering
- Zoeken universele trekken
o = fundamentele psychologische processen en kenmerken die gelden voor alle
mensen
o = hoe mensen in het algemeen beschreven worden
1.2. HEDENDAAGS ONDERZOEK NAAR DE PERSOONLIJKHEID
- Legt meestal de nadruk op individuele en groepsverschillen
o NIET universeel
- Elke onderzoeker vertrekt vanuit eigen perspectief
o Elk van de bestaande perspectieven bevat een deel van de waarheid
▪ Dusss: vaak verschillende kennisdomeinen samen puzzelen door
mensen met verschillende expertises te bundelen → uiteindelijk een
globaal beeld
- 6 kennisdomeinen
Vb examenvraag: onderzoek geven en vragen bij welk domein dit past
o Kennisdomein = gespecialiseerd gebied binnen de wetenschap van de
psychologie van waaruit psychologen zich richten op het leren over specifieke
en beperkte aspecten van de menselijke natuur
▪ Integratie van verschillende kennisdomeinen nodig om tot ‘volledig
beeld’ van de persoonlijkheid te komen
1) Dispositioneel kennisdomein
▪ Aandacht wordt vooral gericht op manieren waarop individuen
verschillend zijn van elkaar
o Domein doorkruist alle andere domeinen
▪ Centrale doel: fundamentele disposities definiëren
o = meest belangrijke manieren waarop individuen verschillend
zijn
▪ Waarom ontstaan verschillen tussen mensen? Hoe veranderen deze
doorheen de tijd?
2) Biologisch kennisdomein
▪ Mensen zijn in de eerste plaats verzamelingen van biologische
systemen
▪ Die systemen zijn bouwstenen voor gedrag, denken en emoties
▪ Drie aspecten die wij hiervan gaan behandelen
o Genetische basis persoonlijkheid
o fysiologische benaderingen (hormonen en ph)
o evolutionair (adaptaties, lange tijd, generaties heen)
3) Intrapsychisch kennisdomein
(gaan we in dit vak niet bespreken, vorig jaar al aangehaald)
▪ Mentale mechanismen van de persoonlijkheid, vaak niet op bewust
niveau
6
, ▪ Persoonlijkheidspsychologie
o Freud’s klassieke theorie en meer moderne benaderingen van
de psychoanalyse
▪ Onderdrukking, ontkenning, projectie…
o Motieven voor behoeften
▪ Power, achievement, intimacy… (TAT)
4) Cognitief en ervaringskennisdomein
▪ Aandacht voor cognitie en subjectieve ervaringen zoals bewuste
gedachten, gevoelens, overtuigingen en verlangens
o Het zelf en zelfconcept
o Streefdoelen
o Emotionele ervaringen
o Intelligentie
▪ Richt zich vooral op emotie en persoonlijkheid → bv hoe komt het dat
we ons gelukkig voelen?
5) Sociaal en cultureel kennisdomein
▪ Persoonlijkheid beïnvloedt en wordt beïnvloed door cultuur en sociale
contexten
▪ Onderzoek naar culturele verschillen tussen groepen
o Bv naar agressie
▪ Individuele verschillen in culturen
o Bv uiting persoonlijkheid in een sociale context
▪ Verschillen tussen groepen
o Bv geslachtsverschillen
6) Aanpassingskennisdomein
(gaan we in dit vak niet bespreken)
▪ Persoonlijkheid heeft een sleutelrol bij
o onze manier van ‘copen’ en
o aanpassen aan gebeurtenissen in het dagelijks leven
▪ Persoonlijkheid staat in verband met problemen bij coping en
aanpassing
▪ Persoonlijkheidsstoornissen
7
,HOOFSTUK 2: PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD: STABILITEIT VS
VERANDERING
Inleidend:
- denk na over welke apsecten van je persoonlijkheid zijn veranderd en wat niet
→ conclusie: de ‘kern’ blijft hetzelfde, maar andere aspecten gaan veranderingen
door
2.1. CONCEPTUELE BEGRIPPEN
1) Persoonlijkheidsontwikkeling
o De samenhang, consistentie en stabiliteit van eigenschappen van mensen
doorheen te tijd
o + de wijze waarop mensen veranderen over de tijd
o Er zijn veel verschillende vormen van zowel stabiliteit als verandering
2) Stabiliteit
1) Rangorde stabiliteit
▪ Je relatieve positie tov anderen blijft dezelfde doorheen de tijd
▪ Bv: lengte
o Als klein kind, hoor je bij de grootsten van de klas → je groeit
uiteraard wel, maar relatief gezien blijf je wel steeds bij de
grootsten van de klas
▪ Bv: agressie
▪ Wanneer geen rangorde stabiliteit → rangorde wijziging
2) Gemiddelde niveau stabiliteit
▪ Groep blijft doorheen de tijd op hetzelfde niveau, ook al wordt de
bestudeerde groep wel ouder bv
▪ Bv: gemiddelde niveau van agressie verandert niet
o Voorbeeld stabiliteit: Gandhi
