Samenvatting handboek gezondheidsrecht 8e druk (master gezondheidsrecht UvA), vak
Inleiding Gezondheidsrecht (leerjaar 2025/2026)
Handboek gezondheidsrecht, p. 29-78:
Beginselen gezondheidsethiek die ook in de wetgeving zijn weergegeven >
- Respect voor autonomie
- Rechtvaardigheid
- Niet-schaden
- Weldoen
Verschillen tussen de twee:
- Gezondheidsrecht ook juridische voorschriften en plichten, contractuele en andere
verhoudingen, rechtsprocedures en jurisprudentie
- Ethische opvattingen kunnen ook verschillen terwijl het recht moet zorgen voor
uniformiteit
o Verhouding tussen regel en diversiteit van belang
o Wanneer ethische opvattingen verschillen, mag het recht niet een bepaalde
visie voortrekken
Ethische normen gelden op individueel niveau, maar niet juridisch afdwingbaar.
- Kunnen wel gelden als richtinggevende factoren in de juridische wereld, zoals bij
toepassing van de goede trouw, redelijkheid en billijkheid, goede zeden of overmacht
- Ethische opvatting mag echter niet altijd als rechtvaardiging dienen voor onrechtmatig
gedrag
Spanningen tussen ethische waarden en wetgeving wanneer een wettelijk voorschrift een
handeling voorschrijft die in strijd is met fundamentele waarden of principes
- Wet kan in dat geval haar legitimiteit verliezen en verdient ethiek de voorkeur,
wanneer wetgeving afwezig is, ruimte voor ethiek
Bronnen:
- Bovennationale rechtsbronnen
o Mensenrechtenverdragen (EVRM, UVRM, IVRK etc.)
o Supranationale recht van de Europese Unie
Deze prevaleert boven nationale wetgeving gezien de soevereiniteit die
lidstaten hebben afgestaan
Europese HvJ heeft een overkoepelende bevoegdheid over het
gezondheidsrecht in de EU
- Wetgeving in de gezondheidszorg
o Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG)
o Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO)
o Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz)
- Jurisprudentie
, o Regionale Tuchtcolleges
o Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg (CTG)
o Tuchtrechtspraak opgesteld door Wet BIG
Belangrijke bron van normen op het gebied van professioneel handelen,
patiëntrelaties en zorgorganisatie
o Scheidsgerecht Gezondheidszorg (SG)
o Geschillencommissie Zorginstellingen
- Zelfregulering
o Autonoom recht, zelfregulering of zelfordening is essentieel principe
o Individuen, groepen of organisaties bepalen zelf de regels die ze onderling of
in hun interacties met anderen volgen on bepaalde normen te handhaven
Relatief gewicht van verschillende bronnen:
- Hiërarchische verhouding tussen eerdergenoemde juridische bronnen
o Nationale wetgeving ondergeschikt aan bovennationaal verdragsrecht en
overige wetten
o Zelfregulering op basis van bronnen is niet bindend
o Toegenomen belang van juridische aspecten binnen gezondheidszorg >
juridisering
Groeiende invloed van het recht op sociale relaties
Waarborgen van vrijheden, humaniserende en emanciperende effecten
van het recht
Probleem is niet de betrokkenheid van wetgeving, maar mogelijkheid
dat recht te dominant wordt binnen situatie waar een minder formele
aanpak betere resultaten kan opleveren
Beginselen > normen die aan het positieve recht ten grondslag liggen
- Richtlijnen bij vormig en toepassing van het recht
- Van groot belang om het rechtvaardigheidsgehalte van het recht te evalueren en om
aanwijzingen te geven voor toekomstige wetgeving
- Nauw verbonden met grond- en mensenrechten
Grondrechten > juridische uitdrukking van fundamentele rol van de mens in de samenleving
- Afdwingbaar binnen wettelijke context
- Klassieke grondrechten bedoeld om individuele burgers te beschermen tegen de
overheid (horizontaal? Ook tegen medeburgers)
o Overheid wordt geacht om zich te onthouden van handelingen die de
autonomie van burgers aantasten
o Niet alleen negatieve verplichtingen, maar ook positief
- Sociale grondrechten betrekking op mogelijkheden voor menselijke ontplooiing en
deelname aan maatschappelijke verworvenheden > ook wel participatierechten
genoemd (betrekking op beschikbaarheid van goederen en diensten in de samenleving)
, o Overheid heeft inspanningsverplichting om deze rechten te realiseren en ze
worden dus ook geformuleerd in de vorm van instructies
Mensenrechten > formele regels ter bescherming van menselijke waardigheid
- Mensen hebben de vrijheid om hun leven op een waardige manier te leiden
- Ruimte voor zelfontwikkeling, solidariteit en gelijkheid
Beginselen binnen het gezondheidsrecht:
- Zelfbeschikkingsrecht
o Patiënten zijn afhankelijk van hulpverleners en het gezondheidszorgsysteem
o Geldt voor alle mensen
o Niet absoluut en kan beperkt worden om andere vrijheden en rechten te
beschermen, zoals bijvoorbeeld bij besmettingsgevaar
- Beschermingsbeginsel
o Hulpverleners nemen verantwoordelijkheid voor mensen die hulp nodig
hebben
- In gevallen van conflict tussen de twee > belangenafweging
- Recht op contractsvrijheid en recht op gezondheidszorg
- Solidariteitsbeginsel
Hulpverlener dient de zorg van een goede hulpverlener in acht te nemen en moet handelen in
overeenstemming met de professionele standaard die op hulpverleners van toepassing is, niet
alleen handelen volgens standaard, maar ook op het bieden van de juiste omstandigheden door
de samenleving om goede zorg te kunnen verlenen.
