ETHISCHE CONTEXT
SOW-PWB3350
SAMENVATTING “VAN GEDACHTEN WISSELEN” EN
AANTEKENINGEN HOORCOLLEGES 1 T/M 7
Inhoudsopgave
Van gedachten wisselen................................................................................................... 3
1 De zelfoefening van het denken, filosofie en sociaal werk.................................................................3
1.2 Filosofie en sociaal werk............................................................................................................... 3
1.3 Een normatief beroep................................................................................................................... 3
1.4 De macht van het spreken........................................................................................................... 3
1.5 De verlichting en de autonome mens........................................................................................... 3
1.6 Van gedachten wisselen............................................................................................................... 3
1.7 Filosofie van mens en
maatschappij...................................................................................................................................... 4
2 Eigen regie en de vraag naar het
goede leven.......................................................................................................................................... 4
2.1 Overvloed en onbehagen............................................................................................................. 4
2.2 Filosofie als levenskunst............................................................................................................... 4
2.3 Streven naar het volmaakte
leven. Aristoteles................................................................................................................................ 5
2.4 Het accepteren van je lot.
Seneca............................................................................................................................................... 5
2.5 Levenskunst en de zorg voor
zichzelf. Michel Foucault..................................................................................................................... 6
3 Eigen regie en de vraag ‘wat
moet ik doen?’ Ethiek van het
oordelen................................................................................................................................................ 6
3.1 Een rationalistisch perspectief
op eigen regie.................................................................................................................................... 6
3.2 Eigen regie uit zuivere
motieven. Immanuel Kant.................................................................................................................. 7
3.3 Eigen regie en welzijn. John
Stuart Mill........................................................................................................................................... 8
4 Empowerment: emancipatie en de
vraag naar de macht............................................................................................................................. 9
4.1 Een maatschappijkritisch
perspectief op eigen regie.................................................................................................................. 9
4.2 Emancipatie en het opheffen
van vervreemding. Marxisme............................................................................................................. 9
4.3 Het bevorderen van
menselijke waardigheid. Hannah
Arendt.............................................................................................................................................. 11
4.4 De vraag naar de macht.
Michel Foucault................................................................................................................................ 12
, 5 Eigen regie en het recht om te participeren in de samenleving.......................................................13
5.1 Kernwaarden, mensenrechten en de democratische rechtsstaat...............................................13
5.2 De theorie van het sociaal contract............................................................................................13
5.3 De controlesamenleving. Thomas Hobbes..................................................................................14
5.4 Leven in gemeenschap van goederen. John Locke.....................................................................15
5.5 De algemene wil van het volk. Jean-Jacques Rousseau..............................................................16
6 Het bevorderen van menselijke waardigheid. Politieke filosofie II....................................................16
6.1 Menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid..................................................................16
6.2 Eerlijk zullen we alles delen. John Rawls.....................................................................................17
6.3 Het beschermen van menselijke vermogens. Martha Nussbaum...............................................17
6.4 Bevorderen van menselijke waardigheid is stelling nemen. Michael Sandel...............................18
7 Je bestaan kiezen: eigen regie en verantwoordelijkheid...................................................................19
7.1 Leefwereld en de menselijke waardigheid van de unieke persoon.............................................19
7.2 Leefwereld versus wetenschappelijke houding...........................................................................20
7.3 Drie levenshoudingen. Soren Kierkegaard..................................................................................20
7.4 Het existentialisme. Jean-Paul Sartre.......................................................................................... 21
7.5 Gij zult niet doden. Emaanuel Levinas........................................................................................ 22
7.6 Delen in de leefwereld. De presentiebenadering........................................................................22
8 Waarheid als wetenschappelijke constructie....................................................................................23
8.1 Hoe wetenschap, ethiek en sociaal werk met elkaar zijn verweven...........................................23
8.2 Wetenschap: gissingen en weerleggingen. Karl Popper.............................................................23
8.3 Wetenschappelijke paradigma’s. Thomas Kuhn.........................................................................24
8.4 Wetenschap als (niet-)menselijke constructie. Bruno Latour & Trudy Dehue.............................24
Hoorcolleges.................................................................................................................. 26
Hoorcollege 1: Goed handelen............................................................................................................ 26
Handelingen in juridische en ethische context.................................................................................26
Een normatieve vraag...................................................................................................................... 26
