Sociologie voor de praktijk Hoofdstuk 4 sociaal bewustzijn
Symbolisch gedrag:
Voorbeeld ziekte:
Primaire ziektewinst is dat mensen zich niet druk hoeven te maken over de oorzaak
van hun kwaal, maar ‘gewoon’ ziek mogen zijn.
Secundaire ziektewinst is het bijkomende voordeel van extra aandacht, extra zorg
een uitkering of een vrijstelling.
Tertiaire ziektewinst is het voordeel dat anderen hebben van jouw ziekte,
bijvoorbeeld dat een lastig gesprek of een tentamen dan wordt uitgesteld.
Het omgekeerde van de selffulfillint-prophecy is de self-defeating prophecy, de zichzelf
vernietigde voorspelling. Hierbij verandert de situatie juist omdat mensen zich gedragen
naar de verwachtingen die horen bij de definitie van de situatie.
Voorbeeld 1: iemand in een sollicitatiegesprek denkt dat hij toch geen kans maakt op
de begeerde baan. Hij heeft zich daarbij neergelegd en is daardoor zeer ontspannen.
En tot zijn stomme verbazing wordt hij aangenomen.
Voorbeeld 2: toekomstvoorspellingen geven aan dat er te veel verpleegkundigen
zullen komen. Dit leidt ertoe dat er minder mensen die beroepsopleiding gaan volgen
en dat de opleidingscapaciteiten ingekrompen wordt. Enkele jaren later is er een
tekort aan verpleegkundigen.
De varkenscyclus: zie voorbeeld op bladzijde 88
Wanneer iemand op een dergelijke wijze in het verleden geplaagd, geketend of
gebrandmerkt is door anderen, dan wordt dat stigmatisering of etikettering genoemd.
Iemand wordt dan door een gebeurtenis in het verleden zijn hele verdere leven achtervolgd.
Voorbeeld 1: voor ex-delinquenten is het erg lastig om een gewone baan te
bemachtigen, veel mensen willen hen niet als werknemer of als collega.
Voorbeeld 2: voor pedofielen is het erg lastig om een woning te bemachtigen, omdat
de buurt zich vaak tegen huisvesting daar verzet.
Stigmatisering kan mensen dus in een situatie brengen die werkt als een self-fulfilling
prophecy.
Slachtoffer denken
Als mensen zichzelf in een slachtofferrol hebben gemanoeuvreerd, zal dat ook effect
hebben dat ze zich minder gaan voelen en een marginale positie in de maatschappij
innemen.
De aanpak waarbij wordt geprobeerd het zelfvertrouwen van mensen te vergroten
zodat zij zich weer een volwaardige plaats in de maatschappij kunnen verwerven en
de negatieve spiraal kunnen doorbreken, wordt ook wel empowerment genoemd.
Empowerment is gericht op het versterken van mensen: een proces waarin cliënten (of
patiënten) krachtiger worden gemaakt, en wel zodanig dat zij weer greep krijgen op hun
situatie en hun onmacht tegenover hun sociale omgeving overwinnen.
, De situatie is dus maatschappelijk geconstrueerd en kan ook weer door mensen ongedaan
gemaakt worden.
In campagnes tegen kanker wordt de situatie vaak uitgebeeld in een strijd tegen de ziekte.
Daarmee wordt een symbolisch kader geschapen om mensen in staat te stellen met hun
ziekte om te gaan en deze een herkenbare plaats te geven.
Het symbolisch interactionisme kan in veel uiteenlopende situaties heel verhelderend zijn,
met name in interpersoonlijke contacten. Zie bladzijde 96.
Mensen handelen immers volgens hun definitie van de situatie waarbij ze reacties van
anderen waarnemen en interpreteren. Dat mensen handelen op grond van wat ze denken
waar te nemen en vervolgens interpreteren, houdt echter ook een gevaar in: het risico van
reductie.
Sociale verschijnselen worden dan teruggebracht (gereduceerd) tot ideeën die mensen
erover hebben. Versimpelde ideeën kunnen werkelijke gevolgen scheppen die leiden tot een
nieuwe, en soms harde werkelijkheid.
Manifeste en latente verklaring
Een dergelijke, niet zo bewuste of niet uitgesproken verklaring noemen we een
latente verklaring.
Die staat tegenover de manifeste verklaring, die expliciet het bestaan van een
instantie verklaart en bij iedereen bekend is.
Bij individuen kunnen we dus eenzelfde onderscheid maken tussen manifeste en
latente verklaringen ‘het verhaal achter het verhaal’.
De manifeste verklaring is de verklaring die mensen zelf geven voor wat ze doen of
voor wat er gebeurt. Het is meestal de geaccepteerde verklaring.
Mensen trouwen met elkaar omdat ze van elkaar houden.
Gelovigen gaan naar de kerk omdat ze geloven
We lezen het boek omdat we het boek goed vinden.
Maar naast manifeste verklaringen is er vaak die latente verklaring die we ons niet
bewust zijn of die we niet hardop kunnen zeggen.
Wanneer het pasgetrouwde stel zou zeggen dat het huwde omdat de 1 bang is om
alleen te zijn en de ander verzorgd wil worden, wordt dat als een slechte
huwelijksgrond gezien.
Wanneer een boek gelezen wordt om ook mee te praten, dan ben je een snob.
Wanneer mensen hun situatie willen veranderen, dan is het belangrijk om te beseffen
(manifest te maken) wat de latente verklaring voor hun aandeel in die situatie is.
Hoe het sociaal bewustzijn is hangt af van welk referentiekader iemand heeft ontwikkeld.