Respect voor inhoudelijke deskundigheid van hulpverlener
Vrijheid om in onafhankelijkheid en vertrouwelijkheid belangen van hulpbehoevende
te dienen
Professionele standaard > medisch-wetenschappelijke inzichten en ervaringen op het gebied
van medische behandelingen van beroepsgroep en rechten van de patiënt en andere
maatschappelijke regelingen die relevant zijn voor de hulpverlening
1. Artsen baseren hun praktijk op medisch-professionele standaard, deze normen zijn
gebaseerd op medisch-wetenschappelijke inzichten en ervaringen van de
beroepsgroep, deze stellen zelf de normen vast.
2. Daarnaast normen voor medisch handelen die voortvloeien uit rechten van patiënten
en andere maatschappelijke regelingen, zoals wetgeving en andere vormen van
regulering en rechtspraak.
Verschil tussen deze categorieën besproken in HR Euthanasie-arrest II en zichtbaar in
wetgevingsbeleid.
- HR bepaalt dat als euthanasie binnen de medisch professionele standaard valt, iedere
arts in beginsel euthanasie zou moeten toepassen
Inleiding Gezondheidsrecht (leerjaar 2025/2026)
Handboek gezondheidsrecht, p. 29-78:
Beginselen gezondheidsethiek die ook in de wetgeving zijn weergegeven >
- Respect voor autonomie
- Rechtvaardigheid
- Niet-schaden
- Weldoen
Verschillen tussen de twee:
- Gezondheidsrecht ook juridische voorschriften en plichten, contractuele en andere
verhoudingen, rechtsprocedures en jurisprudentie
- Ethische opvattingen kunnen ook verschillen terwijl het recht moet zorgen voor
uniformiteit
o Verhouding tussen regel en diversiteit van belang
o Wanneer ethische opvattingen verschillen, mag het recht niet een bepaalde
visie voortrekken
Ethische normen gelden op individueel niveau, maar niet juridisch afdwingbaar.
- Kunnen wel gelden als richtinggevende factoren in de juridische wereld, zoals bij
toepassing van de goede trouw, redelijkheid en billijkheid, goede zeden of overmacht
- Ethische opvatting mag echter niet altijd als rechtvaardiging dienen voor onrechtmatig
gedrag
Spanningen tussen ethische waarden en wetgeving wanneer een wettelijk voorschrift een
handeling voorschrijft die in strijd is met fundamentele waarden of principes
- Wet kan in dat geval haar legitimiteit verliezen en verdient ethiek de voorkeur,
wanneer wetgeving afwezig is, ruimte voor ethiek
Bronnen:
- Bovennationale rechtsbronnen
o Mensenrechtenverdragen (EVRM, UVRM, IVRK etc.)