Drie kaders voor professioneel handelen.........................................................................................26
NVO beroepscode............................................................................................................................. 26
Discretionaire ruimte........................................................................................................................ 27
Normativiteit.................................................................................................................................... 27
Pedagoog: een normatief beroep..................................................................................................... 27
Morele dilemma’s kunnen hanteren................................................................................................. 27
Een ethische reflectieve attitude ontwikkelen..................................................................................27
Ethiek, recht en code....................................................................................................................... 27
Wat is moreel goed?......................................................................................................................... 28
Ethiek............................................................................................................................................... 28
Normatieve ethiek............................................................................................................................ 29
Hoorcollege 2: Geluk (teleologische ethiek)........................................................................................ 29
Deugdenethiek................................................................................................................................. 30
Consequentialisme of gevolgenethiek..............................................................................................31
Hoorcollege 3: Consequentialisme en Deontologie.............................................................................32
Consequentalisme, utilisme............................................................................................................. 32
Deontologie...................................................................................................................................... 33
Hoorcollege 4: Banaliteit van het kwaad............................................................................................. 34
Hoorcollege 5: Het sociaal contract en de rechtsstaat........................................................................37
Sociale contracttheorie..................................................................................................................... 37
Thomas Hobbes................................................................................................................................ 37
John Locke........................................................................................................................................ 37
Jean-Jacques Rousseau..................................................................................................................... 38
sociaal contract................................................................................................................................ 38
Theorie van rechtvaardigheid: John Rawls........................................................................................ 39
Betekenis van sociaal contract voor ethiek......................................................................................39
,Hoorcollege 6: Paternalisme, autonomie en zorg................................................................................40
Paternalisme.................................................................................................................................... 40
Autonomie........................................................................................................................................ 40
Autonomie in pedagogische praktijk................................................................................................ 41
Rechtvaardigheid............................................................................................................................. 41
Martha Nussbaum............................................................................................................................ 42
Zorgethiek........................................................................................................................................ 42
Hoorcollege 7: Existentiefilosofie en meer….......................................................................................44
Soren Kierkegaard............................................................................................................................ 44
Karl Jaspers...................................................................................................................................... 44
Jean Paul Sartre................................................................................................................................ 45
De mens is vrij.................................................................................................................................. 45
Fenomenologie................................................................................................................................. 45
Michel Foucault................................................................................................................................ 47
,ETHISCHE CONTEXT
VAN GEDACHTEN WISSELEN
1 DE ZELFOEFENING VAN HET DENKEN, FILOSOFIE EN SOCIAAL WERK
1.2 FILOSOFIE EN SOCIAAL WERK
Het uitgangpunt van de participatiesamenleving en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is
dat ‘de burger in eerste instantie zelf verantwoordelijk is voor zijn zelfredzaamheid, zijn deelname aan
de samenleving en voor de mate waarin deze samenleving gekenmerkt wordt door sociale
samenhang’.
Elke instelling maakt keuzes over de manier waarop beschikbare budgetten worden gebruikt en
overheidsregels worden toegepast.
Vanuit de beroepscode wordt ook aangegeven wat morele en politieke oordelen zijn over wat normaal
is en al dan niet maatschappelijke gewenst.
Ideeën en overtuigingen over verantwoordelijkheid, eigen regie en zelfredzaamheid en over de relatie
tussen individu en de samenleving beïnvloedt hoe we cliënten benaderen.
1.3 EEN NORMATIEF BEROEP
Artikel 1: Bevorderen menselijke waardigheid: “De sociaal werker respecteert, erkent en
bevordert de menselijke waardigheid van de unieke persoon. Het beroepsmatig handelen van de
sociaal werker is erop gericht de burger/cliënt binnen zijn sociaal-culturele context, en in wisselwerking
met zijn omgeving tot zijn recht laten komen.”
Matters of fact (Latour) zijn feiten, matters of concern zijn dingen waar je je zorgen om maakt. Dit
loopt vaak door elkaar heen.
1.4 DE MACHT VAN HET SPREKEN
Discourstheorieën gaan ervan uit dat taal en verhalen voor een groot deel de manier bepalen waarop
wij ons op de werkelijkheid oriënteren.