Symbolisch gedrag:
Voorbeeld ziekte:
Primaire ziektewinst is dat mensen zich niet druk hoeven te maken over de oorzaak
van hun kwaal, maar ‘gewoon’ ziek mogen zijn.
Secundaire ziektewinst is het bijkomende voordeel van extra aandacht, extra zorg
een uitkering of een vrijstelling.
Tertiaire ziektewinst is het voordeel dat anderen hebben van jouw ziekte,
bijvoorbeeld dat een lastig gesprek of een tentamen dan wordt uitgesteld.
Het omgekeerde van de selffulfillint-prophecy is de self-defeating prophecy, de zichzelf
vernietigde voorspelling. Hierbij verandert de situatie juist omdat mensen zich gedragen
naar de verwachtingen die horen bij de definitie van de situatie.
Voorbeeld 1: iemand in een sollicitatiegesprek denkt dat hij toch geen kans maakt op
de begeerde baan. Hij heeft zich daarbij neergelegd en is daardoor zeer ontspannen.
En tot zijn stomme verbazing wordt hij aangenomen.
Voorbeeld 2: toekomstvoorspellingen geven aan dat er te veel verpleegkundigen
zullen komen. Dit leidt ertoe dat er minder mensen die beroepsopleiding gaan volgen
en dat de opleidingscapaciteiten ingekrompen wordt. Enkele jaren later is er een
tekort aan verpleegkundigen.
De varkenscyclus: zie voorbeeld op bladzijde 88
Wanneer iemand op een dergelijke wijze in het verleden geplaagd, geketend of
gebrandmerkt is door anderen, dan wordt dat stigmatisering of etikettering genoemd.
Iemand wordt dan door een gebeurtenis in het verleden zijn hele verdere leven achtervolgd.
Voorbeeld 1: voor ex-delinquenten is het erg lastig om een gewone baan te
bemachtigen, veel mensen willen hen niet als werknemer of als collega.
Voorbeeld 2: voor pedofielen is het erg lastig om een woning te bemachtigen, omdat
de buurt zich vaak tegen huisvesting daar verzet.
Stigmatisering kan mensen dus in een situatie brengen die werkt als een self-fulfilling
prophecy.
Slachtoffer denken
Als mensen zichzelf in een slachtofferrol hebben gemanoeuvreerd, zal dat ook effect
hebben dat ze zich minder gaan voelen en een marginale positie in de maatschappij
innemen.
De aanpak waarbij wordt geprobeerd het zelfvertrouwen van mensen te vergroten
zodat zij zich weer een volwaardige plaats in de maatschappij kunnen verwerven en
de negatieve spiraal kunnen doorbreken, wordt ook wel empowerment genoemd.
Empowerment is gericht op het versterken van mensen: een proces waarin cliënten (of
patiënten) krachtiger worden gemaakt, en wel zodanig dat zij weer greep krijgen op hun
situatie en hun onmacht tegenover hun sociale omgeving overwinnen.
, De situatie is dus maatschappelijk geconstrueerd en kan ook weer door mensen ongedaan
gemaakt worden.
In campagnes tegen kanker wordt de situatie vaak uitgebeeld in een strijd tegen de ziekte.
Daarmee wordt een symbolisch kader geschapen om mensen in staat te stellen met hun
ziekte om te gaan en deze een herkenbare plaats te geven.
Het symbolisch interactionisme kan in veel uiteenlopende situaties heel verhelderend zijn,
met name in interpersoonlijke contacten. Zie bladzijde 96.
Mensen handelen immers volgens hun definitie van de situatie waarbij ze reacties van
anderen waarnemen en interpreteren. Dat mensen handelen op grond van wat ze denken
waar te nemen en vervolgens interpreteren, houdt echter ook een gevaar in: het risico van
reductie.
Sociale verschijnselen worden dan teruggebracht (gereduceerd) tot ideeën die mensen
erover hebben. Versimpelde ideeën kunnen werkelijke gevolgen scheppen die leiden tot een
nieuwe, en soms harde werkelijkheid.
Manifeste en latente verklaring
Een dergelijke, niet zo bewuste of niet uitgesproken verklaring noemen we een
latente verklaring.
Die staat tegenover de manifeste verklaring, die expliciet het bestaan van een
instantie verklaart en bij iedereen bekend is.
Bij individuen kunnen we dus eenzelfde onderscheid maken tussen manifeste en
latente verklaringen ‘het verhaal achter het verhaal’.
De manifeste verklaring is de verklaring die mensen zelf geven voor wat ze doen of
voor wat er gebeurt. Het is meestal de geaccepteerde verklaring.
Mensen trouwen met elkaar omdat ze van elkaar houden.
Gelovigen gaan naar de kerk omdat ze geloven
We lezen het boek omdat we het boek goed vinden.
Maar naast manifeste verklaringen is er vaak die latente verklaring die we ons niet
bewust zijn of die we niet hardop kunnen zeggen.
Wanneer het pasgetrouwde stel zou zeggen dat het huwde omdat de 1 bang is om
alleen te zijn en de ander verzorgd wil worden, wordt dat als een slechte
huwelijksgrond gezien.
Wanneer een boek gelezen wordt om ook mee te praten, dan ben je een snob.
Wanneer mensen hun situatie willen veranderen, dan is het belangrijk om te beseffen
(manifest te maken) wat de latente verklaring voor hun aandeel in die situatie is.
Hoe het sociaal bewustzijn is hangt af van welk referentiekader iemand heeft ontwikkeld.
