Historische Kritiek van Woord
en Beeld in de Massamedia
Samenvatting | Prof. Margo De Koster | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 en 2: Inleidingscollege en aantekeningen ............................................................................................... 3
1.1. Opzet en inhoud vak: Quid HK van Woord en Beeld in Massamedia? ........................................................... 3
1.1.1. Roland Barthes’ (1915 – 1980) ‘Paradox v/d Fotografie’ ........................................................................... 3
1.1.2. Leugens, leugens en nog eens leugens: ‘Fake News’ en de vele gezichten van de waarheid .................... 3
1.1.3. De maatschappelijk-politieke rol v/d media, wantrouwen en deontologische codes ............................... 4
1.1.4. Historisch perspectief: de historicus en onderzoek naar massamedia ...................................................... 4
1.2. Concepten en Methoden: semiotiek en framinganalyse ............................................................................... 6
1.2.1. Semiotiek: de leer van de tekens en hun betekenis – R. Barthes, S. Hall en F. de Saussure ...................... 6
1.2.2. (Effecten van) Framing (Robert Entman), ‘Framing- en reasoning devices’ .............................................. 7
1.2.3. Opdracht: Frame identificeren en benoemen ........................................................................................... 9
HOOFDSTUK 3: Journalistieke beroepsethiek en evoluties in de openbare omroep .................................................... 10
3.1. De ‘Raad voor de Journalistiek’ (Pieter Knapen): what’s in a name? ........................................................... 10
3.1.1. De werking v/e klachtenbehandeling ...................................................................................................... 10
3.1.2. De code v/d journalistiek en het bronnengeheim ................................................................................... 11
3.2. Openbare omroep & sociale media: uitdagingen en kansen (Aline De Volder RTBF) .................................. 12
3.2.1. Veranderende technologiecontext in de openbare omroep ................................................................... 12
3.2.2. SWOT-analyse en de toekomstige uitdagingen v/d RTBF ........................................................................ 12
HOOFDSTUK 4: Beelden van gruwel en lijden ............................................................................................................... 13
4.1. Inleiding: nut of nutteloosheid van gruwelfotografie? ................................................................................ 13
4.1.1. De nutteloosheid v. gruwelfotografie: afstompend en apathisch effect ................................................. 13
4.1.2. Het nut v. gruwelfotografie: motieven om toch oorlogsdoden te tonen? (naar Tamar Cachat) ............. 13
4.2. Het geheugen v/d kampen (naar Clément Chéroux) .................................................................................. 14
4.3. André Singers ‘Night Will Fall’ (2014) en uitgave v. kamp-fotografie ......................................................... 15
HOOFDSTUK 5: Pers, media en politiek (Jürgen Gevaert en Jonas Lefevere) ................................................................ 16
5.1. Hoe werkt de pers? Hoe wordt nieuws gemaakt? Uitdagingen? (J. Gevaert).............................................. 16
5.1.1. Hoe wordt nieuws gemaakt?................................................................................................................... 16
5.1.2. Uitdagingen in de journalistiek................................................................................................................ 16
5.1.3. Journalistiek en (generatieve) AI: mogelijkheden en beperkingen (Laurence Dierickx) .......................... 17
5.2. Media en politiek in e. wijzigende context (J. Lefevere) .............................................................................. 18
5.2.1. Media en politiek: het omzeilen v/d traditionele media door politici ..................................................... 18
5.2.2. Situatie in België? Veranderende machtsrelaties: oorzaken en gevolgen ............................................... 18
5.3. Conclusie ..................................................................................................................................................... 19
HOOFDSTUK 6: Democratie & Mediamanipulatie bij DOCWERKERS (Pieter De Vos) ................................................... 21
6.1. What the Fuck is ‘DOCWERKERS’? ............................................................................................................... 21
6.2. Noam Chomsky (1928 – heden), Nicaragua en het gebruik van media ....................................................... 21
6.2.1. Noam Chomskys ‘On Power and Ideology’ (1987) en voorbeelden v. mediamanipulatie ....................... 21
6.3. Hoe kunnen gelijkaardige onwaarheden in de media verspreid worden?................................................... 22
2
, HOOFDSTUK 1 en 2: Inleidingscollege en aantekeningen
1.1.Opzet en inhoud vak: Quid HK van Woord en Beeld in Massamedia?
In eerste instantie moeten we uitleg geven bij de terminologie: wat in godsnaam is ‘massamedia’? Hoe definieer je dit? Welke
componenten kan je dit gegeven toekennen, kortom e. korte definitie en elementen:
▪ Massamedia = ‘moderne’ media die de brede massa bereikt. Hoewel we al veel eerder ‘media’ tegenkwamen doorheen de
GE, denk aan de Rom. graffiti en later de opkomst van de drukpers met z’n kranten, vlugschriften en pamfletten, is het pas
met de gsm, smartphone, tv en radio dat deze écht de grote massa kan bereiken.