Waarden als zelfredzaamheid, eigen regie en eigen kracht hebben een immanente
rechtvaardigheid: iedereen is het daarover eens.
1.5 DE VERLICHTING EN DE AUTONOME MENS
In de zeventiende eeuw veranderde er veel in de westerse cultuur. Er ontstond een vrije
handelseconomie en wetenschappen maakten zich los van het (christelijk) geloof. Dingen werden
wetenschappelijk verklaard in plaats van als een wonder gezien. Dit leidde tot een optimistisch geloof
in de menselijke rede: de verlichting in de 18de eeuw.
1.6 VAN GEDACHTEN WISSELEN
De verwondering doorbreekt de vanzelfsprekendheid van de grondbeginselen waarbinnen ons bestaan
zich voltrekt. Van gedachten wisselen zegt dat we met elkaar onze oordelen ondervragen,
vanzelfsprekendheden ter discussie stellen en de onuitgesproken opvattingen over zelfredzaamheid,
, eigen regie, eigen kracht, vrijheid, verantwoordelijkheid of rechtvaardigheid en macht en wat het
betekent mens te zijn kritisch doordenken.
1.7 FILOSOFIE VAN MENS EN MAATSCHAPPIJ
Mens- en maatschappijbeelden bevatten vaak een descriptief en een prescriptief aspect: zij
beschrijven wat de mens in wezen of essentie is en hoe het zou moeten zijn. Volgens filosofen kan een
mens zijn:
Redelijk dier (animal rationale)
Politiek dier (zoon politkon)
Spelende mens (homo ludens)
Zondige mens (homo peccator)
Werkende mens (homo faber)
Zappende mens (homo zappens)
2 EIGEN REGIE EN DE VRAAG NAAR HET GOEDE LEVEN
2.1 OVERVLOED EN ONBEHAGEN
Op dit moment leven we in een eeuw van onzekerheid. De vrijheid ons leven in te richten is
problematisch geworden, omdat er zo veel mogelijkheden zijn waaruit we niet kunnen kiezen, mede
vanwege het besef dat elke keuze onvoorziene consequenties heeft. We hebben geen antwoord op de
vraag naar het goede leven, door de onzekerheid die kenmerkend is voor deze tijd. De
bestaansethiek hangt hier nauw mee samen. Het goede leven hangt vooral samen met het streven
naar geluk met de basis in het meesterschap over jezelf.
Maatschappelijk onbehagen (gevoel dat de samenleving de verkeerde kant op gaat met een gevoel
van machteloosheid om dit te veranderen) hangt samen met de economische, politieke en sociaal-
culturele ontwikkelingen.
Volgens Bas Heijne zijn we een gemonitord object dat wordt samengevat in tabellen, statistieken,
veiligheidsindexen en sociale indexen door technologische ontwikkeling. Dit versterkt het onbehagen
en maakt de verbondenheid met de omgeving zwakker.
2.2 FILOSOFIE ALS LEVENSKUNST
Populaire levenskunst vertelt ons hoe we gelukkig kunnen worden, carrière kunnen maken en onze
relatie spannend kunnen worden in bijvoorbeeld tijdschriften. Het is erg optimistisch over de
maakbaarheid van het leven en wekt de indruk dat iedereen zijn eigen succes kan organiseren. Een
voorbeeld hiervan is omdenken (denken in termen van mogelijkheden en niet problemen). Populaire
levenskunst is niet hetzelfde als filosofie als levenskunst.
De serieuze filosofie van de levenskunst heeft geen makkelijke en snelle oplossing voor onze
problemen. Het leven is niet maakbaar en problemen verdwijnen niet zomaar.
Lijden en ziekte, kwetsbaarheid en pijn horen erbij. Her richt zich op het aanleren van
vaardigheden die ons in staat stellen om daarmee om te gaan.
De filosofie van de levenskunst is een ernstige poging om je leven bijtijds zelf in bezit te
nemen en er misschien zelfs een mooi leven van te maken.
Mooi leven = bewust iets van het leven maken.
De filosofie van de levenskunst moet de voorwaarden onderzoeken die het mogelijk maken om
ons leven in eigen hand te nemen.
Denken en leven hangen met elkaar samen.
Het gaat om het ontwikkelen van een ethos of levenshouding.
