Inhoud
Hoorcollege 1: Het perspectief: contextualisme......................................................................6
1. Cursusdoelen.................................................................................................................. 6
1.1 Verplichte literatuur....................................................................................................6
2. Inleiding hoorcollege 1: het perspectief: contextualisme..................................................6
2.1 betekenis en context: enkele voorbeelden.................................................................7
2.2 Casuïstische rechtsvinden (van hard & fast rules naar casuïstische rechtsvinding)...7
2.3 De stelling van het contextualisme.............................................................................8
2.4 De contextualisering van de rechtsorde.....................................................................9
2.5 Twee paradigma’s van het privaatrecht......................................................................9
2.6 Methodenstrijd..........................................................................................................10
2.7 De wending naar het taalgebruik..............................................................................11
2.8 Wat doen civilisten?.................................................................................................11
College 2 Jurisprudentie.................................................................................................11
College 1 mogelijke tentamenvragen.................................................................................12
College 2: Het begrip privaatrecht: Wat is privaatrecht..........................................................14
1. Inleiding......................................................................................................................... 14
2. Eerste onzekerheid: inherente normativiteit...................................................................14
2.1 Een onrechtmatig leven (voorbeeld arrest)...............................................................14
3. Het model van privaatrecht............................................................................................15
4. Drie rechtstheorieën......................................................................................................16
5. Drie tussenposities........................................................................................................ 17
6. Tweede onzekerheid: omgaan met globalisering...........................................................19
6.2 de transnationale dimensie......................................................................................20
6.3 Een onrechtmatig klimaat: Urgenda zaak.................................................................20
College 2 Mogelijke tentamenvragen.................................................................................22
College 3: De geschiedenis van privaatrecht (wetenschap)..................................................23
1. De actualiteiten van de geschiedenis.............................................................................23
1.1 De zaak van de afstandsmoeders............................................................................23
1.2 Omgaan met het verleden: een paradigmawisseling................................................23
1.3 Leerstukken..............................................................................................................24
1.4 Onrechtmatig of hindsight bias.................................................................................24
1.5 Remedies en doelstellingen.....................................................................................25
1.6 ‘Back to the future’...................................................................................................25
1.7 De oorspronkelijke eenheid van het privaatrecht......................................................26
1
, 1.7.1 Digesten – Corpus Iures Civiles............................................................................26
1.7.2 “Gerechtigheid” – “Recht” – “Priesters”..................................................................26
2. De opkomst en ondergang van de Europese rechtswetenschap...................................27
2.1 Een wonderbaarlijke wedergeboorte........................................................................27
2.2 Van ius commune....................................................................................................27
2.3 Naar internationaal recht..........................................................................................28
2.4 en terug....................................................................................................................29
3. De verzelfstandiging van de rechtswetenschap.............................................................29
5. Iets meer context: een alternatief paradigma.................................................................30
College 3 mogelijke tentamenvragen.................................................................................31
College 4: Taal en interpretatie: het privaatrecht als taalspel................................................33
1. Privaatrecht als systeem van begrippen........................................................................34
2. Interpretatie ‘er staat niet wat er staat’...........................................................................34
2.1 Een doodlopende weg: “plain meaning” (= benoeming in de VS) of sens claire
(Frans)........................................................................................................................... 35
2.2 De weg van de HR: Haviltex en CAO (leerstuk contracts-uitleg)..............................35
3. Argumentatie over alles valt te twisten...........................................................................38
3.1 Redeneren: “the quest for certainty”.........................................................................39
4. De grenzen van het privaatrechtelijke discours..............................................................41
5. Morele en politieke implicaties: ‘recht van spreken’.......................................................42
6. Wittgenstein................................................................................................................... 43
