Samenvatting materieel
strafrecht
Week 1 – inleiding, legaliteit en wederrechtelijkheid
Literatuur
Studieboek materieel strafrecht: hoofdstuk 1; hoofdstuk 2 par. 1-4 & 2.6.1; hoofdstuk 3;
hoofdstuk 4.
Artikel J. Ouwerkerk ‘Legaliteit in […] de EU-rechtsorde’.
Jurisprudentie
HR 20 februari 1933, NJ 1933/918 (Veearts) -> Blom p. 36
HR 9 februari 1971, NJ 1972/1 (Dreigbrief) -> Blom p. 112
HR 2 april 1985, NJ 1985/796 (Onbehoorlijk gedrag) -> Blom p. 177
EHRM 22 november 1995, NJ 1997/1 (Legaliteit in Straatsburg) -> Blom p. 409
HvJEU 11 juni 2020, C-634/18 (JI), ECLI:EU:C:2020:455 -> niet in Blom, los!
Stof
Onderwerpen hoorcollege:
1. Wat is materieel strafrecht?
2. Bronnen van materieel strafrecht
3. Nederlands strafrecht 1886 – heden
Onderwerpen literatuur:
1. Essentialia en achtergronden van het Nederlandse strafrecht (hoofdstuk 1)
2. Het strafbare feit en de strafbare dader (hoofdstuk 2)
3. Het legaliteitsbeginsel (hoofdstuk 3)
4. De wederrechtelijkheid (hoofdstuk 4)
5. Legaliteit in Europa (artikel)
Wat is (materieel) strafrecht?
(Hoofdstuk 1.1 studieboek + notities hoorcollege 1)
Strafrecht is het recht van de overheid om burgers te straffen. Dit recht bestaat om eigenrichting te
voorkomen.
Het materieel strafrecht regelt welke gedragingen onder welke omstandigheden strafbaar zijn,
waaruit de straffen bestaan, en onder welke voorwaarden het strafrecht mag worden toegepast.
Hiermee beslaat het materieel strafrecht het Wetboek van Strafrecht, het sanctiestelsel en de
voorwaarden voor vervolgbaarheid.
De strafbaarstellingen van het materieel strafrecht bevatten de delictsomschrijving en de
sanctienorm. Ze zijn opgedeeld in misdrijven en overtredingen; nadere onderscheidingen zijn
onmogelijk.
,Bronnen van materieel strafrecht
(Hoofdstuk 1.2 studieboek + notities hoorcollege 1)
Ons strafrecht is ontstaan na het afschaffen van het Franse Code Pénal in 1886. In deze overgang zijn
een heleboel dingen weggehaald, maar ook zijn er nog dingen te herkennen. Inmiddels is het aantal
bronnen van het strafrecht veel groter; er zijn internationale verdragen, het EU-recht en de
rechtspraak (nationaal en internationaal). Ook onze wet is natuurlijk een bron: het regelt het
bijzondere en het commune strafrecht.
In beginsel geldt het primaat van de wet, met name het Wetboek van Strafrecht. De praktijk is
echter weerbarstig; zo is het bestaan van vage normen tegenstrijdig met dit primaat, omdat de
rechter deze mag invullen.
Nederlands strafrecht 1886 – heden en essentialia
(Hoofdstuk 1 studieboek + notities hoorcollege 1)
Tot 1886 was het Franse Code Pénal uit 1810 van kracht. Daarna werd het Nederlandse Wetboek
van Strafrecht ingevoerd, dat werd gekenmerkt door eenvoud, terughoudendheid en rechterlijke
vrijheid. Het Nederlandse strafrecht werd van begin af aan al als mild en humaan gezien; dit werd
nog sterker toen de Moderne Richting meer aandacht vestigde op de persoon van de dader (hoewel
deze Richting ook sterk onmenselijk kon zijn). Ons huidige strafrecht bestaat uit een vereniging
tussen de Klassieke en de Moderne Richting (verenigingstheorie).