▪ Woord én beeld = in massamedia worden ‘iconische’ beelden gebruikt en met tijd
gerecupereerd door hun enorme impact: ze worden zo deel v/h mondiaal collectief-visueel
geheugen. Het zijn impactvolle beelden!
o Bronkritische benadering: de emo-lading kan van land tot land anders zijn; iedereen
geeft e. andere respons op foto’s. Zelfs mensen die e. beeld niet kennen gaan het
(onbewust; adhv de kennis die ze al dan niet hebben) interpreteren. Dit heeft te maken
met # referentiekaders.
▪ Vb. In e. doctoraatsonderzoek gaven vooral Italianen (v. alle respondenten)
de grootste emotionele respons op icon. beelden. Andere landen toonden
andere emoties of connotaties op hetzelfde beeld. Wie 9/11 niet kent, zal e.
andere connotatie geven aan de ‘falling man’. Heeft het met werkdruk te
maken?
1.1.1. Roland Barthes’ (1915 – 1980) ‘Paradox v/d Fotografie’
De Franse literatuurcriticus Roland Barthes (1915 – 1980), die vnl. bekend is van zijn essay ‘De Dood
van de Auteur’ (1968), toonde aan dat er e. probleem is met de ‘taal’ v/d fotografie en hetgeen de
fotograaf als ‘snapshot’ probeert vast te leggen.
▪ ‘Paradox v/d Fotografie’ = de schijnbare tegenstrijdigheid inherent aan het fotografische medium, m.n. tss de obj. vastlegging
(‘snapshot’) en de subj. Interpretatie. Fotografie lijkt ons de werkelijkheid te tonen, maar wat we zien is altijd ingebed in
complexe lagen van betekenis en interpretatie.
o Denotatieve (‘obj’ of ‘code-loze’) werkelijkheid vs. connotatieve (‘subj’) informatie, het laatste dat door zowel de
maker als ontvanger (evt verschillend) geïnterpreteerd wordt.
▪ Belangrijk: media hebben neiging om steeds pure ‘denotatieve’, schijnbaar code-loze, obj. beelden weer te
geven… de connotatie zit er altijd in.
o ‘La trahison des Images’ (naar R. Magritte, 1928) toont ons de combo afbeelding-tekst en hoe deze ons (onbewust)
op e. verkeerd been zet. Het is e. afbeelding v/e pijp, maar de connotatie maken we door ‘taaltekens’ en symboliek.
Het is louter door deze betekenisvolle tekens dat we weten dat het over e. pijp gaat.
Wanneer we het heden als het verleden willen kennen heeft de media praktisch altijd e. dikke vinger in de pap. Steeds opnieuw
moeten we gemediatiseerde informatiebronnen interpreteren en combineren, en dus niet via directe ervaring. Er is echter e.
kwantitatief onderscheid in die zin dat bronnen over het verleden schaarser zijn, of indirecter, dan die over het heden. M.a.w. is
de overvloed aan bronnen vandaag e. vloek als e. zegen: het overzicht is nog moeilijk te vinden. Bronnenkritiek is dus cruciaal.
1.1.2. Leugens, leugens en nog eens leugens: ‘Fake News’ en de vele gezichten van de waarheid
In dit verhaal spelen # componenten e. grote rol. Wat definieer je als ‘Fake News’? Is het iets dat onvermijdelijk is? Is het slecht of
goed? De waarheid heeft dan ook vele gezichten. Bespreek:
▪ De ‘geframede werkelijkheid’ = wanneer je iets vanuit e. bepaald kader/invalshoek bekijkt, en dus bepaalde elementen meer
gaat benadrukken, krijgt je e. ‘gekleurde’ of ‘geframede’ werkelijkheid (in de fotografie) en berichtgeving. Dit is vaak het
probleem met statistieken: cijfers vertellen vaak # waarheden, afhankelijk van de manier waarop je ze wil interpreteren en
naar gaat refereren.
Wilt dit dan zeggen dat dit per definitie over ‘Fake News’ gaat? Niet per se, want ‘gekleurde’ berichtgeving is vaak onvermijdelijk.