College 4: mogelijke tentamenvragen................................................................................43
Week 5 en 6 combi................................................................................................................ 45
Hoofdstuk 6....................................................................................................................... 46
1. Waarom de waarden van het privaatrecht?...................................................................47
1.1 Rechtvaardigheid is harmonie (Plato), of juist conflict (Hampshire)?........................47
1.2 De compatibiliserende (=bemiddelende) functie van het privaatrecht (‘t Hart)..........48
1.3 Privaatrecht: verschillende normenstelsels, of algemeen met contextuele
interpretatie?..................................................................................................................48
1.4 Hoe neutraal is het privaatrecht zelf?.......................................................................48
2. Het normatieve huis van het privaatrecht.......................................................................48
2.1 De begane grond: vrijheid, gelijkheid en broederschap............................................48
2.2 De eerste verdieping: grond- en mensenrechten......................................................49
2.3 De zolder”: Europeanisering.....................................................................................49
2.4 Strak design of vele hoeken en tussenvloeren?.......................................................49
3. Corrigerende en verdelende rechtvaardigheid...............................................................49
2
, 3.1 Corrigerende rechtvaardigheid en het privaatrecht...................................................49
3.2 Verdelende rechtvaardigheid in het privaatrecht: art. 6:109 BW...............................49
3.3 Verdelende rechtvaardigheid en het publiekrecht.....................................................50
3.4 Maar is privaatrecht een verdelingsmechanisme?....................................................50
4. Vrijheid, gelijkheid en broederschap...........................................................................51
4.1 Het beginsel van contractvrijheid: regelend en dwingend recht................................51
4.2 Negatieve (vrijheid van...) en positieve vrijheid (vrijheid om...).................................51
4.3 De kern van het privaatrecht: “zelfontplooiing door samenwerking met anderen”
(Nieuwenhuis)................................................................................................................52
4.4 Mijn vrijheid houdt op waar die van jou begint: de koopman van Alexandrië............52
4.5 Ethiek in het privaatrecht?........................................................................................53
4.7 De constitutionalisering van het privaatrecht............................................................53
5. Europeanisering van het privaatrecht............................................................................53
5.1 Preambule: “het geestelijke en morele erfgoed” van Europa....................................53
Hoofdstuk 6 Mogelijke tentamenvragen.............................................................................54
Hoofdstuk 5....................................................................................................................... 54
6. Een advocaat in bedrijf..................................................................................................54
6.1 “Reflection in action”, “learning by doing”.................................................................55
7. Het dagelijks werk van de rechter..................................................................................55
7.1 Rechtbank, Gerechtshof, Hoge Raad.......................................................................56
7.2 De weekagenda van een raadsheer.........................................................................56
8. Wat de professional en de professor (niet) weten......................................................56
8.1 Kennis, kunde en karakter........................................................................................57
8.2 “Tacit knowledge” (= stille kennis) en het onbegrip van Russell...............................57
9. Het verband tussen professionele kennis en wetenschappelijke kennis........................57
Hoofdstuk 5 mogelijke tentamenvragen.............................................................................57
College 6 college samen met andere vakgebieden Urgenda................................................59
1. Samenvatting zaak Urgenda..........................................................................................59
1.1 Strijd met de trias politica?.......................................................................................60
1.2 Toekomstige generaties...........................................................................................60
1.3 Wat is nieuw?...........................................................................................................60
2. Nieuwe vormen van democratie: public interest litigation (verdiepend strafrecht)..........61
2.1 Nieuwe vormen van democratie: public interest litigation.........................................61
2.2 Kan Public interest litigation in het strafrecht?..........................................................62
3. Rechterlijke rechtsvorming en trias politica....................................................................63
3
, 3.1 Rechtsvorming door de rechter roept in het licht van de democratische rechtsstaat
vragen op die te maken hebben met..............................................................................63
3.2 Van instituties naar methoden?................................................................................63
College 6 Mogelijke tentamenvragen.................................................................................64
College 7: de methode van het privaatrecht..........................................................................65
1. De methode van de rechter: maatschappelijke context..................................................65
1.1 Van liberale nachtwakersstaat naar sociale verzorgingsstaat..................................66
1.2 De rol van de rechter: van wetstoepassing naar contextuele constructie norm........66