Levenskunst = bestaansethiek
SOW-PWB3350
SAMENVATTING “VAN GEDACHTEN WISSELEN” EN
AANTEKENINGEN HOORCOLLEGES 1 T/M 7
Inhoudsopgave
Van gedachten wisselen................................................................................................... 3
1 De zelfoefening van het denken, filosofie en sociaal werk.................................................................3
1.2 Filosofie en sociaal werk............................................................................................................... 3
1.3 Een normatief beroep................................................................................................................... 3
1.4 De macht van het spreken........................................................................................................... 3
1.5 De verlichting en de autonome mens........................................................................................... 3
1.6 Van gedachten wisselen............................................................................................................... 3
1.7 Filosofie van mens en
maatschappij...................................................................................................................................... 4
2 Eigen regie en de vraag naar het
goede leven.......................................................................................................................................... 4
2.1 Overvloed en onbehagen............................................................................................................. 4
2.2 Filosofie als levenskunst............................................................................................................... 4
2.3 Streven naar het volmaakte
leven. Aristoteles................................................................................................................................ 5
2.4 Het accepteren van je lot.
Seneca............................................................................................................................................... 5
2.5 Levenskunst en de zorg voor
zichzelf. Michel Foucault..................................................................................................................... 6
3 Eigen regie en de vraag ‘wat
moet ik doen?’ Ethiek van het
oordelen................................................................................................................................................ 6
3.1 Een rationalistisch perspectief
op eigen regie.................................................................................................................................... 6
3.2 Eigen regie uit zuivere
motieven. Immanuel Kant.................................................................................................................. 7
3.3 Eigen regie en welzijn. John
Stuart Mill........................................................................................................................................... 8
4 Empowerment: emancipatie en de
vraag naar de macht............................................................................................................................. 9
4.1 Een maatschappijkritisch
perspectief op eigen regie.................................................................................................................. 9
4.2 Emancipatie en het opheffen
van vervreemding. Marxisme............................................................................................................. 9
4.3 Het bevorderen van
menselijke waardigheid. Hannah
Arendt.............................................................................................................................................. 11
4.4 De vraag naar de macht.
Michel Foucault................................................................................................................................ 12
, 5 Eigen regie en het recht om te participeren in de samenleving.......................................................13
5.1 Kernwaarden, mensenrechten en de democratische rechtsstaat...............................................13
5.2 De theorie van het sociaal contract............................................................................................13
5.3 De controlesamenleving. Thomas Hobbes..................................................................................14
5.4 Leven in gemeenschap van goederen. John Locke.....................................................................15
5.5 De algemene wil van het volk. Jean-Jacques Rousseau..............................................................16
6 Het bevorderen van menselijke waardigheid. Politieke filosofie II....................................................16
6.1 Menselijke waardigheid en sociale rechtvaardigheid..................................................................16
6.2 Eerlijk zullen we alles delen. John Rawls.....................................................................................17
6.3 Het beschermen van menselijke vermogens. Martha Nussbaum...............................................17
6.4 Bevorderen van menselijke waardigheid is stelling nemen. Michael Sandel...............................18
7 Je bestaan kiezen: eigen regie en verantwoordelijkheid...................................................................19
7.1 Leefwereld en de menselijke waardigheid van de unieke persoon.............................................19
7.2 Leefwereld versus wetenschappelijke houding...........................................................................20
7.3 Drie levenshoudingen. Soren Kierkegaard..................................................................................20
7.4 Het existentialisme. Jean-Paul Sartre.......................................................................................... 21
7.5 Gij zult niet doden. Emaanuel Levinas........................................................................................ 22
7.6 Delen in de leefwereld. De presentiebenadering........................................................................22
8 Waarheid als wetenschappelijke constructie....................................................................................23
8.1 Hoe wetenschap, ethiek en sociaal werk met elkaar zijn verweven...........................................23
8.2 Wetenschap: gissingen en weerleggingen. Karl Popper.............................................................23
8.3 Wetenschappelijke paradigma’s. Thomas Kuhn.........................................................................24
8.4 Wetenschap als (niet-)menselijke constructie. Bruno Latour & Trudy Dehue.............................24
Hoorcolleges.................................................................................................................. 26
Hoorcollege 1: Goed handelen............................................................................................................ 26
Handelingen in juridische en ethische context.................................................................................26
Een normatieve vraag...................................................................................................................... 26