De Klassieke Richting zag vergelding als grondslag van het strafrecht. Dit is dan ook bepalend
geweest voor de codificatie van ons strafrecht. Een uitgangspunt voor ons strafrecht is het ‘contrat
social’, de zogenaamde basis van de overheidsmacht. Deze twee gecombineerd zorgden voor een
aantal punten die de Klassieke Richting wilde bewerkstelligen: uitsluitend geschreven recht om
willekeur te voorkomen; geen onnodige strafbaarstellingen; rechtszekerheid door duidelijke en
heldere formuleringen; vergelding; proportionaliteit van straffen; generaal preventieve werking door
zekerheid dat gestraft zal worden; en geen preventief optreden.
De Moderne Richting wilde de speciaal-preventieve strafdoelen juist meer centraal stellen. Zo
werden de relatieve theorieën of doeltheorieën geïntroduceerd; de straf is geheel aan het effect
daarvan gerelateerd. Dit houdt in dat de vergelding niet de rechtsgrond van de straf was, maar het
doel. De dader moest gebeterd worden, als goed mens terug de samenleving ingaan, in plaats van
volledig worden onthouden van de maatschappij. De focus werd gelegd op de individualisering van
het strafrecht en het strafstelsel.
De verenigingstheorie heeft deze twee Richtingen allebei toegepast. Zo is de vergelding nog steeds
de grondslag van de straf. De vergelding vormt een bovengrens die de dader hoort te beschermen.
De vergeldingsmaat moet eerst worden vastgesteld voordat de strafdoelen kunnen worden
bekeken. Deze strafdoelen mogen de bovengrens die de vergelding vormt echter niet overschrijden.
De kracht van de vergelding is afgenomen sinds de Tweede Wereldoorlog, waarna de
maatschappelijke doelgerichtheid sterker werd.
Er zijn nog twee scholen die moeten worden besproken: de Utrechtse school, onder leiding van
Pompe, en de school van Vrij.
Pompe was voorstander van de verenigingstheorie en maakte een sterk onderscheid tussen het
wezen van de straf (vergelding en doel) en de werking daarvan (speciale en generale preventie). Hij
zag bedreiging met straf als generale preventie, en toepassing en uitvoering ervan als speciale
, preventie. De Utrechtse school zag de misdadiger als medemens die dus ook menselijk moest
worden behandeld. Wel verafschuwde Pompe de psychiatrische kant van het strafrecht. De
Utrechtse school wordt gezien als een van de factoren die heeft geleid tot de vermildering van het
Nederlandse strafklimaat en humanisering van het strafproces.
Vrij was gericht op concrete probleemoplossing. Hij zag naast de wederrechtelijkheid en de schuld
(de pijlers van het strafbare feit) ook nog een derde pijler: subsocialiteit. Dit houdt in dat de dader
alle ‘minustoestanden’ die zijn daad de samenleving heeft toegebracht, moet effenen (dus schade
aan slachtoffer, herhaling van de daad, opvolging van derden, toedoening aan vierden etc.). Het
beeld van Vrij heeft een invloed gehad op de oplegging van straffen; zo worden drugshandelaren
bestraft op basis van hoeveelheid kilo’s en wordt in sommige gevallen incest niet bestraft.
Een aantal dingen zijn al deze tijd behouden gebleven. Zo worden algemene leerstukken niet of
nauwelijks gedefinieerd, zodat de rechter de vrijheid heeft om dit uit te werken en toe te passen.
Ook de tweedeling van misdrijven en overtredingen is behouden gebleven. Ook de
terughoudendheid, het zien van het strafrecht als ‘ultimum remedium’, is nu nog steeds te zien.
Natuurlijk is er ook veel veranderd. De invloed van verschillende disciplines is toegenomen, omdat er
aan het strafrecht een cultureel aspect zit. De maatschappelijke mening verandert constant, dus het
strafrecht ontwikkelt daarin mee. Ook zijn er nieuwe vormen van criminaliteit; denk aan
cybercrimes. Daarnaast hebben de Europeanisering en zelfs de internationalisering een rol gespeeld
in de veranderingen in ons strafrecht.