2. Inclusief privaatrecht......................................................................................................67
2.1 Drie normenstelsels en ieder zijn eigen cocktail.......................................................67
3. De multiculturele samenleving Drie grondslagen en ieder geval zijn eigen oplossing....68
3.1 Partijautonomie: wetgever en rechter, erkenning en grenzen...................................68
3.2 Mensenrechten: diversiteit, bescherming, en brugfunctie.........................................68
4. De methode van de rechter: politieke context................................................................69
4.1 Typologie gevallen:..................................................................................................69
5. Rechtsvinding in het concrete geval..............................................................................70
5.1 Het perspectief van de dubbele focus......................................................................70
5.2 “The suspension of judgment”..................................................................................70
5.3 “Hard cases”: “one right answer?” Een Hercules? (Ronald Dworkin).......................70
5.4 “Jus in causa positum” (Paul Scholten)....................................................................71
5.5 De rechter houdt geen schone handen....................................................................71
6. De methode van de onderzoeker...................................................................................71
6.1 De rechter en de onderzoeker: overeenkomsten en verschillen...............................71
6.2 Civielrechtelijk dogmatisch onderzoek: praktijkgericht, gericht op het verleden, eigen
methode, gebonden aan geldend recht, ondeugdelijke feitelijke grondslag, en verhullend
argumenteren.................................................................................................................71
6.3 Vernieuwingen: interdisciplinariteit (“law and....”), comparative law,
internationalisering, pluriforme rechtswetenschap..........................................................71
6.4 Werkwijze: onderzoeksvraag, stand van de kennis, bronnenonderzoek (voorbeeld:
jurisprudentie), beantwoording vraag.............................................................................71
7. Het standaardbeeld en een methodenstrijd...................................................................71
8. Een methodestrijd over de rechtswetenschap:..............................................................72
8.1 Hermeneutische rechtswetenschap: Karl Larenz – “Methodenlehre der
Rechtswissenschaft”......................................................................................................72
8.2 Kritisch-rationalistische rechtswetenschap: Hans Albert – “Treatise on critical
reason” Daar staat een opvatting tegenover..................................................................73
9. Twee paradigma’s.........................................................................................................73
9.1 “Erklären/Verstehen Kontroverse”: De controverse tussen verklaren en begrijpen. .73
4
Hoorcollege 1: Het perspectief: contextualisme......................................................................6
1. Cursusdoelen.................................................................................................................. 6
1.1 Verplichte literatuur....................................................................................................6
2. Inleiding hoorcollege 1: het perspectief: contextualisme..................................................6
2.1 betekenis en context: enkele voorbeelden.................................................................7
2.2 Casuïstische rechtsvinden (van hard & fast rules naar casuïstische rechtsvinding)...7
2.3 De stelling van het contextualisme.............................................................................8
2.4 De contextualisering van de rechtsorde.....................................................................9
2.5 Twee paradigma’s van het privaatrecht......................................................................9
2.6 Methodenstrijd..........................................................................................................10
2.7 De wending naar het taalgebruik..............................................................................11
2.8 Wat doen civilisten?.................................................................................................11
College 2 Jurisprudentie.................................................................................................11
College 1 mogelijke tentamenvragen.................................................................................12
College 2: Het begrip privaatrecht: Wat is privaatrecht..........................................................14
1. Inleiding......................................................................................................................... 14
2. Eerste onzekerheid: inherente normativiteit...................................................................14
2.1 Een onrechtmatig leven (voorbeeld arrest)...............................................................14
3. Het model van privaatrecht............................................................................................15
4. Drie rechtstheorieën......................................................................................................16
5. Drie tussenposities........................................................................................................ 17
6. Tweede onzekerheid: omgaan met globalisering...........................................................19
6.2 de transnationale dimensie......................................................................................20
6.3 Een onrechtmatig klimaat: Urgenda zaak.................................................................20
College 2 Mogelijke tentamenvragen.................................................................................22
College 3: De geschiedenis van privaatrecht (wetenschap)..................................................23
1. De actualiteiten van de geschiedenis.............................................................................23