Drie kaders voor professioneel handelen.........................................................................................26
NVO beroepscode............................................................................................................................. 26
Discretionaire ruimte........................................................................................................................ 27
Normativiteit.................................................................................................................................... 27
Pedagoog: een normatief beroep..................................................................................................... 27
Morele dilemma’s kunnen hanteren................................................................................................. 27
Een ethische reflectieve attitude ontwikkelen..................................................................................27
Ethiek, recht en code....................................................................................................................... 27
Wat is moreel goed?......................................................................................................................... 28
Ethiek............................................................................................................................................... 28
Normatieve ethiek............................................................................................................................ 29
Hoorcollege 2: Geluk (teleologische ethiek)........................................................................................ 29
Deugdenethiek................................................................................................................................. 30
Consequentialisme of gevolgenethiek..............................................................................................31
Hoorcollege 3: Consequentialisme en Deontologie.............................................................................32
Consequentalisme, utilisme............................................................................................................. 32
Deontologie...................................................................................................................................... 33
Hoorcollege 4: Banaliteit van het kwaad............................................................................................. 34
Hoorcollege 5: Het sociaal contract en de rechtsstaat........................................................................37
Sociale contracttheorie..................................................................................................................... 37
Thomas Hobbes................................................................................................................................ 37
John Locke........................................................................................................................................ 37
Jean-Jacques Rousseau..................................................................................................................... 38
sociaal contract................................................................................................................................ 38
Theorie van rechtvaardigheid: John Rawls........................................................................................ 39
Betekenis van sociaal contract voor ethiek......................................................................................39
,Hoorcollege 6: Paternalisme, autonomie en zorg................................................................................40
Paternalisme.................................................................................................................................... 40
Autonomie........................................................................................................................................ 40
Autonomie in pedagogische praktijk................................................................................................ 41
Rechtvaardigheid............................................................................................................................. 41
Martha Nussbaum............................................................................................................................ 42
Zorgethiek........................................................................................................................................ 42
Hoorcollege 7: Existentiefilosofie en meer….......................................................................................44
Soren Kierkegaard............................................................................................................................ 44
Karl Jaspers...................................................................................................................................... 44
Jean Paul Sartre................................................................................................................................ 45
De mens is vrij.................................................................................................................................. 45
Fenomenologie................................................................................................................................. 45
Michel Foucault................................................................................................................................ 47
,ETHISCHE CONTEXT
VAN GEDACHTEN WISSELEN
1 DE ZELFOEFENING VAN HET DENKEN, FILOSOFIE EN SOCIAAL WERK
1.2 FILOSOFIE EN SOCIAAL WERK
Het uitgangpunt van de participatiesamenleving en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is
dat ‘de burger in eerste instantie zelf verantwoordelijk is voor zijn zelfredzaamheid, zijn deelname aan
de samenleving en voor de mate waarin deze samenleving gekenmerkt wordt door sociale
samenhang’.
Elke instelling maakt keuzes over de manier waarop beschikbare budgetten worden gebruikt en
overheidsregels worden toegepast.
Vanuit de beroepscode wordt ook aangegeven wat morele en politieke oordelen zijn over wat normaal
is en al dan niet maatschappelijke gewenst.
Ideeën en overtuigingen over verantwoordelijkheid, eigen regie en zelfredzaamheid en over de relatie
tussen individu en de samenleving beïnvloedt hoe we cliënten benaderen.
1.3 EEN NORMATIEF BEROEP
Artikel 1: Bevorderen menselijke waardigheid: “De sociaal werker respecteert, erkent en
bevordert de menselijke waardigheid van de unieke persoon. Het beroepsmatig handelen van de
sociaal werker is erop gericht de burger/cliënt binnen zijn sociaal-culturele context, en in wisselwerking
met zijn omgeving tot zijn recht laten komen.”
Matters of fact (Latour) zijn feiten, matters of concern zijn dingen waar je je zorgen om maakt. Dit
loopt vaak door elkaar heen.
1.4 DE MACHT VAN HET SPREKEN
Discourstheorieën gaan ervan uit dat taal en verhalen voor een groot deel de manier bepalen waarop
wij ons op de werkelijkheid oriënteren.