Het strafbare feit
(Studieboek hoofdstuk 2, par. 1 & 2)
Het begrip ‘strafbaar feit’ heeft drie dimensies:
1. Het historische strafbare feit: een gedraging in een bepaalde context met een bepaald,
ongewenst resultaat is strafbaar omdat de wet dat stelt. (Bijv. art. 1 lid 1 Sr, art. 64 Sr)
2. Het wettelijke strafbare feit: de delictsomschrijvingen in wettelijke strafbepalingen.
3. Het juridische strafbare feit: nadere condities die een strafbaar feit inderdaad een strafbaar
feit maken; strafrechtsdogmatische voorwaarden voor strafbaarheid.
Er zijn vier vereisten voordat men in het Nederlands recht van een strafbaar feit spreekt. Ze worden
ook wel de voorwaarden voor strafbaarheid genoemd. Dat zijn:
1. Een gedraging van een natuurlijke persoon of een rechtspersoon;
2. Die een wettelijke delictsomschrijving vervult;
3. Die wederrechtelijk is;
4. Die aan schuld te wijten valt, ofwel verwijtbaar is.
De componenten waaruit een wettelijke delictsomschrijving bestaat worden vaak de bestanddelen
van het wettelijk strafbare feit genoemd; voorwaarde 1, een menselijke gedraging, moet hier
sowieso deel van zijn. Voor zover deze niet in de delictsomschrijving staan, zijn voorwaarden 3 en 4
(wederrechtelijkheid en verwijtbaarheid) elementen van het juridische strafbare feit.
Strafbare feiten kunnen worden onderverdeeld in een aantal subgroeperingen: commissie- en
omissiedelicten; materieel omschreven en formeel omschreven delicten; krenkings- en
gevaarzettingsdelicten.
strafrecht
Week 1 – inleiding, legaliteit en wederrechtelijkheid
Literatuur
Studieboek materieel strafrecht: hoofdstuk 1; hoofdstuk 2 par. 1-4 & 2.6.1; hoofdstuk 3;
hoofdstuk 4.
Artikel J. Ouwerkerk ‘Legaliteit in […] de EU-rechtsorde’.
Jurisprudentie
HR 20 februari 1933, NJ 1933/918 (Veearts) -> Blom p. 36
HR 9 februari 1971, NJ 1972/1 (Dreigbrief) -> Blom p. 112
HR 2 april 1985, NJ 1985/796 (Onbehoorlijk gedrag) -> Blom p. 177
EHRM 22 november 1995, NJ 1997/1 (Legaliteit in Straatsburg) -> Blom p. 409
HvJEU 11 juni 2020, C-634/18 (JI), ECLI:EU:C:2020:455 -> niet in Blom, los!
Stof
Onderwerpen hoorcollege:
1. Wat is materieel strafrecht?
2. Bronnen van materieel strafrecht
3. Nederlands strafrecht 1886 – heden
Onderwerpen literatuur:
1. Essentialia en achtergronden van het Nederlandse strafrecht (hoofdstuk 1)
2. Het strafbare feit en de strafbare dader (hoofdstuk 2)
3. Het legaliteitsbeginsel (hoofdstuk 3)
4. De wederrechtelijkheid (hoofdstuk 4)
5. Legaliteit in Europa (artikel)
Wat is (materieel) strafrecht?
(Hoofdstuk 1.1 studieboek + notities hoorcollege 1)
Strafrecht is het recht van de overheid om burgers te straffen. Dit recht bestaat om eigenrichting te
voorkomen.
Het materieel strafrecht regelt welke gedragingen onder welke omstandigheden strafbaar zijn,
waaruit de straffen bestaan, en onder welke voorwaarden het strafrecht mag worden toegepast.