o Supranationale recht van de Europese Unie
Deze prevaleert boven nationale wetgeving gezien de soevereiniteit die
lidstaten hebben afgestaan
Europese HvJ heeft een overkoepelende bevoegdheid over het
gezondheidsrecht in de EU
- Wetgeving in de gezondheidszorg
o Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG)
o Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO)
o Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz)
- Jurisprudentie
, o Regionale Tuchtcolleges
o Centraal Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg (CTG)
o Tuchtrechtspraak opgesteld door Wet BIG
Belangrijke bron van normen op het gebied van professioneel handelen,
patiëntrelaties en zorgorganisatie
o Scheidsgerecht Gezondheidszorg (SG)
o Geschillencommissie Zorginstellingen
- Zelfregulering
o Autonoom recht, zelfregulering of zelfordening is essentieel principe
o Individuen, groepen of organisaties bepalen zelf de regels die ze onderling of
in hun interacties met anderen volgen on bepaalde normen te handhaven
Relatief gewicht van verschillende bronnen:
- Hiërarchische verhouding tussen eerdergenoemde juridische bronnen
o Nationale wetgeving ondergeschikt aan bovennationaal verdragsrecht en
overige wetten
o Zelfregulering op basis van bronnen is niet bindend
o Toegenomen belang van juridische aspecten binnen gezondheidszorg >
juridisering
Groeiende invloed van het recht op sociale relaties
Waarborgen van vrijheden, humaniserende en emanciperende effecten
van het recht
Probleem is niet de betrokkenheid van wetgeving, maar mogelijkheid
dat recht te dominant wordt binnen situatie waar een minder formele
aanpak betere resultaten kan opleveren
Beginselen > normen die aan het positieve recht ten grondslag liggen
- Richtlijnen bij vormig en toepassing van het recht
- Van groot belang om het rechtvaardigheidsgehalte van het recht te evalueren en om
aanwijzingen te geven voor toekomstige wetgeving
- Nauw verbonden met grond- en mensenrechten
Grondrechten > juridische uitdrukking van fundamentele rol van de mens in de samenleving
- Afdwingbaar binnen wettelijke context
- Klassieke grondrechten bedoeld om individuele burgers te beschermen tegen de
overheid (horizontaal? Ook tegen medeburgers)
o Overheid wordt geacht om zich te onthouden van handelingen die de
autonomie van burgers aantasten
o Niet alleen negatieve verplichtingen, maar ook positief
- Sociale grondrechten betrekking op mogelijkheden voor menselijke ontplooiing en
deelname aan maatschappelijke verworvenheden > ook wel participatierechten
genoemd (betrekking op beschikbaarheid van goederen en diensten in de samenleving)
, o Overheid heeft inspanningsverplichting om deze rechten te realiseren en ze
worden dus ook geformuleerd in de vorm van instructies
Mensenrechten > formele regels ter bescherming van menselijke waardigheid
- Mensen hebben de vrijheid om hun leven op een waardige manier te leiden
- Ruimte voor zelfontwikkeling, solidariteit en gelijkheid
Beginselen binnen het gezondheidsrecht:
- Zelfbeschikkingsrecht
o Patiënten zijn afhankelijk van hulpverleners en het gezondheidszorgsysteem
o Geldt voor alle mensen
o Niet absoluut en kan beperkt worden om andere vrijheden en rechten te
beschermen, zoals bijvoorbeeld bij besmettingsgevaar
- Beschermingsbeginsel
o Hulpverleners nemen verantwoordelijkheid voor mensen die hulp nodig
hebben
- In gevallen van conflict tussen de twee > belangenafweging
- Recht op contractsvrijheid en recht op gezondheidszorg
- Solidariteitsbeginsel
Hulpverlener dient de zorg van een goede hulpverlener in acht te nemen en moet handelen in
overeenstemming met de professionele standaard die op hulpverleners van toepassing is, niet
alleen handelen volgens standaard, maar ook op het bieden van de juiste omstandigheden door
de samenleving om goede zorg te kunnen verlenen.
Respect voor inhoudelijke deskundigheid van hulpverlener
Vrijheid om in onafhankelijkheid en vertrouwelijkheid belangen van hulpbehoevende
te dienen
Professionele standaard > medisch-wetenschappelijke inzichten en ervaringen op het gebied
van medische behandelingen van beroepsgroep en rechten van de patiënt en andere
maatschappelijke regelingen die relevant zijn voor de hulpverlening
1. Artsen baseren hun praktijk op medisch-professionele standaard, deze normen zijn
gebaseerd op medisch-wetenschappelijke inzichten en ervaringen van de
beroepsgroep, deze stellen zelf de normen vast.
2. Daarnaast normen voor medisch handelen die voortvloeien uit rechten van patiënten
en andere maatschappelijke regelingen, zoals wetgeving en andere vormen van
regulering en rechtspraak.
Verschil tussen deze categorieën besproken in HR Euthanasie-arrest II en zichtbaar in
wetgevingsbeleid.
- HR bepaalt dat als euthanasie binnen de medisch professionele standaard valt, iedere
arts in beginsel euthanasie zou moeten toepassen