Waarden als zelfredzaamheid, eigen regie en eigen kracht hebben een immanente
rechtvaardigheid: iedereen is het daarover eens.
1.5 DE VERLICHTING EN DE AUTONOME MENS
In de zeventiende eeuw veranderde er veel in de westerse cultuur. Er ontstond een vrije
handelseconomie en wetenschappen maakten zich los van het (christelijk) geloof. Dingen werden
wetenschappelijk verklaard in plaats van als een wonder gezien. Dit leidde tot een optimistisch geloof
in de menselijke rede: de verlichting in de 18de eeuw.
1.6 VAN GEDACHTEN WISSELEN
De verwondering doorbreekt de vanzelfsprekendheid van de grondbeginselen waarbinnen ons bestaan
zich voltrekt. Van gedachten wisselen zegt dat we met elkaar onze oordelen ondervragen,
vanzelfsprekendheden ter discussie stellen en de onuitgesproken opvattingen over zelfredzaamheid,
, eigen regie, eigen kracht, vrijheid, verantwoordelijkheid of rechtvaardigheid en macht en wat het
betekent mens te zijn kritisch doordenken.
1.7 FILOSOFIE VAN MENS EN MAATSCHAPPIJ
Mens- en maatschappijbeelden bevatten vaak een descriptief en een prescriptief aspect: zij
beschrijven wat de mens in wezen of essentie is en hoe het zou moeten zijn. Volgens filosofen kan een
mens zijn:
Redelijk dier (animal rationale)
Politiek dier (zoon politkon)
Spelende mens (homo ludens)
Zondige mens (homo peccator)
Werkende mens (homo faber)
Zappende mens (homo zappens)
2 EIGEN REGIE EN DE VRAAG NAAR HET GOEDE LEVEN
2.1 OVERVLOED EN ONBEHAGEN
Op dit moment leven we in een eeuw van onzekerheid. De vrijheid ons leven in te richten is
problematisch geworden, omdat er zo veel mogelijkheden zijn waaruit we niet kunnen kiezen, mede
vanwege het besef dat elke keuze onvoorziene consequenties heeft. We hebben geen antwoord op de
vraag naar het goede leven, door de onzekerheid die kenmerkend is voor deze tijd. De
bestaansethiek hangt hier nauw mee samen. Het goede leven hangt vooral samen met het streven
naar geluk met de basis in het meesterschap over jezelf.
Maatschappelijk onbehagen (gevoel dat de samenleving de verkeerde kant op gaat met een gevoel
van machteloosheid om dit te veranderen) hangt samen met de economische, politieke en sociaal-
culturele ontwikkelingen.
Volgens Bas Heijne zijn we een gemonitord object dat wordt samengevat in tabellen, statistieken,
veiligheidsindexen en sociale indexen door technologische ontwikkeling. Dit versterkt het onbehagen
en maakt de verbondenheid met de omgeving zwakker.
2.2 FILOSOFIE ALS LEVENSKUNST
Populaire levenskunst vertelt ons hoe we gelukkig kunnen worden, carrière kunnen maken en onze
relatie spannend kunnen worden in bijvoorbeeld tijdschriften. Het is erg optimistisch over de
maakbaarheid van het leven en wekt de indruk dat iedereen zijn eigen succes kan organiseren. Een
voorbeeld hiervan is omdenken (denken in termen van mogelijkheden en niet problemen). Populaire
levenskunst is niet hetzelfde als filosofie als levenskunst.
De serieuze filosofie van de levenskunst heeft geen makkelijke en snelle oplossing voor onze
problemen. Het leven is niet maakbaar en problemen verdwijnen niet zomaar.
Lijden en ziekte, kwetsbaarheid en pijn horen erbij. Her richt zich op het aanleren van
vaardigheden die ons in staat stellen om daarmee om te gaan.
De filosofie van de levenskunst is een ernstige poging om je leven bijtijds zelf in bezit te
nemen en er misschien zelfs een mooi leven van te maken.
Mooi leven = bewust iets van het leven maken.
De filosofie van de levenskunst moet de voorwaarden onderzoeken die het mogelijk maken om
ons leven in eigen hand te nemen.
Denken en leven hangen met elkaar samen.
Het gaat om het ontwikkelen van een ethos of levenshouding.
Levenskunst = bestaansethiek