Hiermee beslaat het materieel strafrecht het Wetboek van Strafrecht, het sanctiestelsel en de
voorwaarden voor vervolgbaarheid.
De strafbaarstellingen van het materieel strafrecht bevatten de delictsomschrijving en de
sanctienorm. Ze zijn opgedeeld in misdrijven en overtredingen; nadere onderscheidingen zijn
onmogelijk.
,Bronnen van materieel strafrecht
(Hoofdstuk 1.2 studieboek + notities hoorcollege 1)
Ons strafrecht is ontstaan na het afschaffen van het Franse Code Pénal in 1886. In deze overgang zijn
een heleboel dingen weggehaald, maar ook zijn er nog dingen te herkennen. Inmiddels is het aantal
bronnen van het strafrecht veel groter; er zijn internationale verdragen, het EU-recht en de
rechtspraak (nationaal en internationaal). Ook onze wet is natuurlijk een bron: het regelt het
bijzondere en het commune strafrecht.
In beginsel geldt het primaat van de wet, met name het Wetboek van Strafrecht. De praktijk is
echter weerbarstig; zo is het bestaan van vage normen tegenstrijdig met dit primaat, omdat de
rechter deze mag invullen.
Nederlands strafrecht 1886 – heden en essentialia
(Hoofdstuk 1 studieboek + notities hoorcollege 1)
Tot 1886 was het Franse Code Pénal uit 1810 van kracht. Daarna werd het Nederlandse Wetboek
van Strafrecht ingevoerd, dat werd gekenmerkt door eenvoud, terughoudendheid en rechterlijke
vrijheid. Het Nederlandse strafrecht werd van begin af aan al als mild en humaan gezien; dit werd
nog sterker toen de Moderne Richting meer aandacht vestigde op de persoon van de dader (hoewel
deze Richting ook sterk onmenselijk kon zijn). Ons huidige strafrecht bestaat uit een vereniging
tussen de Klassieke en de Moderne Richting (verenigingstheorie).
De Klassieke Richting zag vergelding als grondslag van het strafrecht. Dit is dan ook bepalend
geweest voor de codificatie van ons strafrecht. Een uitgangspunt voor ons strafrecht is het ‘contrat
social’, de zogenaamde basis van de overheidsmacht. Deze twee gecombineerd zorgden voor een
aantal punten die de Klassieke Richting wilde bewerkstelligen: uitsluitend geschreven recht om
willekeur te voorkomen; geen onnodige strafbaarstellingen; rechtszekerheid door duidelijke en
heldere formuleringen; vergelding; proportionaliteit van straffen; generaal preventieve werking door
zekerheid dat gestraft zal worden; en geen preventief optreden.
De Moderne Richting wilde de speciaal-preventieve strafdoelen juist meer centraal stellen. Zo
werden de relatieve theorieën of doeltheorieën geïntroduceerd; de straf is geheel aan het effect
daarvan gerelateerd. Dit houdt in dat de vergelding niet de rechtsgrond van de straf was, maar het
doel. De dader moest gebeterd worden, als goed mens terug de samenleving ingaan, in plaats van
volledig worden onthouden van de maatschappij. De focus werd gelegd op de individualisering van
het strafrecht en het strafstelsel.
De verenigingstheorie heeft deze twee Richtingen allebei toegepast. Zo is de vergelding nog steeds
de grondslag van de straf. De vergelding vormt een bovengrens die de dader hoort te beschermen.
De vergeldingsmaat moet eerst worden vastgesteld voordat de strafdoelen kunnen worden
bekeken. Deze strafdoelen mogen de bovengrens die de vergelding vormt echter niet overschrijden.
De kracht van de vergelding is afgenomen sinds de Tweede Wereldoorlog, waarna de
maatschappelijke doelgerichtheid sterker werd.
Er zijn nog twee scholen die moeten worden besproken: de Utrechtse school, onder leiding van
Pompe, en de school van Vrij.