▪ Leider geweldloze opstand → eenvoudig, bescheiden, verzoenend …
▪ Ondanks veel gedoe en arrestaties, bleef hij eenvoudig, bescheiden
verzoenend …
▪ Is uiteindelijk met geweld gedood :’(
3) Verandering
o Voorbeeld verandering: Tookie
▪ Oprichter straatbende, veel moorden en geweldplegingen → naar
gevangenis
▪ In gevangenis werd hij vreedzaam en een activist tegen straatbendes
en geweld, schreef kinderboeken om hen te waarschuwen →
vredelievend, gewetensvol, minzaam (ondanks dat hij nog altijd de
doodstraf ging krijgen)
o Voorwaarden om de spreken van verandering:
1. Intern
o De veranderingen zijn intern in de persoon en NIET uitsluitend in
de omgeving
o Bv iemand met een autoritaire ph zal zich dominant en
agressief gedragen tov minderen, maar onderdanig en
meelopen tov meerderen → hier is geen interne verandering
2. Aanhoudend
8
, o De veranderingen houden aan doorheen de tijd, ze zijn niet
tijdelijk
o Bv mensen die extraverter of agressiever zijn wanneer zattekes
gaan geen persoonlijkheidsverandering door
o Bv mensen die een dag heel uitgelaten/somber zijn omdat ze
net goed/slecht nieuws hebben ontvangen, gaan geen
persoonlijkheidsverandering door
2.2. DRIE NIVEAUS VAN ANALYSE
1) Populatieniveau
o = veranderingen of constanties (stabiliteit) over de tijd die voor iedereen min
of meer gelden
o Algemene trends
o Bv: seksuele motivatie: neiging tot stijgen tijdens de puberteit bij zo goed als
iedereen
o Bv: algemene afname impulsiviteit en risicogedrag naarmate de leeftijd
vordert
2) Niveau van groepsverschillen (groepen in de populatie)
o = veranderingen (of stabiliteit) die anders of specifiek zijn voor bepaalde
groepen mensen
o Bv in de puberteit zien we bij mannen meer risicogedrag dan bij vrouwen en
bij vrouwen juist meer empathie
o Bv cultuurverschillen in Amerika: hier hebben Europese vrouwen een verhoogd
risico op de ontwikkeling van eetstoornissen tov Afrikaanse vrouwen
3) Niveau van individuele verschillen (individuele verschillen in groepen)
o = veranderingen die specifieke individuen treffen
o Bv: verschillen tussen individuen die bepaalde veranderingen kunnen
voorspellen
→ voorspellen van wie een hoog risico heeft op psychische decompensatie
obv eerdere ph-metingen
→ zoeken van vroege markers van depressie bij individuen
→voorspellen wie een ‘mid-life’ crisis zal hebben
2.3. STABILITEIT VAN PERSOONLIJKHEIDSTREKKEN OVER DE TIJD
Opvattingen
- Verschillende opvattingen over hoe stabiel ph-trekken zijn
o Temperamentsmodel
▪ Persoonlijkheid is biologisch bepaald
o Gipsmodel
▪ Mensen veranderen niet
▪ Hoge rangorde stabiliteit
o Persoonlijkheid is onderhevig aan omgevingsfactoren en leeftijdsfactoren →
veranderen dus ook sterk over de tijd
9
, Stabiliteit van temperament gedurende eerste levensjaren: baby- en peutertijd
- Temperament
o Verwijst naar individuele verschillen die reeds vroeg tot uiting komen, meestal
erfelijk zijn en veelal te maken hebben met emotioneel gedrag (arousal)
- Onderzoek om stabiliteit na te gaan
o Verzorgers beoordelen het temperament van kinderen obv 6
temperamentfactoren
▪ Aspecten die ‘meetbaar’ zijn bij jonge baby’s, gemeten op
verschillende leeftijden
1) activiteitsniveau
2) lachen
3) angst
4) Stress reactie bij beperkingen
5) troostbaarheid
6) oriëntatieduur
o Correlatietabel om de verschillende factoren met de verschillende
tijdsintervallen te vergelijken
▪ alle relaties zijn positief
• kinderen die op het ene moment hoog/laag scoren, zullen ook
hoog/laag scoren op een ander moment
▪ hogere correlaties bij ‘activiteitsniveau’ en ‘lachen’
• eerste twee rijen vergelijken met de laatste vier rijen: meestal
zijn de correlaties op de eerste rijen hoger
▪ temperamentsdimensies zijn stabieler naar het einde van het eerste
levensjaar dan in het begin (laatste kolom VS eerste kolom)
▪ hoogste correlaties in korte tijdsperiodes
▪ Algemene conclusies
1. Er zijn al vroeg stabiele verschillen te zien (vooral prosociaal
gedrag: lachen en activiteitsniveau).
2. De stabiliteit in het eerste levensjaar is middelmatig hoog.
3. Over korte periodes is de stabiliteit doorgaans hoger.
4. Stabiliteit neemt toe met de leeftijd.
10