1.1 De zaak van de afstandsmoeders............................................................................23
1.2 Omgaan met het verleden: een paradigmawisseling................................................23
1.3 Leerstukken..............................................................................................................24
1.4 Onrechtmatig of hindsight bias.................................................................................24
1.5 Remedies en doelstellingen.....................................................................................25
1.6 ‘Back to the future’...................................................................................................25
1.7 De oorspronkelijke eenheid van het privaatrecht......................................................26
1
, 1.7.1 Digesten – Corpus Iures Civiles............................................................................26
1.7.2 “Gerechtigheid” – “Recht” – “Priesters”..................................................................26
2. De opkomst en ondergang van de Europese rechtswetenschap...................................27
2.1 Een wonderbaarlijke wedergeboorte........................................................................27
2.2 Van ius commune....................................................................................................27
2.3 Naar internationaal recht..........................................................................................28
2.4 en terug....................................................................................................................29
3. De verzelfstandiging van de rechtswetenschap.............................................................29
5. Iets meer context: een alternatief paradigma.................................................................30
College 3 mogelijke tentamenvragen.................................................................................31
College 4: Taal en interpretatie: het privaatrecht als taalspel................................................33
1. Privaatrecht als systeem van begrippen........................................................................34
2. Interpretatie ‘er staat niet wat er staat’...........................................................................34
2.1 Een doodlopende weg: “plain meaning” (= benoeming in de VS) of sens claire
(Frans)........................................................................................................................... 35
2.2 De weg van de HR: Haviltex en CAO (leerstuk contracts-uitleg)..............................35
3. Argumentatie over alles valt te twisten...........................................................................38
3.1 Redeneren: “the quest for certainty”.........................................................................39
4. De grenzen van het privaatrechtelijke discours..............................................................41
5. Morele en politieke implicaties: ‘recht van spreken’.......................................................42
6. Wittgenstein................................................................................................................... 43
College 4: mogelijke tentamenvragen................................................................................43
Week 5 en 6 combi................................................................................................................ 45
Hoofdstuk 6....................................................................................................................... 46
1. Waarom de waarden van het privaatrecht?...................................................................47
1.1 Rechtvaardigheid is harmonie (Plato), of juist conflict (Hampshire)?........................47
1.2 De compatibiliserende (=bemiddelende) functie van het privaatrecht (‘t Hart)..........48
1.3 Privaatrecht: verschillende normenstelsels, of algemeen met contextuele
interpretatie?..................................................................................................................48
1.4 Hoe neutraal is het privaatrecht zelf?.......................................................................48
2. Het normatieve huis van het privaatrecht.......................................................................48
2.1 De begane grond: vrijheid, gelijkheid en broederschap............................................48
2.2 De eerste verdieping: grond- en mensenrechten......................................................49
2.3 De zolder”: Europeanisering.....................................................................................49
2.4 Strak design of vele hoeken en tussenvloeren?.......................................................49
3. Corrigerende en verdelende rechtvaardigheid...............................................................49
2
, 3.1 Corrigerende rechtvaardigheid en het privaatrecht...................................................49
3.2 Verdelende rechtvaardigheid in het privaatrecht: art. 6:109 BW...............................49
3.3 Verdelende rechtvaardigheid en het publiekrecht.....................................................50
3.4 Maar is privaatrecht een verdelingsmechanisme?....................................................50
4. Vrijheid, gelijkheid en broederschap...........................................................................51
4.1 Het beginsel van contractvrijheid: regelend en dwingend recht................................51
4.2 Negatieve (vrijheid van...) en positieve vrijheid (vrijheid om...).................................51
4.3 De kern van het privaatrecht: “zelfontplooiing door samenwerking met anderen”
(Nieuwenhuis)................................................................................................................52
4.4 Mijn vrijheid houdt op waar die van jou begint: de koopman van Alexandrië............52
4.5 Ethiek in het privaatrecht?........................................................................................53
4.7 De constitutionalisering van het privaatrecht............................................................53
5. Europeanisering van het privaatrecht............................................................................53
5.1 Preambule: “het geestelijke en morele erfgoed” van Europa....................................53