Pompe was voorstander van de verenigingstheorie en maakte een sterk onderscheid tussen het
wezen van de straf (vergelding en doel) en de werking daarvan (speciale en generale preventie). Hij
zag bedreiging met straf als generale preventie, en toepassing en uitvoering ervan als speciale
, preventie. De Utrechtse school zag de misdadiger als medemens die dus ook menselijk moest
worden behandeld. Wel verafschuwde Pompe de psychiatrische kant van het strafrecht. De
Utrechtse school wordt gezien als een van de factoren die heeft geleid tot de vermildering van het
Nederlandse strafklimaat en humanisering van het strafproces.
Vrij was gericht op concrete probleemoplossing. Hij zag naast de wederrechtelijkheid en de schuld
(de pijlers van het strafbare feit) ook nog een derde pijler: subsocialiteit. Dit houdt in dat de dader
alle ‘minustoestanden’ die zijn daad de samenleving heeft toegebracht, moet effenen (dus schade
aan slachtoffer, herhaling van de daad, opvolging van derden, toedoening aan vierden etc.). Het
beeld van Vrij heeft een invloed gehad op de oplegging van straffen; zo worden drugshandelaren
bestraft op basis van hoeveelheid kilo’s en wordt in sommige gevallen incest niet bestraft.
Een aantal dingen zijn al deze tijd behouden gebleven. Zo worden algemene leerstukken niet of
nauwelijks gedefinieerd, zodat de rechter de vrijheid heeft om dit uit te werken en toe te passen.
Ook de tweedeling van misdrijven en overtredingen is behouden gebleven. Ook de
terughoudendheid, het zien van het strafrecht als ‘ultimum remedium’, is nu nog steeds te zien.
Natuurlijk is er ook veel veranderd. De invloed van verschillende disciplines is toegenomen, omdat er
aan het strafrecht een cultureel aspect zit. De maatschappelijke mening verandert constant, dus het
strafrecht ontwikkelt daarin mee. Ook zijn er nieuwe vormen van criminaliteit; denk aan
cybercrimes. Daarnaast hebben de Europeanisering en zelfs de internationalisering een rol gespeeld
in de veranderingen in ons strafrecht.
Het strafbare feit
(Studieboek hoofdstuk 2, par. 1 & 2)
Het begrip ‘strafbaar feit’ heeft drie dimensies:
1. Het historische strafbare feit: een gedraging in een bepaalde context met een bepaald,
ongewenst resultaat is strafbaar omdat de wet dat stelt. (Bijv. art. 1 lid 1 Sr, art. 64 Sr)
2. Het wettelijke strafbare feit: de delictsomschrijvingen in wettelijke strafbepalingen.
3. Het juridische strafbare feit: nadere condities die een strafbaar feit inderdaad een strafbaar
feit maken; strafrechtsdogmatische voorwaarden voor strafbaarheid.
Er zijn vier vereisten voordat men in het Nederlands recht van een strafbaar feit spreekt. Ze worden
ook wel de voorwaarden voor strafbaarheid genoemd. Dat zijn:
1. Een gedraging van een natuurlijke persoon of een rechtspersoon;
2. Die een wettelijke delictsomschrijving vervult;
3. Die wederrechtelijk is;
4. Die aan schuld te wijten valt, ofwel verwijtbaar is.
De componenten waaruit een wettelijke delictsomschrijving bestaat worden vaak de bestanddelen
van het wettelijk strafbare feit genoemd; voorwaarde 1, een menselijke gedraging, moet hier
sowieso deel van zijn. Voor zover deze niet in de delictsomschrijving staan, zijn voorwaarden 3 en 4
(wederrechtelijkheid en verwijtbaarheid) elementen van het juridische strafbare feit.
Strafbare feiten kunnen worden onderverdeeld in een aantal subgroeperingen: commissie- en
omissiedelicten; materieel omschreven en formeel omschreven delicten; krenkings- en
gevaarzettingsdelicten.