In de journalistiek is men genoodzaakt info op e. snelle en simpele manier uit te leggen, waardoor info verloren gaat. Sommigen
zeggen dan ook dat ‘objectieve journalistiek een misleidende en gevaarlijke illusie is’ (Rob Wijnberg in De Correspondent). Niet
gezegd in de les, maar ook hier duiken de problemen op…
3
en Beeld in de Massamedia
Samenvatting | Prof. Margo De Koster | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 en 2: Inleidingscollege en aantekeningen ............................................................................................... 3
1.1. Opzet en inhoud vak: Quid HK van Woord en Beeld in Massamedia? ........................................................... 3
1.1.1. Roland Barthes’ (1915 – 1980) ‘Paradox v/d Fotografie’ ........................................................................... 3
1.1.2. Leugens, leugens en nog eens leugens: ‘Fake News’ en de vele gezichten van de waarheid .................... 3
1.1.3. De maatschappelijk-politieke rol v/d media, wantrouwen en deontologische codes ............................... 4
1.1.4. Historisch perspectief: de historicus en onderzoek naar massamedia ...................................................... 4
1.2. Concepten en Methoden: semiotiek en framinganalyse ............................................................................... 6
1.2.1. Semiotiek: de leer van de tekens en hun betekenis – R. Barthes, S. Hall en F. de Saussure ...................... 6
1.2.2. (Effecten van) Framing (Robert Entman), ‘Framing- en reasoning devices’ .............................................. 7
1.2.3. Opdracht: Frame identificeren en benoemen ........................................................................................... 9
HOOFDSTUK 3: Journalistieke beroepsethiek en evoluties in de openbare omroep .................................................... 10
3.1. De ‘Raad voor de Journalistiek’ (Pieter Knapen): what’s in a name? ........................................................... 10
3.1.1. De werking v/e klachtenbehandeling ...................................................................................................... 10
3.1.2. De code v/d journalistiek en het bronnengeheim ................................................................................... 11
3.2. Openbare omroep & sociale media: uitdagingen en kansen (Aline De Volder RTBF) .................................. 12
3.2.1. Veranderende technologiecontext in de openbare omroep ................................................................... 12
3.2.2. SWOT-analyse en de toekomstige uitdagingen v/d RTBF ........................................................................ 12
HOOFDSTUK 4: Beelden van gruwel en lijden ............................................................................................................... 13
4.1. Inleiding: nut of nutteloosheid van gruwelfotografie? ................................................................................ 13
4.1.1. De nutteloosheid v. gruwelfotografie: afstompend en apathisch effect ................................................. 13
4.1.2. Het nut v. gruwelfotografie: motieven om toch oorlogsdoden te tonen? (naar Tamar Cachat) ............. 13
4.2. Het geheugen v/d kampen (naar Clément Chéroux) .................................................................................. 14
4.3. André Singers ‘Night Will Fall’ (2014) en uitgave v. kamp-fotografie ......................................................... 15
HOOFDSTUK 5: Pers, media en politiek (Jürgen Gevaert en Jonas Lefevere) ................................................................ 16
5.1. Hoe werkt de pers? Hoe wordt nieuws gemaakt? Uitdagingen? (J. Gevaert).............................................. 16
5.1.1. Hoe wordt nieuws gemaakt?................................................................................................................... 16
5.1.2. Uitdagingen in de journalistiek................................................................................................................ 16
5.1.3. Journalistiek en (generatieve) AI: mogelijkheden en beperkingen (Laurence Dierickx) .......................... 17
5.2. Media en politiek in e. wijzigende context (J. Lefevere) .............................................................................. 18
5.2.1. Media en politiek: het omzeilen v/d traditionele media door politici ..................................................... 18
5.2.2. Situatie in België? Veranderende machtsrelaties: oorzaken en gevolgen ............................................... 18
5.3. Conclusie ..................................................................................................................................................... 19
HOOFDSTUK 6: Democratie & Mediamanipulatie bij DOCWERKERS (Pieter De Vos) ................................................... 21
6.1. What the Fuck is ‘DOCWERKERS’? ............................................................................................................... 21
6.2. Noam Chomsky (1928 – heden), Nicaragua en het gebruik van media ....................................................... 21
6.2.1. Noam Chomskys ‘On Power and Ideology’ (1987) en voorbeelden v. mediamanipulatie ....................... 21
6.3. Hoe kunnen gelijkaardige onwaarheden in de media verspreid worden?................................................... 22
2
, HOOFDSTUK 1 en 2: Inleidingscollege en aantekeningen
1.1.Opzet en inhoud vak: Quid HK van Woord en Beeld in Massamedia?
In eerste instantie moeten we uitleg geven bij de terminologie: wat in godsnaam is ‘massamedia’? Hoe definieer je dit? Welke
componenten kan je dit gegeven toekennen, kortom e. korte definitie en elementen:
▪ Massamedia = ‘moderne’ media die de brede massa bereikt. Hoewel we al veel eerder ‘media’ tegenkwamen doorheen de
GE, denk aan de Rom. graffiti en later de opkomst van de drukpers met z’n kranten, vlugschriften en pamfletten, is het pas
met de gsm, smartphone, tv en radio dat deze écht de grote massa kan bereiken.