Hoofdstuk 6 Mogelijke tentamenvragen.............................................................................54
Hoofdstuk 5....................................................................................................................... 54
6. Een advocaat in bedrijf..................................................................................................54
6.1 “Reflection in action”, “learning by doing”.................................................................55
7. Het dagelijks werk van de rechter..................................................................................55
7.1 Rechtbank, Gerechtshof, Hoge Raad.......................................................................56
7.2 De weekagenda van een raadsheer.........................................................................56
8. Wat de professional en de professor (niet) weten......................................................56
8.1 Kennis, kunde en karakter........................................................................................57
8.2 “Tacit knowledge” (= stille kennis) en het onbegrip van Russell...............................57
9. Het verband tussen professionele kennis en wetenschappelijke kennis........................57
Hoofdstuk 5 mogelijke tentamenvragen.............................................................................57
College 6 college samen met andere vakgebieden Urgenda................................................59
1. Samenvatting zaak Urgenda..........................................................................................59
1.1 Strijd met de trias politica?.......................................................................................60
1.2 Toekomstige generaties...........................................................................................60
1.3 Wat is nieuw?...........................................................................................................60
2. Nieuwe vormen van democratie: public interest litigation (verdiepend strafrecht)..........61
2.1 Nieuwe vormen van democratie: public interest litigation.........................................61
2.2 Kan Public interest litigation in het strafrecht?..........................................................62
3. Rechterlijke rechtsvorming en trias politica....................................................................63
3
, 3.1 Rechtsvorming door de rechter roept in het licht van de democratische rechtsstaat
vragen op die te maken hebben met..............................................................................63
3.2 Van instituties naar methoden?................................................................................63
College 6 Mogelijke tentamenvragen.................................................................................64
College 7: de methode van het privaatrecht..........................................................................65
1. De methode van de rechter: maatschappelijke context..................................................65
1.1 Van liberale nachtwakersstaat naar sociale verzorgingsstaat..................................66
1.2 De rol van de rechter: van wetstoepassing naar contextuele constructie norm........66
2. Inclusief privaatrecht......................................................................................................67
2.1 Drie normenstelsels en ieder zijn eigen cocktail.......................................................67
3. De multiculturele samenleving Drie grondslagen en ieder geval zijn eigen oplossing....68
3.1 Partijautonomie: wetgever en rechter, erkenning en grenzen...................................68
3.2 Mensenrechten: diversiteit, bescherming, en brugfunctie.........................................68
4. De methode van de rechter: politieke context................................................................69
4.1 Typologie gevallen:..................................................................................................69
5. Rechtsvinding in het concrete geval..............................................................................70
5.1 Het perspectief van de dubbele focus......................................................................70
5.2 “The suspension of judgment”..................................................................................70
5.3 “Hard cases”: “one right answer?” Een Hercules? (Ronald Dworkin).......................70
5.4 “Jus in causa positum” (Paul Scholten)....................................................................71
5.5 De rechter houdt geen schone handen....................................................................71
6. De methode van de onderzoeker...................................................................................71
6.1 De rechter en de onderzoeker: overeenkomsten en verschillen...............................71
6.2 Civielrechtelijk dogmatisch onderzoek: praktijkgericht, gericht op het verleden, eigen
methode, gebonden aan geldend recht, ondeugdelijke feitelijke grondslag, en verhullend
argumenteren.................................................................................................................71
6.3 Vernieuwingen: interdisciplinariteit (“law and....”), comparative law,
internationalisering, pluriforme rechtswetenschap..........................................................71
6.4 Werkwijze: onderzoeksvraag, stand van de kennis, bronnenonderzoek (voorbeeld:
jurisprudentie), beantwoording vraag.............................................................................71
7. Het standaardbeeld en een methodenstrijd...................................................................71
8. Een methodestrijd over de rechtswetenschap:..............................................................72
8.1 Hermeneutische rechtswetenschap: Karl Larenz – “Methodenlehre der
Rechtswissenschaft”......................................................................................................72
8.2 Kritisch-rationalistische rechtswetenschap: Hans Albert – “Treatise on critical
reason” Daar staat een opvatting tegenover..................................................................73
9. Twee paradigma’s.........................................................................................................73
9.1 “Erklären/Verstehen Kontroverse”: De controverse tussen verklaren en begrijpen. .73
4