▪ Woord én beeld = in massamedia worden ‘iconische’ beelden gebruikt en met tijd
gerecupereerd door hun enorme impact: ze worden zo deel v/h mondiaal collectief-visueel
geheugen. Het zijn impactvolle beelden!
o Bronkritische benadering: de emo-lading kan van land tot land anders zijn; iedereen
geeft e. andere respons op foto’s. Zelfs mensen die e. beeld niet kennen gaan het
(onbewust; adhv de kennis die ze al dan niet hebben) interpreteren. Dit heeft te maken
met # referentiekaders.
▪ Vb. In e. doctoraatsonderzoek gaven vooral Italianen (v. alle respondenten)
de grootste emotionele respons op icon. beelden. Andere landen toonden
andere emoties of connotaties op hetzelfde beeld. Wie 9/11 niet kent, zal e.
andere connotatie geven aan de ‘falling man’. Heeft het met werkdruk te
maken?
1.1.1. Roland Barthes’ (1915 – 1980) ‘Paradox v/d Fotografie’
De Franse literatuurcriticus Roland Barthes (1915 – 1980), die vnl. bekend is van zijn essay ‘De Dood
van de Auteur’ (1968), toonde aan dat er e. probleem is met de ‘taal’ v/d fotografie en hetgeen de
fotograaf als ‘snapshot’ probeert vast te leggen.
▪ ‘Paradox v/d Fotografie’ = de schijnbare tegenstrijdigheid inherent aan het fotografische medium, m.n. tss de obj. vastlegging
(‘snapshot’) en de subj. Interpretatie. Fotografie lijkt ons de werkelijkheid te tonen, maar wat we zien is altijd ingebed in
complexe lagen van betekenis en interpretatie.
o Denotatieve (‘obj’ of ‘code-loze’) werkelijkheid vs. connotatieve (‘subj’) informatie, het laatste dat door zowel de
maker als ontvanger (evt verschillend) geïnterpreteerd wordt.
▪ Belangrijk: media hebben neiging om steeds pure ‘denotatieve’, schijnbaar code-loze, obj. beelden weer te
geven… de connotatie zit er altijd in.
o ‘La trahison des Images’ (naar R. Magritte, 1928) toont ons de combo afbeelding-tekst en hoe deze ons (onbewust)
op e. verkeerd been zet. Het is e. afbeelding v/e pijp, maar de connotatie maken we door ‘taaltekens’ en symboliek.
Het is louter door deze betekenisvolle tekens dat we weten dat het over e. pijp gaat.
Wanneer we het heden als het verleden willen kennen heeft de media praktisch altijd e. dikke vinger in de pap. Steeds opnieuw
moeten we gemediatiseerde informatiebronnen interpreteren en combineren, en dus niet via directe ervaring. Er is echter e.
kwantitatief onderscheid in die zin dat bronnen over het verleden schaarser zijn, of indirecter, dan die over het heden. M.a.w. is
de overvloed aan bronnen vandaag e. vloek als e. zegen: het overzicht is nog moeilijk te vinden. Bronnenkritiek is dus cruciaal.
1.1.2. Leugens, leugens en nog eens leugens: ‘Fake News’ en de vele gezichten van de waarheid
In dit verhaal spelen # componenten e. grote rol. Wat definieer je als ‘Fake News’? Is het iets dat onvermijdelijk is? Is het slecht of
goed? De waarheid heeft dan ook vele gezichten. Bespreek:
▪ De ‘geframede werkelijkheid’ = wanneer je iets vanuit e. bepaald kader/invalshoek bekijkt, en dus bepaalde elementen meer
gaat benadrukken, krijgt je e. ‘gekleurde’ of ‘geframede’ werkelijkheid (in de fotografie) en berichtgeving. Dit is vaak het
probleem met statistieken: cijfers vertellen vaak # waarheden, afhankelijk van de manier waarop je ze wil interpreteren en
naar gaat refereren.
Wilt dit dan zeggen dat dit per definitie over ‘Fake News’ gaat? Niet per se, want ‘gekleurde’ berichtgeving is vaak onvermijdelijk.
In de journalistiek is men genoodzaakt info op e. snelle en simpele manier uit te leggen, waardoor info verloren gaat. Sommigen
zeggen dan ook dat ‘objectieve journalistiek een misleidende en gevaarlijke illusie is’ (Rob Wijnberg in De Correspondent). Niet
gezegd in de les, maar ook hier duiken de problemen op…
3
